Islandiera (íslenska) Islandiako hizkuntza ofiziala da. Hizkuntza germaniko horrek flexibotasun nabaria mantentzen du, latina, greziera klasikoa edota antzinako ingelesaren antzera. Germaniar hizkuntzen artean islandierak, alemanierak eta faroerak bakarrik gordetzen dituzte kasuak. Hizkuntza hori bere antzinako formaren nahiko antzekoa da gaur egun ere.

Islandiera
Íslenska
Datu orokorrak
Lurralde eremua  Islandia
 Danimarka
eta baita Norvegia, AEB eta Kanadan ere
Hiztunak 320.000
Ofizialtasuna  Islandia
Araugilea Islandiar Ikasketen Árni Magnússon Institutua
Hizkuntza sailkapena
giza hizkuntza
hizkuntza nostratikoak
Hizkuntza euroasiarrak
Indoeuropar hizkuntzak
germaniar hizkuntzak
ipar-germaniar hizkuntzak
mendebaldeko eskandinaviar hizkuntzak
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia subjektua aditza objektua, V2 hizkuntza, nominatibo-akusatibo hizkuntza, hizkuntza azentuala eta hizkuntza fusionatzailea
Alfabetoa latindar alfabetoa eta Icelandic alphabet (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1 is
ISO 639-2 ice isl
ISO 639-3 isl
Ethnologue isl
Glottolog icel1247
Wikipedia is
Linguasphere 52-AAA-aa
ASCL 1502
IETF is
Mintzatzea islandieraz
Islandiera

Historikoki islandiera indoeuropar hizkuntza mendebaldekoena izan zen, baina ez da hala portugaldarrak Azoreetara bizitzera joan zirenetik. Islandierak, mendebaldeko norvegierak, faroerak eta nornerak (hildako hizkuntza) mendebaldeko eskandinaviar hizkuntzak osatzen zituzten iraganean suedierak, danierak eta ekialdeko norvegierak ekialdeko eskandinaviar hizkuntzak osatzen zituzten bitartean. Bi talde horiek gaur egungo Norvegiako hizkuntzan eragin zuten. Gaur egun eskandinaviar hizkuntzek kontinenteko taldea (daniera, suediera eta norvegiera) eta uharteetako taldea (islandiera eta faroera) dute.

Hiztun gehienak –320 000 gizaki gutxi-gorabehera– Islandian bizi dira; 8000 baino gehiago Danimarkan bizi dira (horietako 3000 ikasleak dira). 5000 hiztun gutxi-gorabehera AEBetan bizi dira eta 1400 baino gehiago Kanadan bizi dira (Manitoban batez ere). Islandiaren biztanleriaren % 97k ama-hizkuntza gisa dute islandiera, baina beste herrialdeetan hiztunen kopurua murrizten da.

Arni Magnussnarraren institutua (Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum) islandiera ikertzeko gune nagusia da. Islandieraren batasunak –unibertsitateak, margolariak eta Kultura, hezkuntza eta zientziaren elkartea batzen dituena– hizkuntza politika jaurlaritzarekin eztabaidatzen du.

1995. urtetik islandieraren eguna ospatzen da azaroaren 16an urtero.

SendiaAldatu

Islandiera eskandinaviar hizkuntzen kidea da. Antzinako islandierak mendebaldeko eskandinaviar dialekto batean oinarria zuen. Gaur egungo islandiera uharteetako eskandinaviar hizkuntzen kidea da (faroerarekin batera); hizkuntza horiek ez zuten izan harremanik beste hizkuntzekin denbora luzez eta, beraz, esan dezakegu beren taldean (germaniar hizkuntzen artean) bakartuak direla.

HistoriaAldatu

Islandieraren historia IX. mendean hasi zen, antzinako eskandinavieraz hitz egiten zuten norvegiarrak Islandiara etortzearekin. Islandierazko testu zaharrenak K. A. 1100ean gutxi-gorabehera idatzi ziren. Testu horiek gehienak olerkiak eta legeak dira, ahozko hizketaren bidez bakarrik gordetzen zirenak lehenago. Horietako ezagunenak sagak (islandieraz saga hitzak «historia» esan nahi du) eta eddak dira, Snorri Sturlusonek idatzitakoak.

Sagen hizkuntzari «antzinako islandiera» deritzo; antzinako eskandinavieraren, bikingoen hizkuntzaren, aldaera da. Hizkuntza horrek zelta hizkuntzen eragina zuen ere bai.

Islandia Europatik oso urrun dagoela eta, bere historian zehar islandiera ez zen larriki aldatu eta, beraz, gaur egungo islandiera antzinako eskandinavieraren oso antzekoa da. Hiztunak hizkuntzaren garbitasuna iraunarazten ahalegintzen dira hitz berriak jatorrizko erroetatik sortuz (horri purismo deritzo).

XIV. mendean itzuli zen islandierara lehenengo zientzietako liburua, aritmetikaren ikasgaiak zituena, latinetik islandierara.

Norvegiar etorkinen hizkuntzaAldatu

Islandiaren lehenengo biztanle gehienak Norvegiatik etorri ziren; antzinako eskandinavieraren mendebaldeko dialektoaz hitz egiten zuten. Isolamendua zela eta, beraz, beste hizkuntzen eraginaren eza zela eta, islandieraren garapena erabat burujabea izan zen, baina ez da uste behar Norvegiako etorkin horiek guztiek hizkuntza berberaz hitz egiten zutela. Gehienak mendebaldeko Norvegiatik etortzen ziren arren, bazeuden Norvegiako beste eskualdeetatik etorritakoak, baita beste Eskandinaviar lurraldeetatik ere. Horren ondorioz, Norvegiar dialekto askok izan zuten eragina islandieran, baina biztanleen nahasketak –Alþingian (biztanleen urteko biltzarra da) bereziki– dialektoen arteko bestelakotasunak kendu zituen. Islandieraren garapena lehenengo herrixkaren sorrerarekin hasi zen. Islandierak hizkuntza tonal baten ezaugarri guztiak galdu zituen (ezaugarri horiek gaur egungo norvegiera eta suedieran ikusten dira oraindik ere, hau da, hitz berdinek esanahi ezberdinak dituzte tonu ezberdinekin ahoskatzen badira).

Gaur egungo egoeraAldatu

HiztunakAldatu

Islandieraren hiztun gehienak Islandian bizi dira – 290 000 (2007.aren datuen arabera). 8165 hiztun Danimarkan bizi dira eta horietako 3000 ikasleak dira. Hiztun batzuk AEBetan (5655 gizaki 2000an) eta Kanadan (2385 gizaki 2001an – Manitoban batez ere) bizi dira, baita Errusian (233 gizaki 2010.an) ere. Islandian izan ezik, hiztunen kopurua murrizten ari da.

Guztizko hiztun kopurua 306 000 gutxi-gorabehera zen 2007an.

DialektoakAldatu

Islandierak dialekto gutxi ditu.

Honako hauek dira:

  • hegoaldekoa; dialekto horretan p, t, k (hasperenketa dutenak, beste germaniar hizkuntzetan bezala), hitz baten hasieran ez daudenean, [b̥, d̥, g̊] (hasperenketa gabekoak) gisa ahoskatzen dira;
  • iparraldekoa; dialekto horretan p, t, k [pʰ, tʰ, kʰ] (hasperenketarekin) gisa ahoskatzen dira.

Danimarkaren menperatzearen garaian danierak eragin esanguratsua izan zuen islandieran, Reykjavikaren biztanleen hizketan bereziki, baina XIX. mendearen hasieran, Rasmus Christian Rask eta bertako batzuen jarduerari esker, islandiera hizkuntza garbia bihurtzen hasi zen (purismoa).

Euskara-islandiera pidgina, Espainiako arrantzaleekin hitz egiterakoan erabiltzen zena, ere aipatzekoa da.

Islandiar alfabetoaAldatu

Gaur egungo Islandiar alfabetoa latindar alfabetoaren aldaera da eta 32 hizki ditu. Zazpi bokal diakritiko ditu: Á, É, Í, Ó, Ú, Ý, Ö; idazketak hiru hizki berezi, Ð/ð (bokalen arteko euskal d bezala ahoskatzen da), Þ/þ (Espainiako gaztelania estandarreko z bezala ahoskatua, edo ingelesezko think hitzeko th bezala) eta Æ/æ (ai ahoskatzen da), ere baditu.

  A / a     Á / á     B / b     D / d     Ð / ð     E / e     É / é     F / f  
  G / g   H / h   I / i   Í / í   J / j   K / k   L / l   M / m
  N / n   O / o   Ó / ó   P / p   R / r   S / s   T / t   U / u
  Ú / ú   V / v   X / x   Y / y   Ý / ý   Þ / þ   Æ / æ   Ö / ö

Islandieraren garbizaletasunaAldatu

Islandiera hizkuntza germaniarrik garbienetakoa da; izan ere, askotan normandar-germaniar hizkuntzekin alderatuta (eta alemaniarrekin, orokorrean) oso hitz ezberdinak baititu. Kontzeptu modernoak, terminologia filosofikoari zein zientifikoari dagozkienak izendatzeko, hizkuntza askotan jatorri grekoa edo latinoa duten hitzak erabiltzen dira, baina islandieraz, ez.

Euskararekin ere horrelako joerak nagusi ziren XX. mendeko hasieran. Islandian garbizaletasuna XVII. mendean sortu zen, danieraren eta alemanaren eraginaren aurka; XVIII. mendearen amaieran doktrina izan zen, eta Rasmus Rask hizkuntzalariarekin bultzada hartu zuen XIX. mendearen lehen erdian.[1] Oso garrantzitsua izan zen XIX. eta XX. mendeetan.[2]

Hitzak alderatzeko:

Euskara Alemana Islandiera Hitzaren esanahia
IHES Aids alnæmi "Gaitzikortasunoso" (al = -oso, næmi = gaitzikortasun)
Barometro Barometer loftvog "Orratz" (loft = aire, vog = orratz, balantza edo pisu)
Bateria Batterie rafgeymir "Indarrontzi" (raf = indar, geymir = ontzi)
Liburutegia; biblioteka (etxekoa; publikoa) Bibliothek bókasafn "Idaztibilduma" (bók = liburu, safn = bilduma)

Hala eta guztiz ere, islandierak, ahozko hizketan bereziki, beste hizkuntzetatik hartutako hitz batzuk ditu, adibidez, klukka («erloju», zelta jatorriko hitza). Islandiaren aldaera erabat garbia dugu ere bai, «islandiera garaia» izenekoa eta hitz jatorrak bakarrik dituena, baina hedapenik ez duena eta interneten bakarrik erabiltzen dena.

Hizkuntzaren egitura eta ezaugarriakAldatu

FonetikaAldatu

Islandierak «silaben oreka» du bere fonetikan (norvegierak, faroerak eta suedierak ere dute hori), hau da, azentua dagoen silaban bokal bat kontsonante luze baten edo kontsonante multzo baten aurretik labur bihurtzen da; bestela, bokal bat luze bihurtzen da.

BokalakAldatu

Islandierak monoptongoak eta diptongoak ditu; bokalak laburrak edo luzeak izan daitezke.

Monoptongoak:

Aurrekoak Erdikoak Atzekoak
Goikoak (estuak) i: i (í ý) u: u (ú)
Goikoak (zabalak) ɪ: ɪ (i y) ʉ: ʉ (u)
Erdikoak ε: ε (e) œ: œ (ö) ɔ: ɔ (o)
Behekoak a: a (a)

Islandierazko diptongoak honako hauek dira: æ [ai] [a: i], au [œy] [œ:y], á [au] [a: u], ei, ey [εi] [ε:i], ó [ou] [o: u].

KontsonanteakAldatu

Islandierazko kontsonanteak
Ezpainkariak Aurremihikariak Palatalak Aho-gingilezkoak Eztarrikoak
Sudurkariak (m̥) m (n̥) n (ɲ̊) (ɲ) (ŋ̊) (ŋ)
Leherkariak p t (cʰ) (c) k
Igurzkariak Txistukariak s
Eztxistukariak f v θ (ð) (ç) j (x) (ɣ) h
Albokariak (l̥) l
Dardarkariak (r̥) r

Islandierazko p, t eta k hasperenketarekin ahoskatzen dira –[pʰ, tʰ, kʰ]– beste germaniar hizkuntzetan bezala; b, d eta g hizkiek hots berberak, baina hasperenketa gabekoak adierazten dituzte. kk, pp eta tt hasperenketa dute beren aurretik [ʰk:, ʰp:, ʰt:] eta luzeak dira. Islandierak kontsonante ozenak, baina ahoskabeak –[r̥, l̥, n̥, ɲ̊, ŋ̊]– ere baditu.

AzentuaAldatu

Islandierak azentua beti lehenengo silaban du, maileguetan ere bai (prófessor [`pro: ufεsɔr]), azentu gabeko aurrizkiak dituzten hitz bakan batzuetan izan ezik.

MorfologiaAldatu

Islandierak flexibotasun nabaria du gaur egun ere, beste eskandinaviar hizkuntzek (faroera izan ezik) ez bezala. Bere gaur egungo morfologia antzinako eskandinavieraren morfologiaren antzekoa da.

IzenakAldatu

Islandierazko izenek, alemanieran bezala, hiru genero (gizonezkoa, emakumezkoa eta neutroa) eta lau kasu (nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa) dituzte, baita artikulua eta bi numero (singularra eta plurala) ere.

Islandierak artikulu definitzailea (euskaran «-a» adierazlea duena) bakarrik du, beti hitzei eransten zaiena; artikuluak, izenek bezala, hiru genero ditu eta izenaren kasuaren arabera aldatzen da: armurinn = armur «esku» + inn («-a») << armur hinn («esku hori»); kinnarinnar = kinnar («masaila») + innar («-a») << kinnar hinnar («masaila horren»). Artikulu definitzailea, hitzei ez atxikitakoa –hinn–, gaur egun idatzizko hizketan erabiltzen da bakarrik: hinn gamli maður («gizon zaharra» («gizon zahar hori»)) = gamli maðurinn.

Plurala erroko bokalak aldatuz eta atzizkien bidez adierazten da: hestur «zaldi» — hestar «zaldiak», tré «zuhaitz» — trær «zuhaitzak» etb.

AditzakAldatu

Islandierazko aditzek denborak, moduak, konjugazioa eta ahotsak dituzte.

Islandierak (ingelesak eta alemanierak ere bai) aditz «indartsuak» eta aditz «indargabeak» ditu. «Indargabeak» arauaren arabera aldatzen dira lehenaldian eta aditz «indartsu» bakoitza, berriz, era berezi batean aldatzen da lehenaldian:

  • taka «hartu» (indartsua) — ég tók «hartu nuen»,
  • drekka «edan» (indartsua) — ég drakk «edan nuen»,
  • nota «erabili» (indargabea) — ég notaði «erabili nuen»,
  • tala «hitz egin» (indargabea) — ég talaði «hitz egin nuen».

Orainaldia eta lehenaldia bakarrik flexioaren bidez osatzen dira; beste denborak aditz osagarrien bidez osatzen dira: adibidez, perfektua hafa «eduki (aditza)» aditzaren bidez osatzen da.

Hitz eta esaldi banaka batzukAldatu

  • islandiar: íslenskur / íslensk
  • islandiera: íslenska
  • Kaixo: Halló /
  • Egun on: Góðan daginn
  • Arratsalde on: Góðan daginn
  • Gabon: Gott kvöld / Góða nótt
  • Agur: Bless, bæ
  • Eskerrik asko: Takk fyrir
  • Maite zaitut: Ég elska þig
  • Zenbat?: Hve mikið?
  • bai:
  • ez: nei

ErreferentziakAldatu

  1. (Ingelesez) Pálsson, Gísli. (1995). The Textual Life of Savants: Ethnography, Iceland, and the Linguistic Turn. Psychology Press ISBN 9783718657216. Noiz kontsultatua: 2019-09-15.
  2. (Ingelesez) Bandle, Oskar; Braunmuller, Kurt; Elmevik, Lennart; Jahr, Ernst Hakon; Widmark, Gun; Karker, Allan; Naumann, Hans-Peter; Teleman, Ulf. (2002). The Nordic Languages: An International Handbook of the History of the North Germanic Languages. Walter de Gruyter ISBN 9783110171495. Noiz kontsultatua: 2019-09-15.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu

Hizkuntza honek bere Wikipedia du: Bisita ezazu.