Iruñeko tren geltokia

Nafarroako tren geltokia

Iruña (Pamplona, gaztelaniaz, Pamplona/Iruña edo Pamplona–Iruña, ofizialki, Sanduzelai, Ipar, Norte edo Renfe, batzuetan eta Pamplona–Empalme, lehen) Nafarroako izan berez hiriburuko udalerriko tren geltokia da, Euskal Herrian dagoena. Renfe Operadorako Distantzia Ertain eta Luzeko zerbitzuak ditu.

Iruña
Pamplona/Iruña
Hurrengo trenak
Estación de tren de Pamplona - Iruñeko tren geltokia.png
Geltokiko eraikina, aparkalekua eta billabesa eta taxi geldialdien
Lineak

Zuasti Trena  Landaben
Kokapena
Helbidea Geltoki plaza z/g; 31012
Udalerria Iruñea,  Nafarroa Garaia
Geltokiaren datuak
Kodea 80100
Irekiera 1860ko irailaren 15
Bidaiariak 977 418 (2018)[1]
Irisgarria Geltoki irisgarria 
Zerbitzuak Aiga toilets inv.svg Aiga coffeeshop inv.svg Pertsonaldun txarteldegia Aiga shops inv.svg Aiga telephone inv.svg Itxaron gela 10a stairs inv.svg Aiga elevator inv.svg 
Aparkalekua Aiga bus inv.svg Aiga taxi inv.svg Kotxe alokairua 
Nasak 2
Trenbideak 10
Jabea ADIF
Eragilea(k) Renfe Operadora
Garraio zerbitzuak
Distantzia luzea Renfe Alvia.svg 
Distantzia ertaina 26  Zaragoza Gasteiz
Eskualdeko
Hiri Garraioa
3 ZM: Hirigunea Antsoain
7 Atarrabia Barañain
9 RENFE Biana / NUP
16 Aitzoain Noain / Beriain
17 Berriozar Mutiloa
21 ZE: Hirigunea Antsoain
N4 Sarasate Berriogoiti
N7 Sarasate Bexe Nafarroa

IzenakAldatu

Geltokiak izen asko eta era askotakoak jasotzen ditu.

Ipar edo NorteAldatu

Norteko geltokia, Ipar geltokia edo Iparraldeko geltokia izena Ferrocarriles del Norte trenbide-konpainiatik dator. Hasiera batean, burdinbide honen jabea Zaragozatik Iruñerako Burdinbide Konpainia izan zen, ondoren Zaragozatik Iruñea eta Bartzelonarako Burdinbide Konpainia izatera pasa zena, Zaragozatik Bartzelonarako Burdinbide Konpainiarekin bat egitean. Ondoren, enpresaren emaitza ekonomiko txarrak zirela eta, Norteko konpainiak xurgatu zuen 1878an, burdinbidearen titulartasunarekin egiten da. Bera izan zen trenbidea Nafarroara ekartzeaz arduratu zena, baita Zaragoza—Altsasu burdinbidearen operadorea ere trenbidearen nazionalizazioraino, non RENFEk hartu zuen ardura hori. Izen hau, hirian zeuden beste geltoki batzuekin kontrajarrita erabiltzen zen, Iruña–Basotxoa, Iruña–Sarasate eta Iruña–Hiria kasu. Hala ere, gaur egun izen hori ez da erabiltzen, ez baita jada Nortekoa burdinbidearen titularra eta hiriko geltoki bakarra baita.

Iruña edo PamplonaAldatu

Iruñerrian trenbide motzeko trenbideak itxi ondoren, geltoki hori baino ez zen geratu, eta logikoa zen haren izena sinplifikatzea, ez baitzen beharrezkoa Iruña izeneko hainbat geltoki bereiztea. Logikoena, beraz, bere izena eramatea zen, bai gaztelaniazko bertsioan (Pamplona), bai euskarazko bertsioan (Iruña).

ADIFen bertsioaAldatu

ADIF -ek, geltokia mantentzeko eta trenen ordutegiak antolatzeko arduraduna den aldetik, inskripzioak eta errotuluak ere jartzen ditu geltokietan. Horregatik, geltokiaren izen ofiziala Pamplona/Iruña dela uste du, nahiz eta errotuluetan Pamplona-Iruña jartzen duen. Nasetako errotuluetan, Pamplona Iruña bezala idatzita agertzen da, eta Iruña beltzez idatzita dago.[2]

RENFEren bertsioaAldatu

Renfe Operadorak, trenen ustiapenaren arduraduna den aldetik, Alvia eta Distantzia Ertaina, izenak jartzen ditu lineen mapetan eta trenen barruan. Distantzia ertaineko mapetan, geltokia Pamplona bezala markatuta agertzen da, bakarrik. Hala ere, Renfe Operadorako bilatzailean Pamplona/Iruña bezala agertzen da, eta txarteletan Pamplona/Ir bezala ematen da. Horregatik, geltokiaren izen ofiziala Pamplona/Iruña dela uste du.[3][4]

Udalaren bertsioaAldatu

Iruñeko Udalak, besteak beste, hiriko bide-seinaleen eta mapen arduraduna den aldetik, mapa horietan eta seinaleetan jartzen ditu izenak. Horregatik, geltokiaren izen ofiziala Renferen tren-geltokia eta estación de Renfe dela uste du.[5]

SanduzelaiAldatu

Geltokia, sarri, Sanduzelaiko geltoki bezala izendatzen da, kokatuta dagoen auzoari erreferentzia eginez. Honek Iruñeko autobus geltokiaren eta honen arteko bereizketa ahalbidetzen du. Gainera, abiadura handiko Nafarroako korridorea eraikitzeko proiektuaren barruan, Etxabakoitz auzoan, Etxabakoitzeko geltokian, geltoki berri bat eraikitzea aurreikusten da, Nafarroako distantzia luzeko zerbitzu guztiak bilduko dituena. Horregatik, izendapen hori bultzatzen ari da bi geltokiak bereizteko.

EmpalmeAldatu

Iruñea—Zangoza burdinbidea zegoenez, geltoki horretan lotzen ziren bi trenbideak. Horregatik, Empalme (euskaraz, "lotune") bezala ere aipatzen zen. Hori zen, hain zuzen ere, Zaragozatik Iruñea eta Bartzelonarako Burdinbide Konpainiaren nomenklatura, baina Iratiko trena itxi ondoren, izen hori ez zen erabiltzen.[6]

EgoeraAldatu

Geltokia Zaragoza—Altsasu burdinbidearen 181,013 kilometro-puntuan dago, 413 metroko altueran, Zuasti eta Landaben geltokien artean. Tartea bide bikoitzekoa da eta elektrifikatuta dago.[7]

Gainera, Iruñea—Zangoza burdinbidearen abiapuntua izen zen.

HistoriaAldatu

 
Geltokia 1870ean

Pamplonako geltokia[oh 1] 1860ko ekainaren 22an ireki zen, Zaragoza eta Nafarroa lotu nahi zituen trenbidearen Murelu Konde-Iruña zatia ireki zuenean, Zaragozatik Iruñerako Burdinbide Konpainia delakoak, Zaragoza—Altsasu burdinbidea. Azken horrek Zaragozatik Bartzelonarako Burdinbide Konpainia bat egin zuen, eta ondorioz, Zaragozatik Iruñea eta Bartzelonarako Burdinbide Konpainia sortu zen.[8]

1864ko urtarrilaren 9, Zaragoza—Altsasu burdinbidea handitu zen, Iruñetik Irurtzunra.[9]

1878ko apirilaren 1ean, bere egoera ekonomiko txarrak Norterekin bat egitera behartu zuen, Altsasutik haratagoko trenbideen jabea zena eta burdinbidea Gasteiz, Donostia, Bilbo edo Burgosekin lotuz.

1911ko apirilaren 23an, Iruñea—Zangoza burdinbidea ireki zuen, Iratiko trena izenez ezaguna, geltoki honetan geltokia duena. Orduan, geltokiaren izena zaharkituta geratu zen, lau geltoki berri baitzeuden Iruñean. Horregatik, eta bi konpainia ezberdinek operatutako lineekin lotuta zegoenez, bi izen ezberdin eman zitzaizkion. Norteko konpainiak Pamplona–Norte aukeratu zuen bi arrazoirengatik. Lehena da geltokiaren kokapena islatzen duela, udalerriaren iparraldean, eta bigarrena, zeharka, konpainiaren izena islatzen duela, gaztelaniaz iparralde terminoarekin bat datorrena. Hala ere, Iratiko konpainiak Pamplona–Empalme izena aukeratu zuen, bi lineen arteko loturari erreferentzia eginez.[6]

1941ean, Espainiako trenbidearen nazionalizazioak Norte sortu berrian integratzea ekarri zuen, RENFE enpresa publikoa sortu zen. Hala ere, Iratiko trena ez zen enpresa horren esku geratu, trenbide motzekoa baitzen, Zaragoza—Altsasu burdinbidea ez bezala.[10]

1955eko abenduaren 15ean, Iratiko sozietate kontzesionarioak iragarri zuen abenduaren 31n izango zela Iratiren azken bidaia, eta berehala, 1956ko urtarrilaren 2tik, trenbidea desegiteko lanak hasi ziren, trena berreskuratzeko itxaropen guztia itotzen zutenak, eta, ondorioz, tirabirak sortu ziren lehengo erabiltzaileekin eta kaltetutako herriekin. Horren ondorioz, RENFEk bakarrik egin zuen berriro geltokia, eta hiriko geltoki bakarra izan zen. Horrek beste izen aldaketa bat ekarri zuen, oraingoan sinplifikaziorantz. RENFEk Pamplona[oh 1] deitu zion, ez baitzen beharrezkoa beste geltoki batzuk bereiztea.[11]

2004ko abenduaren 31tik Renfe Operadorak linea ustiatzen du, Adif trenbide-instalazioen titularra den bitartean.[12]

2013ko otsailean, ADIF enpresak geltokia mugikortasun urriko pertsonentzat egokitu zuen, geltokiko bi nasak komunikatzen dituen azpiko pasabidea egokituz eta lurpeko pasabide horrekin lotzen duten bi igogailu sortuz, bat nasa bakoitzean. Bestalde, nasak 250 metro eta 60 zentimetroko altueran luzatu eta handitu ziren, trenen sarbidea hobetzeko, segurtasuna bermatzeko beharrezko elementuekin.[13]

SarbideakAldatu

Geltokira hegoaldetik iristen da, Geltoki plazan.

GeltokiaAldatu

Geltokia Iruñeko udalerriaren iparraldean dago, Lauhaize izeneko eremuan, Arrotxapea, Sanduzelai eta Buztintxuri auzoen artean. Trenbideek Sanduzelai eta Buztintxuri auzoak banatzen dituzte, baina, teknikoki, geltokia Sanduzelai auzoarena da, bertan baitago eraikina eta sarrera. Geltoki plazan dago, AMKAren aparkaleku baten ondoan. Gainera, atean Taxi Iruñerria eta Eskualdeko Hiri Garraioa geldialdiak daude. Geldialdi horretan karga azkarreko kargagailu bat dago 9 lineako billabesatarako, % 100 elektrikoak baitira.

Eraikinak angeluzuzen formako egitura du, hegoaldeko nasaren edo 1. nasaren gainean luzatuz. Sartzean, leihatiladun hall-txiki bat eta itxarongela bat daude. Gainera, billeteak saltzeko hainbat makina daude. Ekialdeko nabean komunak, geltokiko kafetegia eta liburu-denda daude. Mendebaldeko nabean, publiko orokorrerako sarbidea mugatuta dago, eta Renfe Atendo zerbitzua dago, mugikortasun urriko pertsonei joan-etorriak errazteaz arduratzen dena. Eraikina horia da, ukitu laranjekin, konpainiako eraikinen estiloan, baina kolore ez hain deigarriak eta zurbilagoak ditu. Goiko solairuan Administrador de Infraestructuras Ferroviarias enpresaen Nafarroako bulego teknikoak daude.

Geltokiko halletik sartzen da trenbide-patiora. Lehen, kupula handi batek babesten zituen bidaiariak euritik eta beste prezipitazio batzuetatik, baina horren ordez, beste kupula txikiago eta funtzionalago bat jarri da, bidaiariak dauden eremua soilik hartzen duena, eta ez gainerako bideak. Garai batean bigarren eraikin bat ere bazegoen kupularen beste aldean, baina gaur egun desagertuta dago eta beste zerbitzu-bide batzuek hartzen dute haren lekua. Lehenengo nasaren eraikinaren aldean hainbat makina eta bidaiarien itxaronaldia girotzeko hainbat banku daude. Nasetara ematen duen eraikinaren horman, Pamplona hitza duen errotulu handi bat dago, baita Iruñeko erraldoien erliebezko zenbait grabatu ere.

Lehenengo nasak edo hegoaldekoak 1. trenbidearekin bat egiten du, Altsasu helmuga duten trenak gelditzen diren trenarekin. Bigarren nasara edo iparraldera iristeko, lurpeko pasabide bat erabili behar da. Bertara, nasa bakoitzean dauden bi igogailuren edo eskailera batzuen bidez iristen da. Bigarren nasa, uharte formakoa, 3. eta 7. bideek zerbitzatzen dute, eta 5. bidea nasa horrek ordezkatzen du. Hemen 3. trenbidean gelditzen dira Tuterara doazen trenak. 7. trenbideak normalean ez du trenik hartzen, baina norabide bereko bi tren edo gehiago geltokian badaude, orduan bai.

ZerbitzuakAldatu

    [14][15]
Jatorria Aurrekoa Linea Hurrengoa Norakoa
Madrid–Puerta de Atocha Tafalla    geltoki-burua
Irun Altsasu    Tafalla Bartzelona–Sants
Coruña Gasteiz    Tafalla Bartzelona–Sants
Xixón Gasteiz    Tafalla Bartzelona–Sants
Vigo-Urzáiz Gasteiz    Tafalla Bartzelona–Sants
    [16]
Jatorria Aurrekoa Linea Hurrengoa Norakoa
Gasteiz Uharte Arakil 26 Tafalla Zaragoza–Miraflores

KonexioakAldatu

Geltokiaren inguruan Eskualdeko Hiri Garraioa zerbitzuak hornitzen dituzten sei autobus geraleku daude. Hurrengo lineak geralekuetatik pasatzen dira:

BidaiariakAldatu

2018an, geltoki horretako bidaiariak 977 418 izan ziren.

[17][18][19][20]
Urtea 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
Distantzia Luzea 220 605 323 176 349 843 345 114 421 545 497 098 525 807 542 268 531 136 603 928 679 288 717 930 729 450 752 873 ?
Distantzia Ertaina ? ? ? ? ? ? 134 558 ? ? 136 403 112 375 195 055 189 146 240 341 ?
Guztira ? ? ? ? ? ? 660 365 ? ? 740 331 791 663 912 985 918 596 993 214 977 418

EtorkizunaAldatu

Abiadura handiko trena Iruñerrira iristearekin batera, Iruñerriko trenbide saihesbidea kentzea aurreikusi dute. Horri esker, Nafarroako azken bi trenbide-pasabideak kendu ahal izango dira: Berriozarkoa eta Ezkirotzekoa. Horretarako, Landaben eta Zuasti arteko bide zati berri bat sortuko dute. Hala ere, horrek Iruñeko egungo geltokia, Sanduzelaikoa, kentzea dakar. Horretarako, Etxabakoitzen tren geltoki berri bat eraikitzea aurreikusi dute.

IrudiakAldatu

OharrakAldatu

  1. a b Geltokia Pamplona izenarekin ezagutzen zen, orduan euskara ez baitzen ofizialki ezagutzen.

ErreferentziakAldatu

  1. Renfe enpresaren bidaiariak geltokien arabera - Ferropedia
  2. «Adif - Información de la estación - Pamplona - Iruña» www.adif.es . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  3. «Renfe - Mapa Media Distancia - Norte» www.renfe.com . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  4. «Renfe - Bidaiariak - Ordutegiak» www.renfe.com . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  5. «Renferen tren-geltokia» Ayuntamiento de Pamplona . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  6. a b (Gaztelaniaz) Hualde, Fernando. (2013). Ferrocarril "El Irati" - Historia y Documentos. Lamiñarra, 47 or. ISBN 978-84-616-4775-0.
  7. «Pamplona (Est.) :: © EuroFerroviarios ® :: El Punto de Encuentro de los Trabajadores Ferroviarios» www.euroferroviarios.net . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  8. «Zaragoza á Pamplona y Alsasua» web.archive.org 2011-01-15 . Noiz kontsultatua: 2020-06-13.
  9. ROP, 1896, nº 13, 262/265 orr.
  10. Memoria de Obras Públicas 1884
  11. (Gaztelaniaz) Hualde, Fernando. (2013). Ferrocarril "El Irati" - Historia y Documentos. Lamiñarra, 420-421 or. ISBN 978-84-616-4775-0.
  12. https://web.archive.org/web/20160702083546/http://www.spanishrailway.com/2012/02/20/caminos-de-hierro-del-norte-de-espana/
  13. (Gaztelaniaz) PAMPLONA, EFE. (2013-02-08). «Adif destina un millón a mejorar el acceso a la estación de Pamplona» diariodenavarra.es . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  14. https://www.renfe.com/viajeros/larga_distancia/productos/index.html
  15. https://www.renfe.com/viajeros/larga_distancia/productos/alvia.html
  16. https://www.renfe.com/viajeros/mediadistancia/mapas_y_trayectos/mapa_norte.html
  17. «Adif - Información de estaciones - Pamplona - Iruña - Área comercial» www.adif.es . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  18. «Número de viajeros de Renfe por estaciones - Ferropedia» www.ferropedia.es . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  19. «Anuario FFCC - 2018» www.vialibre.org . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.
  20. (Ingelesez) «Anuario FFCC - 2019» www.vialibre.org . Noiz kontsultatua: 2020-06-14.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu