Hustarrak (txekieraz: Husité edo Kališníci) Jan Husen ideien jarraitzaileak izan ziren. Higikunde sozial, politiko eta erlijiozkoa moldatu zuten XV. mendeko Erdialdeko Europan.

Hustar predikua, Carl Friedrich Lessing, 1836

Erdi Aroaren azken aldera Bohemian bizi izan zen krisian bide dago Elizaren eta sistema feudalaren kontrako herri higikunde horren jatorria. Jabetzaren hirutik bat apaizgoaren esku zegoen, eta handiki eta burges gutxi batzuen eskuetan gainerakoa. Mugimenduaren ideologia Jan Hus eta Jeronimo Pragakoaren idatzi eta predikuetan islatu zen. Bi predikarion dotrinak ebanjelioko pobretasuna eta hasierako elizaren izpiritua zituen eredu. Interes desberdinak zituzten taldetan banatua zen mugimendua: tabortarrak edo erradikalak, mirabe eta laborarien taldea, batetik, eta utrakista edo moderatuena, jauntxo eta burges jendeak osaturikoa, bestetik.

Wentzeslao IV.a erregearekin hitzarmen batera iritsi ziren, baina Sigismundo, haren anaia, eta ondorengoaren aurka matxinatu ziren. Gerra zibilak 1419tik 1436 arte iraun zuen. Azkenean, 1433an utrakistek compactata deituriko itunak onetsi zituzten eta katolikoekin batera tabortarren aurka borrokatu ziren, eta garaile irten. XVI. mendean Bohemiako hustar gehienak luterano egin ziren.

TestuinguruaAldatu

Behe Erdi Aroan zehar eta bereziki XIV. mendearen bigarren erdialdean eta XV. mendearen hasieran hainbat gatazka eta altxamendu desberdin eman ziren Europa osoan zehar indarrean zegoen sistema politiko-ekonomikoa, hau da, feudalismoa arriskuan jarri zutenak.[1] Mugimendu iraultzaile hauen barne Hustarrek berebiziko garrantzia izan zuten, altxamendurik garrantzitsuenen artean koka baitezakegu eta “arrakasta” izan zuen bakarra izan baitzen. Koiuntura hain gatazkatsu honen jatorria Behe Erdi Aroan eman zen krisian bertan aurkitu dezakegu, boterearen eta sistema feudalaren aurka eman ziren nekazal altxamenduen zergatia izan baitzen.[2]

Behe Erdi Aroko hasierako testuinguruak ez du aldaketa nabarmenik ekarriko, izan ere, Europako biztanleriaren zati handiena landa-munduan bizitzen jarraituko du, feudalismoaren itzalpean, jaun feudalen eta nekazarien arteko harreman desorekatuak mantenduko baitira.[3] Dena den, garai honetan krisiak Europa osoa astinduko du, XIII. mendean Europak aurreko mendeetan bizi izan zuen hazkundea sabaia jo baitzuen, sistema feudalaren ahultasunak agerian utziz.[4]

Krisiaren eragileak asko izan ziren, adibidez nekazarien lursailen txikitzea herentzien ondorioz, hazkunde estentsiboak sabaia jo zuen, luberritzeak jada ez baitziren bideragarriak, produktibitate oso gutxiko lurrak erabiltzen ari baitziren jada.[5] Honekin batera, goseteek eta izurriteek Europako biztanleria astindu zuten, krisi egoera okertuz. Beraz, krisia sortu zuten faktoreak aurreko mendeetan zehar garatuz joan ziren, izugarrizko desorekak sortuz Europako landa guneetan, ez baitzegoen baliabiderik biztanleria guztiarentzat, hau da, produkzioak sabaia jo zuen. Honek izugarrizko inflazioa sortu zuen, kredituen interes tasen igoera, txanponen debaluazioa… presio fiskalaren igoerarekin bat egin zutenak (hainbat herrialde, Frantzia eta Ingalaterra bezala, gerretan murgildurik baitzeuden), populazioaren pobretzea ondorioztatuz.[6]

Gauzak horrela, XIV. mendearen erdialdean, 1347. urtean hain zuzen ere, Izurrite Beltzak Europa astindu zuen, Europar demografiaren ia heren bat akatuz. Gainera, hurrengo hamarkadetan izurritearen hainbat berragertze emango dira, berreskurapena zailduz.[7] Koiuntura honetan, ekonomia kolapsatu egin zen, produkzioa izugarri jaitsi baitzen eta lan eskua asko murriztu zelako nekazarien heriotzen ondorioz. Honek onurak ekarriko zituen landa gunean, nekazariek lur libre gehiago zituztelako lantzeko, jaunengan egin zezaketen presioa areagotuz. Hala, jaun feudalen galera ekonomikoak izugarriak izan ziren garai Behe Erdi Aroan zehar, errentak ordaintzen zizkieten nekazari gehienak izurriteak akatu baitzituen.[8] Sarreren gutxitze horren aurrean jaun feudalek hainbat bide jarraitu zituzten egoera aldatzeko, errenten igoera, soldatak mugatzea edo joputza berrezartzea (zenbait tokitan)... Horrelako krisi koiuntura batean, haien aurreko egoera berrezarri nahi zuten nobleen eta pobrezian eta menderatuta bizi ziren nekazarien arteko gatazkak sahietsezinak ziren.[9]

Beraz, XIV. mendean zehar eman ziren desoreka hauen guztien ondorioz hainbat mugimendu iraultzaile eta matxinada eman ziren, Erdi Aroko sistema feudala kolokan jartzera heldu zirenak.[10] Hauen artean garrantzitsuenak aipatzea komeni da, hau da, Jacquerie eta Ingalaterrako matxinadak.

 
Gaston de Febo-ren eta Juan de Graily-ren tropek matxinatuak menderatzen Meaux-en

XIV. mendearen erdialdean, izurrite beltzaren lehen astinduaren ostean, nekazal matxinada garrantzitsu bat altxatu zen Frantzian, Jacquerie izenekoa. Lehen altxamendua 1358. urtean eman zen. Honezkero, Frantzia Ingalaterrarekin Ehun Urteko Gudan 20 urte murgildurik zeramatzan eta herrialdea krisi sakon batean zegoen murgildurik, krisi politiko, ekonomiko eta militarra.[11] Gerra testuinguru honetan jaunek gero eta zerga altuagoak inposatzen zizkieten nekazariei. Honetaz gain, Frantziako iparraldeko lurraldeetan konpainia askeen presentzia oso altua zen, hainbat herrixka eta hiri arpilatuz. Beraz, zerga gero eta altuagoen inposizioen aurrean eta jaunen babes urriaren aurka, nekazariek matxinatzea erabaki zuten.[12] Nobleen hainbat egoitza eta zenbait gaztelu suntsitu ostean, matxinatuak garaituak izan ziren. Ondoren nobleek aurrera eramandako errepresioa oso bortitza izan zen. Laburbilduz, nekazari talde armatuen eztanda bat izan zen nobleen eta botere aparatuen aurka[13].

Ingalaterrako langileen mugimenduari dagokionez, 1381. urtean eman zen eta ia izaera nazionala izatera heldu zen, Ingalaterrako eskualde garrantzitsu askotan izan baitzuen eragina, baita hiriburuan bertan ere.[14] Altxamendu honen arrazoi nagusiak honako hauek izan ziren: landa eremuko nekazarien eta hirietako langileen egoera kaxkarra, Ehun Urteko Gerraren testuinguruan Ingalaterrak bizi zuen egoera txarra eta gerra finantzatzeko zerga berrien inposaketa.[15] Oso ondo antolatutako mugimendua izan zen garaiko altxamenduekin alderatuz, Ingalaterrako erregetza arriskuan jartzera heldu zena, mugimenduaren jatorria landa gunean bazegoen ere, hirietako biztanleen artean ere arrakasta izan baitzuen.[16]  Matxinatuen helburu nagusia jaurgo zamen eta morrontzaren aurka egitea zen, hau da, sistema feudalaren aurka. Zenbaitetan Wat Tyler-en matxinada bezala ere izendatzen da, bera izan baitzen altxamenduaren buru baina komeni da John Ball ere aipatzea, igualitarismoa aldarrikatzen zuen elizgizon bat, Wycliff-en ideietan oinarritua.[17] Azkenean, matxinatuek ez zuten arrakasta lortu, nobleen ejerzituak Londresen irabazi baitzuen, altxamenduaren bi figura nagusiak, Wat Tyler eta John Ball erailez.[18]

Azkenik, oso deigarria da Behe Erdi Aroko matxinada hauek, izaera soziala argia dutenak, izaera erlijioso erreformatzailea bat ere hartuko dutela, Ingalaterrako langile mugimenduan edo gai nagusi bezala dugun hustarren mugimenduan gertatu bezala.[19] Bi mugimenduen atzean bi figura erreformatzaileren doktrinak agertzen dira, John Wycliff eta Jan Hus, lehena Ingalaterran eta Bigarrena Bohemian. Oso paper antzekoa izan zuten biek matxinadetan, haiek proposatutako doktrina erreformatzaileak  izan baitziren matxinatuek aldarrikatuko zituztenak.[20]

Orokorrean haien ideiak ez zihoazen eliza katolikoaren dogmaren aurka, heterodoxiak ziren soilik, elizaren erreforma eskatzen zutenak. Dena den, oso arriskutsuak bilakatu ziren eliza katolikoarentzat, izan ere, ideia erlijioso erreformatzaile hauek izaera soziala zuten ideia erreformatzaileekin bat egin zutelako, ez soilik elizaren pribilegioak kolokan jarriz, baizik eta indarrean zegoen sistema ekonomiko eta soziala, hau da, feudalismoa.[21] Horregatik elizak heresiatzat sailkatu zituen ideia erreformatzaile hauek.

Hustarren ideologiaAldatu

Mugimendu hustarra gizarte-iraultza bezala hartu dezakegu, iraultza erlijioso eta soziala, eliza erromatarraren eta sistema sozial feudalaren zenbait alderdiren aurka zuzendua. Mugimendu honen helburua zen eliz, politika eta gizarte egiturak sakonki aldatzea. Esan daiteke hustarren iraultzak ezaugarri komun ugari dituela XIV. mendeko herri-matxinadekin. Bi fase bereiztu ziren prozesu honetan; Lehenengo fasean, mugimenduaren helburu nagusia elizaren, erlijioaren eta politika sozialaren eremuan erabateko aldaketa sortzea zen. Mugimenduaren bigarren fasean bereziki botere politikoaren egitura eta Elizaren antolaketa bera aldatzean zentratu zirela esan daiteke.[22]

Jan Hus mugimendu hustarrari hasiera eman zion teologoa izan zen, berak garatutako doktrinek eta bere bizitzaren azken urteetan egindako predikuek eta gertakizunek mugimendua sortu eta bere etorkizunerako baldintzatu zuten, Jan Husen bizitza, inspirazio iturri nagusiena izanik. Husek bere predikuetan gogor egin zuen Elizaren simoniaren aurka. Bere ustez, Elizak ez zuen bat egiten Jesukristoren jatorrizko komunitateak aldarrikatutako bizimoduarekin.[23] Jan Husentzat Wyclif-en kritikak eta hausnarketak elizarekiko Jainkoaren legeekiko inspirazio iturri handiak ziren. Pentsalari ingelesaren eraginpean Husen doktrinaren oinarriak mamitzen joan ziren. Pixkanaka teologo bohemiarrak elizan erreforma garrantzitsua burutzeko ideiak garatzen joan zituen, baina ez soilik arlo erlijiosoan, baita maila sozialean eta politikoan.[24] Elizaren diruzalekeria salatzeaz gain, bere herriaren injustiziak eta pobreziak salatu zituen.[25]

Iraultzaren buruzagiek uste zuten gizarte berria eraiki, haiek nahi zutena eliza iraganera itzultzea, bertan zentratu eta, hortik aurrera, erakunde eliztarra eraberritu behar zela. Hori guztia gizarte hobe bat sortzeko helburuarekin, gizarte hobe baten alde borrokatuko duen eliza bat, eta horretarako hizkuntza erlijiosoa erabiltzen duena. Garaiko Elizak sortutako dogmaren pentsamendua askatzen saiatzen da, eta, aldi berean, enperadorearen, aita santuaren eta nobleziaren aurkako iraultza zuzena ezartzen da. Garaiko Elizak karguak saltzen zituen diruaren truke, simonia deitzen dena. Hustarrak honen aurka zeuden guztiz, uste zuten Elizak ezin zituela haren kargu sakratuak saldu.

Herrialde txekiarra eragin alemandarren menpe zegoen, nahiz eta biztanleriaren gehiengoa jatorri txekiarrekoa izan, alemandarrek boterearen baliabide eta kargu garrantzitsu gehienak kontrolatzen zituzten.[26] Jan Hus Bohemiaren arazo “nazionaletaz” jabetzen joan zen.[27] Era horretan, garatzen ari zituen elizaren doktrina berriei Bohemiako erreinuaren eskubideak gehitzen hasi zien, horrela pixkanaka gizarteko maila sozial herrikoien  sinpatiak bereganatzen hasi zituen.[28] Esan dezakegu Husek, Wyclefek lortu ez zuen helburua lortu zuela: erreforma erlijioaren nahimena, identitate nazionalarekin eta iraultza sozialarekin elkartzea.[29] Egoera horren aurrean, txekiarrek haien burua pobretzat hartu zuten, eta eskaera sozialak, erlijiosoekin eta txekiarrekin uztartu zituzten. Gainera, behe eta erdi nobleziak ere mugimendu honekin bat egin zuen, azken finean haien boterearen galera nabaritzen ari baitziren alemandarren eraginarengatik.[30] Husitek ere garrantzi handia eman zioten hizkuntza nazionalari, eta horrek argi erakusten du mugimendu horrek konnotazio abertzale handiak dituela.[31]

Mugimendua bi zatitan banatu zen: utrakistak eta taboritak. Esan genezake bando moderatuena utrakisteena zela, eta, ideologiari dagokionez, berriz, erradikalenak taboritak ziren. Taboritak esaten zaie Tábor izeneko hiria sortu zutelako. Uste da 40.000 pertsonak bat egin zutela hiria sortzeko. Taboritak izan ziren eragin edo inpaktu handiena izan zutenak. Taboritek iraultza sakona aldarrikatzen zuten, talde honetan gerlari porrokatuenak eta nagusi militar nabarmenenak aurkitzen zirelarik, baina ahaztu gabe fanatiko erlijiosoak zirela, sekta motako kutsuekin, milenarismoan sinesten zutenak. Hauei Taboritak deitu zitzaien, Tabor hiria sortu zutelako, haien gizarte itxaropentsuaren sinbolo bezala. Talde honen barnean sektore erradikalagoak egon ziren, liturgia mota guztien aurka eta bizitza guztiz komunitarioaren alde zeudenak, eta horietako batzuen artean doktrina milenaristak zabaldu baitziren. Baina azkenean Taboritek sektore hau ezabatu zuten aurrerago.[32] Taborita gehienak feudal jaunen jopuak ziren. Iraultza sakona aldarrikatzearen adibidea da ez zutela ez jauregian ezta jabetza pribatuan sinesten, merkataritzari eta hiriari uko egiten zioten. Kristautasun nahiko primitiboa garatu zuten eta estamentuen arteko desberdintasun soziala debekatu zuten.

 
Jan Zizka zaldi baten gainean. Txekiaren monumentu kulturalei dagokio eskultura honek

Sektore moderatuenak (noblezia txikia, burgesia, unibertsitateko maisuak,...) negoziaketaren alde agertu ziren; haien lehen eskakizuna ogiaren eta ardoaren jaunartzearen onarpena zen (latineraz sub utraque), horregatik Utrakistak deitu zitzaien, baita ere Kalizistak, kaliza haien sinboloa zelako, eta Pragatarrak, batez ere talde hiritarrak zirelako. Esan dudan bezala moderatuagoak ziren eta batez ere txekieraz predikatu nahi zuten, eta eliza pobrea izatea nahi zuten. Taboritek ere nahi zituzten horiek ere, baina haiek beraien ideiak gehitu zituzten. Bi taldeak transubstantziazioaren aurka zeuden (nahiz eta transubstantziazioaren kontuak sektore moderatuenari izena eman -utrakistak-), hau da, ezinezkoa ikusten zuten ogian Kristoren gorputza islatuta egotea, alderdi horretan bat egiten zuten. Hustarren artean nabarmentzeko pertsonai Jan Zizka izan zen, husita guztien burua, eta geroago armada taboritaren jeneral militarra.

Bi fakzioek bat egin zuten 1420. urtean haien aurkako lehenengo gurutzadan Praga erasotu zutenean, bertan haien programa bateratua “Pragako Artikuluetan” idatzi zuten[33]:

-Txekieraz predikatzea

-Transubstantziazioa auzia

-Elizgizonen eta laikoen arteko banaketa eta elizaren jabetzak desagertzea

-Aldi baterako autoritatearen ahalmena bekatu publikoak zigortzeko

Hauek beranduago, gerraren bilakaeran zehar, “Pragako Artikuluen” ildoari jarraituz, “Taborreko Artikuluak” idatzi zituzten, zeinetan argi eta garbi ikusten ziren Taboriten doktrinak[34]:

-Jabego pribaturik gabeko gizartea eta ondasunen elkarrekikotasunean oinarritua.

-Merkataritzaren eta hiriko bizitzaren errefusa.

-Jatorrizko elizarako itzulera.

-Liturgia, erlikiak eta debozio ofizialekiko mespretxua.

-Gizarteko maila ezberdinen arteko ezberdintasunen deuseztapena.

Hala eta guztiz ere, Bohemian kontzientzia sortu zen, beren burua aldameneko herrialdeetatik bereizten zela, eta bazterkeria-sentsazio hori garai hartako politikarietan eta artistetan nabaritu zen, baina horrek, aldi berean, adierazten digu iraultza hustarra mugimendu iraultzaile  arrakastatsua izan zela, eta Erdi Aroko Txekiar gizartean errotzea lortu zuela. Beraiek bere fede propioa garatu zuten, beren herria Jainkoarengatik aukeratua izango balitz bezala, begi onez begiratzen baitzion, haien ustez, kristautasun erlijoiaren lehenengoak ziren egi dibinoa edo benetazkoa ezagutzen.[35]

Husita erreformaren pentsatzeko modua Jainkoaren eta errealitate jainkotiarraren egiekin berehala egiten saiatu zen, inolako bitartekaririk gabe, adibidez, aitortzaile bat egon beharrik gabe. Lehen esan dudan bezala, iraultza hutoak ez zituen kultura eta artea baztertu; are gehiago, literaturak eta musika-ekoizpenak erakusten dutenez, iraultza hustarraren garaia ez zen artearen galeraren une bat izan, baizik eta garai hartan haren gorengo unera aielgatzea lortu zuen. Poesia publiko berri batekin egin zen, eta atzean utzi ziren jaurerrietako eraginak edo influentziak eta kaleetara eta gizartearen oinarria zegoen leku publikoetara zuzendu zen. Literatura herrikoira pasatu egin ziren. Horregatik esan daiteke mugimendu honek herritarren babesa izan zuela nagusiki.[36]

Horregatik, izandako aldaketen ondorioz, kultura, nolabait, demokratizatu egin zen. Sortzaile berriak sortu ziren, eta literatura-ekoizpena handitu egin zen, eta txekiarrak indar handia hartu zuen hizkuntza gisa. Kristoren legea ezagutzeko nahia, Txekiar Bibliarekiko maitasuna eta egia ebanjelikoak lortzeko beharra kultura hezurraren motorraren parte ziren.[37]

Suntsipen handia egon zen arren, iraultzak ez zituen txekiar herriaren indarrak itotu, neurri handi batean lagundu zuen herriaren mendekotasun-egoera arintzen. Iraultza sakonki sartu zen jabetzan, garaiko egitura politikoan bezala. Puntu horretara iritsi zen, eta 1419. urtetik aurrera burgesek estatu-mailako auzietan esku hartu zuten, eta Bohemiako erregeak aukeratzeko ahalmena izatera heldu ziren. Mugimenduaren beste ondorioetako bat izan zen monarkia nazionalak laikotzeko bidea hartu zuela eta etengabeko liskarrean ikusten zela pentsamendu erromatarrarekin. Esan dudan bezala, txekiera zabaltzeak garai hartan eztanda egin zuen, eta hizkuntza ofizial bihurtu zen.[38]

 
Tabor hiriko erdigunearen eraikinetako bat. Gaur egungo argazkia.

Mugimendu berritzaile hustarra hasi zenetik, Jainkoaren egiak mundu osoan zehar zabaltzen ahalegindu ziren, haien ustez. Hori dela eta, mugimenduak nazioarteko eragin nahikoa lortu zuen, eta jarraitzaileak aurkitu zituen Europako hainbat herrialdetan. Eraso hustarrak Elizaren boterearen aurkakoak ere bazirenez, haren programa zabaltzeak agintari feudalen aurkako erresistentzia pizten zuen, herrialde bakar baten mugak gaindituko zituen mugimendu iraultzailea sortzeko oinarri zabala sortzen laguntzen baitzuen.[39]

Beraz, laburbilduz, iraultza hustarra gizartearen arlo guztietan eragina izan zuen iraultza izan zen, garaian zegoen antolamenduaren aldaketa erradikala. Eliza Erromatarraren eta nobleziaren aurkako mugimendua izan zen, bereziki botere eta laguntza herrikoiean oinarritu izan zena.  Iraultza hustarrak eragina izan zuen Bohemiaz kanpoko herrialdeetan, iraultza arrakastatsua izan zela dudarik ez dago.

Hustar GerrakAldatu

AurrekariakAldatu

Jan Husen ideiek XV. mendearen lehen erdian izandako oihartzun handia ulertzeko, ezinbestekoa da Bohemian garai hartan zegoen egoera jakitea. Bohemiako eskualdea, Behe Erdi Aroko krisian bete-betean murgilduta egoteaz aparte (krisi soziala nabariena izanik), bere egoera alboko erreinuekin alderatuta nahiko kaskarra zen. Eliza, nazioarteko mailan zismarengatik gainbeheran zegoen, eta elizaren hierarkiaren arloan desadostasun asko zeuden.[40] Esan bezala, alemandarrek gaur egungo eskualde txekiarrean, kargu politiko hoberenak, pribilegio asko, elizan eragin nabaria (apezpikuen gehiengoa jatorri germaniarrekoa zirelako) eta aberastasun metaketak lortu zituzten. Goi Nobleziaren eta kleroaren goi karguek, alemandarren gailentasuna onartzen zutelakoan, lur-sailen heren baten jabeak ziren, eta kanpoko eragin horren laguntzaile ere agertu ziren hirietako patrizioak. Berdina gertatu zen merkatariekin, hauekiko mespretxua ere zabaldu zen, haien jatorri germaniarrarengatik eta metatutako aberastasunengatik.[41] Joera horretan gauzatuko zen hurrengo iraultza eta erreformarako sentimendu sozial handia prestatzen joan zen.

Jan HusAldatu

Bohemian bizitzen ari zen egoera guzti honek bete-betean jo zuen Jan Husinec-en (bere benetazko izena hau baitzen) kezkekin. Teologiako ikasleak oso ondo nabaritu zuen bere garaian bizitzen ari ziren kontrasteak, miseriaren eta luxuaren artekoak, Elizaren aberastasunaren eta Kristoren pobreziaren artean bizi zirenak.[42]

Jan Husengan Pragan bizitzen ari zen giroa bere gain eragina izan zuen, unibertsitatean argi eta garbi ikusi zituen alemandarren eta txekiarren arteko tira-birak. Hus unibertsitatean txekiar eskubideen aldeko liskarren lekuko izan zen eta baita alemandarrek karguen gehiengoa zutela ere pairatu zuen.

Jan Husek bere lanekin eta predikuekin jarraitu zuen eta 1409. eta 1410. urteetara aldera Pragako Unibertsitatean postu garrantzitsuak lortu zituen. Gainera testuinguru honetan Jan Husek Jeronimo Pragakoarekin elkarlan asko izan zituen, teologia ikasten zutenetik ezagutzen baitziren.[43] Hus pixkanaka Bohemian zeuden elizaren hierarkiaren ordezkariekin harremanak apurtzen joan zen, eta apaizei eliza erreformatzearen eta jatorrizko ohitura eta pobrezietara itzultzeko beharretaz konbentzitzeaz aritu zen. Azkenean Husek Bohemiako artzapezpikuarekin tentsioa izan eta tentsio horrek eztanda egin zuen 1409. urtean Pragan, John Wycliffen jarraitzaileen aurkako anatema aldarrikatu zenean. Pixkana Jan Husen eta bere jarraitzaileen giroa berotzen hasi egin zen, Jan Husek behin-betiko artzapezpikuarekin eta elizarekin harremanak apurtu eta Wentzeslao IV.ak eta nobleziaren parte batek bere kontra egin zuen. Erreakzio horren arrazoietako bat Bohemiako erregeak induljentzien salmentan zituen interesetan aurki dezakegu. Egoera horretan, babesik gabe, Husek Pragatik alde egin zuen.[44] Tentsioaren bilakaera honetan oso erabakigarria izan zen Jan Hus eliza katolikoarengandik ofizialki eskumikatua izana.

Jan Husen ondorengo fasean, garaiko elite sozialarengandik bananduta, behe-mailako gizarte sektoreen hurbilketa izan zuen. Gero eta burges, artisau eta nekazarien babesa gehiago jaso zuen eta sektore hauek bere alde armak hartzeko prest agertu ziren (nahiz eta Jan Husek inoiz ez zuen herria bultzatu armak hartzera). Bere alde jarritako beste sektore garrantzisua Pragako unibertsitateko ikasleak izan ziren, talde oso dinamikoa arlo sozialean, nazionalean eta erlijiosoan. Hiriburutik alde egin eta gero, hegoaldeko Bohemian errefuxiatu zen, Kozí Hrádek-en, eta pixkanaka jarraitzaile gehiago bere borrokara batzen joan ziren. [45] Urte hauetan Husek bere lan teologiko eta filosofikoak (Biblia barne) txekieraz idatzi zituen, horien artean De Ecclesia lana.[46] Azken finean, berak defendatzen zuen herri guztien eskubidea Biblia haien hizkuntza propiora itzultzeko.[47] Pixkana Jan Husek komunitate indartsua sortu zuen, nolabaiteko gizarte-egitura herrikoia, zeintzuk hasi ziren elizaren hierarkiari erresistentzia pasiboa egiten, horren adibidea izanik hamarrenaren ordainketari uko egiten hastea.[48]

Konstantzako kontzilioaAldatu

Elizaren egoera XV. mendearen hasieran oso txarra zen, azken finean, zisma baten erdian kokatzen da Jan Husen testuingurua eta bestetik, eliza katolikoan haien burua aitasantutzat zuten hiru hautagai zeuden (horietako bakoitzak erreinu ezberdinen sostengua zuelarik).[49] 1413. urteko Abenduan, Juan XXIII.ak, Sigismundo I.aren presiopean Konstantzako hirian kontzilioa egitera deitu zuen. Erregeak kontzilio honekin gatazka politiko eta erlijiosoei amaiera jarri nahi zien, hauek zuzenean bere inperioari kalte egiten ziotelako. Horien artean, Bohemiako gatazka erlijioso eta soziala, egoera tamalgarrienetarikoena zen.

 
Jan Hus-en erretzea Konstantzako kontzilioan 1415. urtean.

Horregatik Sigismundo I.ak Jan Hus gonbidatu egin zuen kontziliora joateko, bere segurtasuna bermatzeko baimen inperial batekin; Jan Husek gonbidapena onartu egin zuen, denen artean bere teoriak erakutsi eta hauek onartuak izatea nahi zuelako. Baina esan dezakegu, bere heriotz-kondena aldez aurretik erabakita egon zela.[50] Horrela 1414. urtean Jan Hus Konstantzara abiatu egin zen, berak sentitzen zuelako, nahiz eta eskumikatua egon eta nazioartean bere burua kriminaltzat hartu, bere ideiak defendatzeko behar morala zuela. Hein batean, kontzilioa ondo aterako zela eta bere ideiak onartuak izango zirelaren itxaropena zuen.[51] Kontzilioan, teologo bohemiarrari entzun gabe, 1414. urteko azaroaren 28an atxilotu zuten, bere segurtasun-baimen inperialari jaramonik egin gabe. Bere epaiketa 1415. urteko ekainaren 5etik 8ra iraun zuen, hura bere ideietan atzera egitera behartu zitzaion baina berak uko egin zion aukera horri (berak bere tesiak ez baitzituen heresiatzat hartzen). Azkenean Husen kontrako prozesua amaitu egin zen uztailaren 6an sutara kondenatu zutenean.[52] Bere exekuzioa irauten zuen bitartean bere esaldi profetikoa esan zuen “gaur ahatea erretzen duzue (“Hus” txekieraz ahatea esan nahi du), baina nire errautsetatik erre ezin izango duzuen beltxarga jaioko da”. Kontuan izan behar dugu, mende bat eta gero, Martin Luterok beltxargaren sinboloa ezkutu pertsonal moduan erabiliko zuela.[53]

Mugimendu hustarrari dagokionez, Konstantzako kontzilioan, Husen exekuzioa ez zen izan bakarra. Kontzilioa baino lehen Jeronimo Pragakoak zin egin zion bere teologia adiskideari, laguntza behar izanez gero kontzilioan bertaratuko zela. Halaxe egin zuen, eta 1415. urteko apirilaren 4ean Konstantzara heldu zen, baina bertan Hus salbatzearen aukerak ezinezkoak izan ziren eta, nahiz eta ihes egiten saiatu zen, preso hartu zuten. Hasiera batean Jeronimok bere ideia Wyclifistei uko egin zien, baina Husekiko adiskidetasun eta ardurarengatik uko egin zion aurretik egindako arneguari. Ibilbide horri jarraituz Jeronimo Pragakoa 1416. urteko maiatzaren 30ean sutara kondenatu zuten.[54]

Erreformatik iraultzaraAldatu

Jan Husen exekuzioaren helburuak txekiar mugimendu erreformatzailearekin amaitzea eta Bohemiako erresuma baretzea ziren. Baina Hus eta Jeronimo beste era batean ikusiak izaten hasi ziren Bohemian, martirien izaera bereganatu zutelako. 1416. urtetik gizarteko sektore herrikoiak Jan Hus eta Jeronimo Pragakoa gurtzen hasi ziren eta 1417. urtetik aurrera Kristoren laguntzaile eta erreformaren Txekiarraren babesle bezala hartu zituzten. Haien lanak berriro interpretatu egin ziren eta mugimendu erreformatzailearen aldekoek haien heriotzak kontzilioaren eta Erromako kristautasunaren kontra joateko erreboltaren deieratzat hartu zituzten. Pixkanaka iraultza prestatzen joan zen.[55]

Herrialdea pixkanaka Husen aldeko predikalarietaz eta elizgizon pobreetaz betetzen hasi zen, hauek antikristok egindako kalteaz hitz egiten zuten, hau da, konparaketak antikristoren eta kontziliarren artean eta baita Hus eta Jeronimo jainkoaren “soldadu txekiarren” diskurtsoei buruz. Herrialdean zeuden alemandarrak bekatari eta martirien hiltzaileak bezala ikusten hasi ziren, “afera nazionala” indartuz, eta agintari aberatsen aurkako gorrotoa ere garatzen joan zen. Merkatarien eta komentuen aurkako erasoak hasi ziren, eta hirietan artisauek uko egin zioten elizari tributuak ordaintzeari. Atsekabea elizgizonen, burgesen eta nekazarien artean zabaldu egin zen, azken hauek “Jainkoaren hitza” defendatzeaz aparte bidezko gizarte baten eta gehiegikerien kontrako proiektua burutu nahi zuten.[56]

Mugimendu erreformatzailea nazio mugimendua bilakatu zen eta gizarteko maila guztietan jarraitzaile gogotsu asko zituen. Horrek ahalbidetu zuen Jan Husen mezuari zenbait itxaropen sozialak gehitu izana eta prozesu guzti horren ahalmen iraultzailea prestatzea. Esan dezakegu nolabaiteko batasuna egon zela, baina euren burua izendatzeko ez zuten izen bakarra. “Hustar” adierazpena lehen aldiz Konstantzako kontzilioan agertu zen baina gutxiespen termino bezala.[57]

Iraultzaren antolaketa Jan Zelivtarren pulpituan kokatu beharko dugu. Predikalari honek Pragako jarraitzaileen masa asko bildu zituen. 1419. urteko uztailaren 30ean Jan Huseren aldeko jarraitzaile armatu asko Juan Zelivtarraren pulpituaren inguruan bildu ziren, eta honek erasotzeko deia bota zuen.[58] Sermoiaren ondoren halaxe egin zuten, hustar talde batek Pragako udaletxea hartu, leihotik hogei zinegotzi bota eta “Pragako Defenestrazioak” deritzon ekintzarekin Hustar Gerrei hasiera eman zitzaion.[59] Aldi berean Bohemiako bost hiri hautatuak izan ziren antolamendu hustarra aurrera eramateko eta aldi berean, mendietara pelegrinazioak eman ziren. Beraz, bi gertaera hauetan bi joera hustarren presentzia nabaritu daiteke, lehengo aukera desadostasunak progresiboki konpondu nahi zutenena, eta bigarren aukera jarduera iraultzailea prestatzen hasi zirenena izanik.[60]

Elkarretaratze handiena 1419. urteko uztailean gertatu zen Bohemiako hegoaldean, fase garrantzitsua izanik antolamendu iraultzailearen garapenean. Beraz aipatutako bi gertaerekin argi dago iraultzaren prestaketa burututa zegoela.[61] Gertaera horiek gertatu eta aste batzuen ondoren Wentzeslao IV.a hil egin zen abuztuaren 16ean, txekiar tronua hutsik geratuz. Gertaera hau izan zen erreformatik iraultzara igarotzeko geratzen zen azken faktorea edo pausua.[62] Elizgizonek lau urtez aurrera eramandako jarduera sendoaren ondoren 1419. urteko udazkenean tropa iraultzaileak Bohemiako hiriburuan zeuden, haien burua erreforma erlijioso eta sozialaren alde sakrifikatzeko prest. Iraultza, beraz, saihestezina zen.[63]

Hustarren aurkako gurutzadakAldatu

Esan dezakegu 1420. urtean mugimendu hustarrak nolabaiteko batasun osoa lortu zuela eta hori isladatu egin zen haien aurkako Lehen Gurutzadari aurre egin behar izan ziotenean. Hala ere oso nabariak izan ziren joera erreformatzailearen eta joera iraultzailearen arteko kontrakotasunak eta tirabirak.[64] Sigismundo I.ak hasieratik, lehen ebazpen moduan, hustarren aurkako erasoaldia egitea erabaki zuen. Baina bere saiakerak porrot egin eta gainera enperadoreak lortu zuen zatituta zeuden hustarrak Pragako Artikuluen inguruan programa bateratua osatzea.[65] 1420. urtean taboriten liderra zalantzarik gabe Martin Huska zen, bere gain ideia Wyclefistak, Valdistak eta Husitak elkartu zituenak. Urte horretan Taborreko hirian, jatorri txekiarreko biztanleak egoteaz aparte, herrialde Germaniar eta Austriarretatik, Eslovakiatik eta Poloniatik etorritako txiroak bildu ziren. Pixkanaka, bertako elizgizonen ekimenarengatik, Tabor berdintasun sozial eta ekonomikoaren komunitate bezala antolatu zen. Jabego pribatua ezeztatu eta berdintasun kristauaren eta Bibliaren txirotasunaren ideia zaharrak burutu ziren. Elizari dagokionez, laikoen eta elizgizonen arteko ezberdintasunak desagertu ziren. Kleroa kontzebitzeko ideia valdistak inposatu ziren eta elizari izaera sakratua eta laikoekiko posizio pribilegiatua izateko abantaila kendu zitzaion.[66] Testuinguru horretan Taboritek “Taborreko Artikuluak” idatzi zituzten.

Hustarren arteko barne desadostasunak ahaztu egin ziren, Lehen Gurutzadari aurre egiteko beharrean, Pragak 1420. urteko maiatzean Tabor hiriari laguntza eskatu zionean. Honek adierazten du koalizio hustarra funtzionatuko zuela (Pragako Artikuluetan isladatuak) eta tropa gurutzatuek Bohemia inbaditzen hasi zirenean sentimendu nazional indartsua piztu egin zela. Praga hilabete horretan indar hustar guztien elkargunea bilakatu zen. Burges hustarrek Sigismundo I.arekin negoziaketak egitearen alde agertu ziren baina enperadoreak ez zuen traturik egin nahi, berak, tropa gurutzatuen buru zelarik, garaipen militarrean sinisten zuelako.[67] Baina azkenean Sigismundo I.aren gudarostea garaitua izan zen Jan Zizkak gidatutako ejerzitoari esker.[68]

Sigismundok izandako porrotaren ostean destakamendu gurutzatuen artean izua zabaldu egin zen eta horien gehiengoak pixkanaka Bohemiatik alde egin zuen. Hustarren lehenengo manifestuak europatik zabaltzen hasi ziren. Nazioartean iraultza hustarra, gurutzatuen gudarostea irabazteko gai izan zen mugimendu bateratu bezala ikusi zen. Hala ere argi dago haien garaipena Taboriteei esker izan zela.[69] 1420. - 1421. urteen artean Pragan ondasunen jabetzetan aldaketak eman ziren, eta hustarren artean sektore bat konfiskazioengatik aberasten joan zen, Taboritek aldiz, ez zuten jabetzarik lortu nahi. Guzti horrek aurrerago bi joeren arteko liskarren arteko faktoreetako bat izanik. Azken finean Taboriten helburua Praga Tabor hiria bezala komunitatean oinarritzea zen. Moderatuenek erreforma nahi zuten, baina bizitza tradizionalarekin jarraituz, eta Taboritek ez. Azkenean Taboritak Pragatik joan ziren Egia esanda, hustarren batasuna soilik mantendu zen gurutzada bati aurre egin behar izan zioten momentuetan. Esan dezakegu iraultza bi ardatzen inguruan gauzatu zela: Praga eta Tabor. Bi hiri hauek iraultzaren bi joeren islada zirelarik.[70]

Bigarren eta Hirugarren Gurutzadak (1421. urtean eta 1422. urtean) hustarren garaipenarekin ebatzi ziren. Baina 1421. urteko udaberrian fakzio moderatuenak Taboritak heretikoak kondenatu zituen, haien aburuz Jan Husen “oinordekotza zikindu” zutelakoan. Hainbat Taboritak sutara kondenatuak izan ziren eta haien hegemonia-aldia iraultzan amaitu zen. Momentu horretan gailendutako fakzio moderatua, aldi berean kontsolidatu egin zen Tabor hirian. Erradikalenen artean Martin Huskaren jarraitzaileek ez zuten amore emateko asmorik eta haien borrokak azkenera arte eraman zituzten. Azkenean Martin Huska atxilotu eta sutara ere kondenatu zuten.[71] Honekin erradikalen fasea amaitu egin zen, iraultza txekiarrak prozesu guzti honetan ezagutu ahal izan zuen momentu gorena eta loriagarriena izanik.[72]

Gainera 1424. urtean alderdi Taboritak izandako jeneral porrokatuena, Jan Zizka, izurriteaz jota hil egin zen Taboriten kanpaina batean zegoenean. “Barne garbiketak” igaro eta gero mugimendu hustarra gai izan zen 1427. urtean haien aurka bideratu zen Laugarren Gurutzadari aurre egiteko. Laugarren gurutzada lagungarria suertatu zen hustarren arteko barne-liskarrak baretzeko. Iraultza egonkortu egin zen eta buruzagiek ideia hustarrak atzerriko erreinuetan hedatzea pentsatu zuten. Prokop Handia izan zen lehenengo espedizioaren buruan jarri zena.[73] Ondorengo urteetan hustarrek espedizioak arrakastatsuak egin zituzten Austrian, Silesia, Saxonian eta Turingian.[74] Lurralde hauetan hirietaz jabetu ziren eta “Pragako Artikuluen” funtsezko ideiak eta praktikak zabaltzen hasi ziren.[75]

Hala ere Prokop Handiak, nahiz eta garaipen militarrak izan, etsaiarekin negoziatzearen ideia hustarren artean zabaldu zuen. Beharrezkoa zen elite hustarraren artean negoziaketa iraultzari traizioa egitea bezala ez ikustea, eta horretaz saiatu zen hustar buruzagia. Negoziaketarako lehen saiakera Bratislavan 1429. urtean izan zen, baina negoziaketak porrot egin eta 1431. urtean hustarren aurkako Bostgarren Gurutzada agindu zen.[76] Gurutzada honen porrotak nazioartean oihartzun handia izan zuen eta gurutzatuek herrialde austriarren eta germaniarren hustar inbasio batengatik beldur ziren. Azkenean bost gurutzaden porrotek, heresia husiten zabalpenaren beldurrek eta hustarrak zatitzeko alferrikako saiakerek eragin zuten 1431. urtean Basileako Kontzilioa deitzea. Bertan Aita Santuak hereseekin negoziaketak izateko prest azaldu zen. Lehen aldiz, Eliza prest zegoen heresetzat hartzen zuenekin adostasuna bilatzeko.[77] Basileako kontzilioan txekiarren zenbait konpromiso izateaz eta eliza txekiarrari zenbait kontsezio emateaz ahalegindu ziren. Kontzilioaren helburua, hein batean, hustar kontserbadoreei laguntza ematea eta erradikalak isolatzea izan zen. Honek ahalbidetu zuen kontzilioaren garaipena hustarren gainean.[78] Kontzilioan Compactata deritzon artikuluak onartu ziren, hauek “Pragako Artikuluen” kopia moderatuagoa izan ziren, sektore kontserbadoreena asebetetzeko. Baina hauekin argi geratzen da ordezkari hustarrek haien jatorrizko programa politiko eta erlijiosotik soilik lortu izan zutela zati txiki bat aurrera eramatea eta onartua izatea.[79] Artikulu hauen onarpenak sektore hustar ezberdinen arteko borroka armatua ekarri zuen.[80] Azkenean Lipanyko batailan, mugimendu Taborita betirako suntsitua izan zen indar inperial-katolien eta hustar moderatuen bandoarengatik, eta horiekin Prokop Handiaren heriotza eta porrot militarra eman zen. Oraindik zenbait foku erradikalek iraun zuten, baina 1436. urterako erradikalen erresistentzia-gune guztiak suntsituak izan ziren.[81]

Lipanyko bataila igaro eta urtebete eta erdi geroago Bohemiak ofizialki onartu zuen bere bateratzea eliza katolikoarekin. 1436. urteko uztailean bake-akordioak lortu ziren eta hilabete bat geroago Sigismundo I.a Pragan Bohemiako erregea bezala onartua izan zen.[82]

Iraultza Hustarraren ondorioak eta ondareaAldatu

Lipanyko batailaren ondoren mugimendu taborita betirako desagertu zen, baina hala ere iraultzak aztarna sozial sakonak utzi zituen XV. mendeko Bohemian. Iraultza sakona eskatzen zuten sektoreek atsekabetuta geratu ziren, eta bestetik aristokrazia indartuta atera zen. Hala ere teologiari dagokionez mugimendu hustarraren zantzuak geratu ziren XV. mendearen amaierako zenbait mugimendu erreformatzaileetan, geroago altxamendu armatuak bihurtu zirenak.[83] Luzarora Hus-en doktrinek XVI. mendeko Luteroren erreforman eragin handia izan zuten, horien artean predestinazioa, apaizgo unibertsala eta induljentzien salmentaren aurkako ideiak. Luterok beltxargaren sinboloa erabili zuen, nolabaiteko erreferentzia eginez Hustar mugimenduari, berari leporatu zioten Jan Husen ideiak hedatzearen helburua izatea eta Luterok behin esan zuen moduan: “nahiz eta ez jakin, denok Hustarrak gara”.[84] Hein batean Hustarren erreforma ondo ez burutu izana faktoreetako bat izan zen Erreforma Protestantea pizteko.[85]

Bestetik Iraultza edo Erreforma Hustarraren ondarea gelditu zen txekiar elizari dagokionez, haien eliza propioa mantendu ahal izan zutelako XVII. mendera arte. Azkenik gaur egun Txekian eliza hustarra propioa daukate eta kontzientzia eta mugimendu nazional txekiarrari dagokionez, oraindik Jan Hus txekiar historiaren pertsonai oinarrizkotzat hartzen da.[86]

ErreferentziakAldatu

  1. Escribano Bernal. (2020)., 4 or..
  2. Monsalvo Antón, Jose María., 182 or..
  3. Monsalvo Antón, Jose María. (2016)., 182-183 or..
  4. Monsalvo Anton. (2016)., 184 or..
  5. Monsalvo Anton. (2016)., 184 or..
  6. Monsalvo Anton. (2016)., 184-185 or..
  7. Monsalvo Anton. (2016)., 185 or..
  8. Monsalvo Anton. (2016)., 185 or..
  9. Monsalvo Anton. (2016)., 186 or..
  10. Escribano Bernal. (2020)., 4 or..
  11. Escribano Bernal. (2020)., 5 or..
  12. Escribano Bernal. (2020)., 5 or..
  13. Monsalvo Anton. (2016)., 197 or..
  14. Escribano Bernal. (2020)., 7 or..
  15. Escribano Bernal. (2020)., 7 or..
  16. Escribano Bernal. (2020)., 7 or..
  17. Alvarez Palenzuela. (2004)., 247 or..
  18. Alvarez Palenzuela. (2004)., 226-227 or..
  19. Alvarez Palenzuela. (2004)., 243 or..
  20. Alvarez Palenzuela. (2004)., 243-244 or..
  21. Alvarez Palenzuela. (2004)., 243-244 or..
  22. Macek. (1975)., 166 or..
  23. Macek. (1975)., 40 or..
  24. Macek. (1975)., 42 or..
  25. Monsalvo Anton. (2016)., 276 or..
  26. Grilló Zamora. (2013)., 45 or..
  27. Macek. (1975)., 40 or..
  28. Macek. (1975)., 43 or..
  29. Grilló Zamora. (2013)., 45 or..
  30. Monsalvo Anton. (2016)., 276-277 or..
  31. Macek. (1975)., 168 or..
  32. Alvarez Palenzuela. (2004)., 256 or..
  33. Alvarez Palenzuela. (2004)., 256 or..
  34. Monsalvo Anton. (2016)., 278 or..
  35. Macek. (1975)., 171 or..
  36. Macek. (1975)., 172-173 or..
  37. Macek. (1975)., 173 or..
  38. Macek. (1975)., 175-177 or..
  39. Macek. (1975)., 179 or..
  40. Macek. (1975)., 36 or..
  41. Monsalvo Anton. (2016)., 276 or..
  42. Macek. (1975)., 39-40 or..
  43. Grilló Zamora. (2013)., 46 or..
  44. Macek. (1975)., 44-45 or..
  45. Macek. (1975)., 45-46 or..
  46. Alvarez Palenzuela. (2004)., 254 or..
  47. Macek. (1975)., 48 or..
  48. Macek. (1975)., 51 or..
  49. Grilló Zamora. (2013)., 48 or..
  50. Alvarez Palenzuela. (2004)., 254-255 or..
  51. Macek. (1975)., 53-54 or..
  52. Alvarez Palenzuela. (2004)., 255 or..
  53. Grilló Zamora. (2013)., 52 or..
  54. Grilló Zamora. (2013)., 53 or..
  55. Macek. (1975)., 69-70 or..
  56. Macek. (1975)., 71 or..
  57. Macek. (1975)., 73 or..
  58. Macek. (1975)., 83 or..
  59. Monsalvo Anton. (2016)., 277 or..
  60. Macek. (1975)., 88 or..
  61. Macek. (1975)., 90 or..
  62. Macek. (1975)., 92 or..
  63. Macek. (1975)., 93 or..
  64. Macek. (1975)., 94 or..
  65. Alvarez Palenzuela. (2004)., 256 or..
  66. Macek. (1975)., 110-111 or..
  67. Macek. (1975)., 119 or..
  68. Monsalvo Anton. (2016)., 278 or..
  69. Macek. (1975)., 122-123 or..
  70. Macek. (1975)., 123-125 or..
  71. Macek. (1975)., 129 or..
  72. Macek. (1975)., 131 or..
  73. Macek. (1975)., 145-147 or..
  74. Alvarez Palenzuela. (2004)., 256 or..
  75. Macek. (1975)., 147 or..
  76. Macek. (1975)., 148-150 or..
  77. Macek. (1975)., 150 or..
  78. Macek. (1975)., 153-156 or..
  79. Macek. (1975)., 163 or..
  80. Alvarez Palenzuela. (2004)., 257 or..
  81. Monsalvo Anton. (2016)., 279 or..
  82. Alvarez Palenzuela. (2004)., 257 or..
  83. Alvarez Palenzuela. (2004)., 258 or..
  84. Grilló Zamora. (2013)., 54-55 or..
  85. Alvarez Palenzuela. (2004)., 258 or..
  86. Grilló Zamora. (2013)., 54 or..

BibliografiaAldatu

  • Álvarez Palenzuela, V. A (2004): “Wyclif y Hus: la reforma heterodoxa”, Clío & Crímen: Revista del Centro de Historia del Crimen de Durango, 1, 241-259 orr.
  • Escribano Bernal, F. (2020): “El movimiento husita y la conflictividad del siglo XIV”, Revista Desperta Ferro: Centro universitario de la defensa de Zaragoza
  • Grilló Zamora, M (2013): “El germen de la reforma: John Wycliff, Jan Hus y el Concilio de Constanza”, D. Moreno & E. Campo, koord., Estudios sobre Miguel Servet (VI), Zaragoza, I.E.S. Miguel Servet, 39-55 .orr
  • Macek, J (1975): “La crisis de la sociedad medieval en Bohemia”, La revolución Husita, Madrid, Siglo Veintiuno de España editores S. A., 20-36. orr
  • Macek, J (1975): “Juan Hus”, La revolución Husita, Madrid, Siglo Veintiuno de España editores S. A., 37-68. orr
  • Macek, J (1975): “La revolución Husita”, La revolución Husita, Madrid, Siglo Veintiuno de España editores S. A., 69-164. orr
  • Macek, J (1975): “La revolución Husita”, La revolución Husita, Madrid, Siglo Veintiuno de España editores S. A.,  165-180. orr
  • Monsalvo, J. M (2016): “Los movimientos campesinos de la Baja Edad Media en Flandes, Francia e Inglaterra”, Los conflictos sociales en la Edad Media, Madril, Síntesis, 183-190 orr.
  • Monsalvo, J. M (2016): “Radicalismos cristianos y persecución religiosa en el periodo bajomedieval”, Los conflictos sociales en la Edad Media, Madrid, Síntesis, 265-290. orr

Kanpo estekakAldatu