Judaismo erreformista

Judaismo erreformista (hebreeraz: יהדות רפורמית‎) edo judaismo liberala egungo judaismoaren adar nagusienetariko bat da, judaismo kontserbadore (edo masortiarra) eta judaismo ortodoxorekin batera[1]. Hiru adar askenazi hauetatik, erreformismoa zaharrena da. Judaismo erreformistak (progresista edo progresibo izena ere hartzen duena) autonomia indibiduala babesten du prezeptu erlijiosoen interpretazioari dagokionez. Beste adarrek ez bezala, Sinai mendiko teofania baino alde etikoak bultzatzen ditu.

Zeremonia erreformista bat sinagoga batean.

XIX. mendeko Alemanian sortu zen, Abraham Geiger errabinoaren ideiei esker eta jarraitzaile asko ditu Estatu Batuetan eta Erresuma Batuan.

DefinizioakAldatu

Bere pluralismoak eta bere garrantzi handiak, autonomia indibidualean ezarriak, Judaismo Erreformaren edozein definizio sinplista eragozten dute[2]; beste era batera aldatu eta behartzen dute, eta uko egiten diote sinesmen, lege edo praktika finko eta iraunkorrari. Deskribapen argi bat bereziki erronkari bihurtu zen, 1970eko hamarkadan teologia koherente baten gaineko joera ("Tent Handia", Estatu Batuetan) aldeko politikara bihurtu zenetik. Hau, ikerlariek "klasikotik" Amerikan erreforma berrirako trantsizioa deitzen ziotena baino askoz gehiago zen, bestean, munduan zehar dauden adar txikiagoekin parekatua. Mugimenduak utzi egin zion printzipio eta sinesmen zentralak estutzeari, gehiago zentratuz esperientzia espiritual pertsonalean eta parte hartze komunitarioan. Aldaketa honek ez zuen beste doktrina berri bat ekarri, ezta hura bertan behera utzi ere, anbiguotasunarekin baizik. Liderrek jarrera asko onartu eta bultzatu zituzten, halakotasun selektiboa jasotzetik hasi eta humanismo erlijiosora hurbiltzen ziren elementuetara[3].

Oinarri teorikoaren garrantziak, pluralismoaren eta ekibokotasunaren mesedetan, etorri berrien multzo handiak erakarri zituen. Erreforma ere ezberdintzen zuen, haren definizio argi bat egitea zailtzen zuen neurri bateraino. Erreforma goiztiarrak eta "klasikoak" judaismoaren forma tradizionaletatik aldentzeak teologia koherente batekin konbinatzen zituen; "erreforma berriak", maila jakin bateraino, lehen baztertutako elementu asko sendotzea bilatzen zuen eszenatoki "klasikoan" ezarritako esparruan, nahiz eta oinarri hori gero eta gehiago oztopatu. Kritikariek, Dana Evan Kaplan errabinoak bezala, ohartarazi zuten Erreforma "juduen jarduera klub" bihurtu zela, nolabaiteko ahaidetasuna frogatzeko modua, non ikasleek ere ez duten inolako teologiatan sinetsi behar, ezta praktika jakin batean ere, sinismen sistema definitu bat baino[4].

HistoriaAldatu

Judaismoan "espiritu erreformistak" Nehemias profeta eta erreformatzailean (hebreeraz נחמיה) ditu bere aurrekariak, zehazki honek 431 eta 430 urte artean egindako erreformetan. Gaón de Vilna bezalako irudiek ere, oraintsuago, pentsamendu erreformista argia erakutsi zuten. Hala ere, Modernitatearen Judaismo Erreformista Alemanian Argien Mendean agertzen den judaismo aurrerakoi edo liberalaren korronte oinordekoetako bat da, nahiz eta gaur egun honekiko alde handia izan. Aldi berean, korronte horiek Haskalaren eragina izan zuten (hebreerazko "iluminismo", "Hezkuntza", "Adimen" eta "adimen" sustraietakoa), "Iluminismo judua" ere esaten zaiona. Haskalá XVIII. mendearen amaieran Europako komunitate juduan garatu zen mugimendua izan zen, argien mendeko balioak hartu zituena, ingurunearekin hobeto integratzeko eta hebreeraren hezkuntza, juduen historia eta gainerako ezagutza sekularrak handitzeko, eskola erlijioso edo yeshivaren eremutik kanpo. XIX. mendean, juduen emantzipaziorako eboluzioaren ingurune historiko batean, gizarte modernoaren eta komunitate hebrear tradizionalen bizimoduaren arteko tentsioak areagotu egin ziren.

 
Abraham Geiger errabinoaren irudia

Abraham Geiger ErrabinoaAldatu

Testuinguru horretan sortu zen Abraham Geiger errabinoaren irudia (1810-1874), zenbaitek "erreformismoaren aita"[5] deitu zutena, zeinak judaismoaren berreraketarako mugimendu bat iragarri zuen, ez Tora-tik (hebreeraz תורה), bere kontrario garaikide oker batzuek alegatu zuten bezala, eta Juduek monoteismoaren eta Torako ideia moral eta etikoak zabaltzeko zuten misioa azpimarratzen saiatuko zen. Hala ere, gogor egin zuen Sabbat igandera eramatearen aurka, eta uko egin zion ezarritako judutar komunitatearekin hautsi zuen fededunen batzar baten aurrean elizkizunak egiteari[6]. Geigerrek argi eta garbi adierazi zuen bere ahaleginak ez direla "asimilazionistak" izan behar, baizik eta kristau-hegemonia iraultzeko eta juduen presentzia ezartzeko ahalegin bat, Europako historiaren eta pentsamenduaren esparruan[7]. Izan ere, erreformismoak posible egin zuen garai hartako judu asko, erlijioaren praktikatik urrun zeudenak eta kristautasunera bihurtutako beste batzuk, fede judutarrera itzultzea. Beste hainbatek kristautasuna garai hartan jada orokortua zegoen asimilazioaren emaitza bihurtzea ere aurreikusi nuen.

Samuel Holdheim-en erradikalismoaAldatu

 
Samuel Holdheim erredikala

Momentu hartan pentsamendu korronte desberdinak sortzen dira, judutarrak modernitaterantz gerturatzen dituztenak, baita ere kanpoko gizartearekin gradu desberdinetan nahastera. Existentzia ofizial bat izan zuen lehena Mugimendu Erreformista izan zen, Jüdische Reform-Genossenschaft taldearekin, Frankfurt eta Berlinen kokatu zirenak. Samuel Holdheim, Abraham Geigerrekin batera, jaiotzen ari zen mugimendu erreformistako errabino nagusietako bat izan zen, Geigerrek baino ikuspegi erradikalagoa zeukana. Holdheim erdaikuntzaren abolizioare alde zegoen eta Sabbateko ospakizunak igandera mugitzeko proposamena egin zuen. Samuel Holdheimen ikuspegi erradikala ez zen oso ongi etorria izan Abraham Geigerren aldetik, beraz, ez zen mantendu mugimendu erreformistan. Gaur egun, erreformismoak ez ditu kontserbatzen haren sinesmen edo proposamenak.

 
Oberstraße, Hamburgo, Alemania-ko Tenplu Erreformista (1931-1938)

XIX. mendeko Alemaniako erreformismoaAldatu

Hasieran, Mugimendu Erreformistak korronte desberdinak zituen, batzuetan erreformazio eta birformulazio erradikalak sustatzen zituztenak teologiari eta praktika juduei dagokienez. Leopold Zunzek (1794-1886) hasitako azterketa historikoan eta juduen ikasketetan (Wissenshaft des Judentums) oinarrituta, "Ukiezinaren" balioa ukatzen zieten Torari eta Talmudari, eta uste zuten halaxiako arau batzuk ez zirela zertan murriztaileak, zaharkituak eta oinarririk gabeak. Liturgia sinplifikatzen da: herri-hizkuntzako otoitz-liburuak (sidur) erabili ziren, zerbitzuak laburtu ziren eta sermoi bat eta musika-laguntza gehitu ziren.

 
Emanu-El Kongregazioaren barnealdea, New York-en kokatua; munduko sinagoga erreformistarik handiena.

Eraldaketa horiek arrazoitzeko, historiari buruzko ikuspegi hegeliar samarra erabili zen, historia pixkanaka ezagutarazten zuena, eta errebelazio amaitu baten ikuspegi tradizionala ordezten zuena. Juduak jada ez ziren erbestean zeuden herri bat, beren salbazioaren zain eta beren baitara iraulita, baizik eta munduan zegoen komunitate bat, zeinaren eginkizuna monoteismoa aldarrikatzea baitzen. Alde batera uzten da Jerusalemgo tenplua berreraikitzeko eta sakrifizioekin itzultzeko ideia, baita estatu propioa berrezartzeko errezoak ere. Mugimendu Erreformista, jatorriz, antisionista zen eta bizi zen herrialdean afiliatzea proposatzen zuen. XX. mendeko erreformismoa eta gaur egungoa ez bezala, sionismoa fermuki besarkatzen dugu[8]. Erreformazio horiek erlijio-berrikuntzaren beharra adierazten zuten, baina baita gizartearen gainerakotik gutxiago nabarmentzeko nahia ere, eta hori kanpoko itxura ematen zieten ezaugarri batzuen jatorrian dago: errabinoentzako janzkera berria, sinagogarekin batera "tenplua" hartzen da, gurtza-lekuaren izen gisa, eta nerabeen sorkuntza berresteko.

Berlingo Batasun Erreformista zen erradikalena, baina mugimendu aurrerakoi horren jarraitzaile guztiek ez zuten hain aldaketa erradikalak nahi. 1844an Brunswicken, 1845ean Frankfurten eta 1846an Breslavian rabinoen arteko topaketak egin ziren. Ez zen adostasunik lortu eta 1854an, Zecharias Frankelek (1801-1875), Breslaviako seminarioko zuzendariak, Masorti mugimendua sortu zuen, "Kontserbadorea" deitua, aurrerakoia baina Union Reformista asko baino erradikalagoa. Ondoren, mugimendu erreformistak berak atzera egin zuen bere proposamen erradikalenetako batzuetan.

 
Herrialde desberdinetako kideak erakusten ditu WUPJ-ren mahaiak

Erreformismoa gaur egunAldatu

XIX. mendearen erdialdean, Mugimendu Erreformista Ipar Amerikan txertatu zen[9], bereziki Estatu Batuetan, eta bertan jarraitzaile asko izan zituen (judutar praktikanteen gehiengoa erreformista da). Israel, Erresuma Batuan, Europar Batasunean, Herbeheretan, Frantzian, Espainian, Latinoamerikan eta Karibe irletan[10] (Puerto Rico[11], Birjina uharte britainiarrak, Kuba[12], Curaçao eta Jamaika) herrialdeek ere korronte hau bereganatu zuten. Alemanian jaio izan arren, judaismo liberala Mugimendu Erreformista gehienbat estatubatuarra bilakatu da gaur egun.

Israelen, Erreformistek (Kontserbadoreen gisan) ez zuten indar handirik izan denbora batean. Dena den, gaur egun komunitate ugari daude jarduera handiagotzen doazenak. Ortodoxoekin dituzten tentsioak, eta hare gehiago jarediekin dituztenak, garrantzitsuan izatera iristen dira zenbait momentutan.

Komunitate Erreformisten gehiengo zatia World Union for Progressive Judaism-en biltzen da[13], Londresen 1926an sortu zena eta sedea Jerusalemen daukana. WUPJ-k milioi eta erdi pertsona biltzen ditu berrogei herrialde desberdinetan. 2006an hiru errabino ordenatu zituen Alemanian, Potsdameko Abraham Geiger eskolatik prestatu zirenak, inspirazio liberalduna. Nazismoaren ondoren herrialde honetan ordenatu diren lehen errabinoak dira.

PrintzipioakAldatu

Ez dute dogmatikoak izateko intentziorik:

  • Jainkoaren existentzia, singularitatea eta batasuna.
  • Jainkoaren betierekotasuna eta natura espirituala.
  • Tora Jainkoak inspiratu eta progresiboki erakutsi zuen.
  • Monoteismo Etikoaren zabalkuntza.
  • Zientzia (תורה ומדע) humanitatea lehen helburuetako gisa duen erreformismo sistematiko bat aurrera eramateko gidaren parte izatea. Maimonides edo Rambanen arrazionalismoan oinarrituta (hebrear akronimoa רמב"ם).
  • Judaismoaren hiru zutabeen baieztapena: Jainkoa, Tora eta Israel.
  • Judaismoaren moldaketa eta erantzuna gaur egungo desafioei, beti egin izan duen bezala bizirauteko. Judaismoa purifikatua izan behar da eta gaizkia moztua.
  • Aro Mesianikoaren etorrera denon ardura da, judutarrena zein judutarrak ez direnena.

PraktikaAldatu

Judutar erreformisten artean honako planteamenduak aurki daitezke[1]:

  • Tora-ri eta Tanakh-aren gainerakoari atxikimendu esklusiboa, Jainkoak inspiratutako idazkera gisa. Era berean, "Ahozko Tora" izeneko literatura errabinikoko lanak ere kontsultatzen dira, Mishna eta Guemara (Talehen), Midrash eta Erdi Aroko literatura, Mishné Torá kasu. Era berean, Erantzuna eta Sidur (otoitzen liburu judua) balioespen handiarekin tratatzen dira (eta etengabe eta ezinbestez erabili behar dira). Erreformisten ustez, "Ahozko tora" (eta, ondorioz, Halaja), Tanajarekin[14] batera "testu sakratuen" zati gisa aitortzen bada ere, «Ez da jainkozko errebelaziotzat hartzen, baizik eta Tora "idatzian" inspiratutako iritzi- eta hausnarketa-multzo gisa kasu askotan, garbitasun etiko handiarekin, eta horrek bere pentsalariei eta egileei lagundu zien hurbiltasun bat bilatzen, ez ordea, Jainkoari. Beraz, erreformismoak okertzat jotzen ditu halaja tradizionalari behin betiko autoritatea ematen dioten mugimenduak edo halajari heltzea judaismoaren adierazpen bakarra edo benetakoena dela argudiatzen dutenak. Tora "idatzia" (erreformismorako dagoen bakarra) errebelazio progresibo edo "dokumentu bizi" gisa tratatzen da.
  • Sexu segregazioa alde batera uzteko nahia eta emakumearen eta minoria sexualen eskubideen defentsa[15]. Gizon eta emakumeek batera egiten dute otoitz sinagoga erreformistetan. Erreformismoa izan zen lehenengo mugimendua emakume errabinoak ordenatzen hasi zena.
  • Prezeptu edo mitzvot-en interpretazioetan integrismoa ez izatea. Prezeptu horiek euren garaiko gizartearen eragina zeukaten pertsonek idatzi zituzten, eta ezin da interpretazio literalista egin, kontextua kontuan izan behar baita.
  • Justizia sozialarekin eta munduaren konponketarekin konpromezu sendoa (Tikun Olam, "mundua konpondu" esan nahi duen esaldia hebreeraz)[16].
  • Judaismoaren mesiasa gizarte idiliko baten sinpolotzat hartzea (Aro Mesianikoa), non bakearen eta anaitasunaren printzipioak betetzen diren, eta ez orden hori ezartzen duen pertsona indibidual bat bezala ulertuta.

ErreferentziakAldatu

  1. a b (Ingelesez) «What is Reform Judaism?» Reform Judaism (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  2. Kaplan, Dana Evan. (2013). The new Reform Judaism : challenges and reflections. ISBN 978-1-4619-4050-0. PMC 857493257. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  3. Meyer, Michael A.. (1988). Response to modernity : a history of the Reform Movement in Judaism. Oxford University Press ISBN 0-19-505167-X. PMC 16352455. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  4. Friday, Dana Evan Kaplan •; April 19; 2013. «Jewish Ideas Daily » Daily Features » Faith and Matrimony» www.jewishideasdaily.com (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  5. (Gaztelaniaz) Radio Sefarad | Un proyecto de comunicación de la FCJE. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  6. [compiled by] Michael A. Meyer .... (2000-07). The Reform Judaism Reader. Urj Press ISBN 978-0-8074-0732-5. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  7. Koltun-Fromm, Ken. (2006). Abraham Geiger's liberal Judaism : personal meaning and religious authority. Indiana University Press ISBN 978-0-253-11185-2. PMC 145747762. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  8. «NFTY - Reform Jewish Teens - Reform Jewish Platforms on Zionism» web.archive.org 2016-03-04 (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  9. Borowitz, Eugene B.. (1985). Explaining Reform Judaism. Behrman House ISBN 0-87441-394-X. PMC 11812904. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  10. «Latin America and The Caribbean | World Union for Progressive Judaism» wupj.org (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  11. (Ingelesez) «Welcome to Temple Beth Shalom Puerto Rico -» tbspr.org (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  12. «St. Thomas Synagogue» web.archive.org 2008-07-26 (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  13. «WUPJ» www.wupj-latinamerica.org (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  14. Singer, Ellen. (1992). Our sacred texts : discovering the Jewish classics. UAHC Press ISBN 0-8074-0479-9. PMC 26014917. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  15. Kaplan, Dana Evans. (2003). American Reform Judaism : an Introduction.. Rutgers University Press ISBN 978-0-8135-4248-5. PMC 609837409. (Noiz kontsultatua: 2022-04-30).
  16. (Gaztelaniaz) Principios Fundacionales. .

Kanpo estekakAldatu