Iltzarbe

Ollarango kontzejua, Nafarroa Garaia

Iltzarbe Ollarango (Nafarroa Garaia) kontzeju bat da, Txurregi mendiaren ondoan kokatua. Gaur egun 43 biztanle ditu. Iltzarbeko posta kodea 31172 da.

Iltzarbe
Ollaran, Euskal Herria
Iltzarbe2.jpg
Kokapena
Herrialdea  Euskal Herria
Probintzia  Nafarroa Garaia
Udalerria Ollaran
Koordenatuak 42° 51′ 49″ N, 1° 50′ 14″ W / 42.86361°N,1.83722°W / 42.86361; -1.83722Koordenatuak: 42° 51′ 49″ N, 1° 50′ 14″ W / 42.86361°N,1.83722°W / 42.86361; -1.83722
Demografia
Biztanleria 43

InguruneaAldatu

Iltzarbe Nafarroa Garaiko hegoaldean dago, leku menditsu batean, Iruñetik 21,7km-ra gutxi gorabehera. Iltzarbetik gertu Txurregi (1.125 metro) eta Gaztelu (1085 metro) mendiak daude, Aralar mendilerrokoak.

KlimaAldatu

Iltzarbeko klima azpiatlantiarra da. Iltzarbe garaiera handian dago, itsas mailatik 545 metrora, eta horren ondorioz hango prezipitazioak 1000 mm eta 1400 mm artekoak dira. Tenperaturak 5 eta 10 gradukoak dira normalean.

HezkuntzaAldatu

Iltzarben D eredua da ikasle gehien dituena. Iltzarben ikastola bat dago, Ur Tanta izenekoa. Eskola honek 400 m2 ditu. Gainera eskolako eraikinak irizpide ekologikoak ditu eta bioeraikuntza elementuak ditu. Euskara da bertako hizkuntza nagusia, ingelesa eta gaztelera ere irakasten diren arren.

HistoriaAldatu

1981. urtean, 4-5 urteko umeen % 66,70 zegoen eskolan, 6-13 urtekoen % 100, 14-17 urtekoen % 77,75, eta 18-25 urtekoen % 24,04. 1981/1982 eta 1982/1983 ikasturteetan ez zen ikastetxerik, eta urte horietan 10 urtetik gorako % 2,10 analfabetoak ziren, % 64,70ek lehen mailako ikasketak zituzten, % 28,20k bigarrenekoak, eta % 5ek hirugarrenekoak.

Urte hartan, haranean 16 urtez gorako 12 lagun baizik ez ziren irakurtzeko eta idazteko gai; 74k ez zuten OHO bukatu, 87k batxilergoa edo OHO maila zuten, 28k goi batxilergoa, 20k erdi mailako lanbide heziketa, 24k goi mailako lanbide heziketa, eta 44k unibertsitate lizentzia.

HizkuntzaAldatu

Iltzarben historikoki euskara nahiz gaztelania hitz egin dira. XVII. mende arte euskara besterik ez zen hitz egiten, baina 1800. urtetik aurrera gaztelania hasi zen zabaltzen, eta hortik aurrera euskara arin galduz joan zen. 1900 arte euskara mintzatzen zen Iltzarben.

PolitikaAldatu

Iltzarben ez dago alkaterik, Iltzarbe Ollarango kontzeju bat delako. Ollarango alkatea Francisco Javier Perez Cueva da, Iltzarben bizi dena. Auzolan alderdiko kide da, eta 4 zinegotzi lortu zituen, bigarren bozkatuena Txurregi alderdia izan zen, 2 zinegotzirekin eta PPk zinegotzi bat lortu zuen.

Haranean egin diren hauteskundeakAldatu

Gorteetako hauteskundeetako irabazleakAldatu

  • Juan Manuel Orti y Lara, Integrista (1891)
  • Romualdo Sanz y Escartin, Carlista (1896)
  • Marques de Vadillo, Kontserbadorea (1898)
  • Ramon Nocedal y Romea, Integrista (1901)
  • Ramon Nocedal y Romea, Integrista (1903)
  • Ramon Nocedal y Romea, Integrista (1905)
  • Juan Manuel Vazquez de Mella Fanjul, Carlista (1907)
  • Jose Sanchez Marco, Integrista (1914)
  • Juan Manuel Vazquez de Mella Fanjul, Jaimista (1916)
  • Caledonio Leyun y Villanueva, Maurista (1919)

Udal hauteskundeakAldatu

  • Miguel Gortari Errea, Catolico-fuerista (1931)
  • Dominguez Arevalo, Derechas (1933)
  • Elizalde, Derechas (1936)

Frankismo ondorengoko lehenengo hauteskundeakAldatu

  • UCD (1977)
  • UCD (1979)

Udal hauteskundeakAldatu

  • PSOE (1982)
  • CP/UPN (1986)
  • UPN(1987)
  • UPN/PP (1989)

DemografiaAldatu

Iltzarben 43 biztanle bizi ziren 2013an. Ollarango herririk jendetsuenetan laugarrena da. 2007tik 2013ra, Iltzarbeko biztanleria handitu egin da, 1980ko hamarkadatik gertatu ez zen joera.

Iltzarbeko biztanleria
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2014
37 33 30 29 29 30 30 30 43

FestakAldatu

Iltzarbeko festak irailaren laugarren astean egiten dira, eta hiru egunekoak dira. Iltzarbeko jai gehienak herriko frontoian ospatzen dira. Festetako patroia San Miguel da, baino herrikoa San Esteban da.

Osasun zaintza IltzarbenAldatu

Iltzarben lehen mailako arretarako nahiz kontsultarako erizain laguntzaile bat dago, Doneztebe kalean kokatua.

EraikinakAldatu

Iltzarben 25 etxe daude, udaletxea, eskola bat, non 14 mutil eta 8 neska dauden, eliza bat, hilerri bat eta herritarrentzako iturri bat. Eraikin nabarmenenak honakoak dira:

PilotalekuaAldatu

Iltzarbeko eraikin ospetsuena frontoia da, 1980ko hamarkadakoa. Herrikoek egin zuten, herrian kirolean aritzeko leku bat izatearren. Iltzarbe oso herri txikia denez, ez zuten dirurik enpresa bat kontratatzeko; beraz, herritarrek beren diruarekin erosi zuten pilotalekua egiteko materiala, eta gero berek eraiki zuten. Herriko gizonek osatutako Auzolan elkartea arduratu zen eraikuntza lanez, eta ezer kobratu gabe egin zuten. Pilotalekuaren ondoan plaka bat dago, eraiki zutenentzako omenalditzat.

Pilotalekuan esku huska nahiz frontenisean aritzen da jendea, eta honako neurriak ditu: 30,2 x 14 m. Hormigoiz eta aglomeratuz egina dago, publikoa da, eta ezin da gauez jokatu. Doneztebe kaleko 22. zenbakian dago.

Done Eztebe elizaAldatu

Iltzarbeko goiko aldean dago eliza, zelaiz eta lursail goldatuz inguratua. Apaiz bat du, haraneko beste herriekin partekatua.

Harlangaitz hormaz egina dago, eta hainbat garaitako elementuak ditu. Gorde duen zatirik zaharrena dorreko kanpandegia da. Erretaula handia du, zur polikromatuzkoa, duela urte batzuk zaharberritu zutena. Egituran eta ornamentazioan nabari zaio aldi askotako material eta estiloak dituela.

Tenpluaren barruan gordeta daude Antonio Estega maisuaren XVII. mendeko obrak, belusezkoak.

Erdi Aroko zubiaAldatu

Erdi Aroko zubi bat dago, arku handikoa, Udarbe ibaia zeharkatzen duena.

HistoriaAldatu

Iltzarbe bera udalerria zen, baina haranari lotua. Azkenean Ollarango haraneko udalerriari lotuta gelditu zen. Eskola bat zuen, eta hango irakaslea zen udal ordezkaria; lan guztiarengatik 700 erreal kobratzen zituen. Herriak irina egiteko errota bat ere zuen.

XVI. mendeko biztanle galeraAldatu

Ekoien Iltzarbek 1534. urtean ez zuen bizilagunik, eta Iltzarberena zen. 1800. urtean Ekoien Iltzarbek berdin segitzen zuen, eta Iltzarbekoek gozatzen zuten lur hori, baina sail batzuk partikularrenak ziren.

Konbentzio gerraAldatu

XVII. mendearen bukaeran, konbentzio gerran zehar Frantziako tropak Iruñera iristean, haranak bere 1232ko eskubideak argudiatuz armadari laguntza emateari uko egin zion.

UsadioakAldatu

Iltzarben biztanle bat hiltzean bere gorpua Txurregi mendiari begira jartzen da. Txurregi Iltzarbeko jendearentzat oso garrantzitsua da, eta horregatik erdi arotik iraun du tradizio horrek.

EkoizpenaAldatu

Iltzarben lehen sektorea da nagusi, nekazaritza eta abletzantza, alegia. Garia, garagarra eta zereal batzuk, ardoa, artoa, ardiak eta haragia (zaldi eta txerri eta behiarena) dira gehien ekoizten diren produktuak. Gainera, Iltzarben basurdeak, hareak, eperrak eta beste txori batzuk ehizatzen dira, eta baita amurrainak arrantzatu ere.

Ikus, gaineraAldatu

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa

Kanpo estekakAldatu


Ollaran
 
Anotz | Arteta | Egillor-Beasoain | Iltzarbe | Ollo | Oskia | Saldise | Senosiain | Ultzurrun