Diabetes

gaixotasun edo sindrome metabolikoa da, zehazki azukrearen metabolismoarekin lotuta dagoena.

Ohar medikoa
Oharra: Wikipediak ez du mediku aholkurik ematen. Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana.

Diabetesa (izen zientifikoa: diabetes mellitus DM) gaixotasun edo sindrome metabolikoa da eta azukrearen metabolismoarekin lotuta dago. Diabetesa glukosa maila odolean handitzea dakarren gaixotasun kronikoa da. Gaixotasun hau gerta daiteke pankreak intsulinarik sortzen ez duelako edo organismoak sortutako intsulina egoki erabiltzen ez duelako[1].

Diabetes
Blue circle for diabetes.svg
Deskribapena
Motaglucose metabolism disease (en) Itzuli
disease (individual) (en) Itzuli
Espezialitateadiabetology (en) Itzuli
Sortzen duBegi-lausoa, neuropatia, Erretinopatia diabetikoa, diabetic nephropathy (en) Itzuli
diabetic foot (en) Itzuli
Tratamendua
Erabil daitezkeen botikakchromium picolinate (en) Itzuli, voglibose (en) Itzuli eta Insulin Lispro (en) Itzuli
Identifikatzaileak
GNS-9-MK250
GNS-9250
MedlinePlus001214
eMedicinemed/546
MeSHD003920
Disease Ontology IDDOID:9351

Egun 537 milioi pertsonek pairatzen dute diabetesa, eta urtetik urtera diabetes mellitusa gero eta ohikoagoa bihurtzen ari da [2].

MotakAldatu

  • 1. motako diabetes mellitusa: diabetes mota honetan ez da pankrean intsulinarik sintetizatzen. Gaixo hauek intsulinaren menpe daude. Gaixotasun autoimmunea da. Umeetan eta gazteetan azaltzen da. Beti intsulinarekin tratatzen da, egunero hormona administratuz.[3] Prebalentzia: diabetiko guztien %5-10.[4]
  • 2. motako diabetes mellitusa: intsulinaren kontra erresistentzia periferikoa dagoenean garatzen da (intsulinaren odol-mailak normalak izan daitezke). Helduetan garatzen da, normalean loditasuna dagoenean. Batzuetan, intsulina erabili behar da, aldi baterako (infekzioak, kirurgia, etab) edo betiko (gaixotasuna kontrolpean izateko) zenbait kasuetan intsulinaren askapena agortu daitekeelako.[3] Prebalentzia: diabetiko guztien %90-95. Gainera, 65 urtetik gorako zaharren %6-10 bitartek pairatzen dute.[4] 2. motako diabetes mellitusa eta bere konplikazioak prebenitzeko oso garrantzitsua da bizi-estilo aldaketa aproposak burutzea. Hauek batez ere gorputz pisu egokia lortzean eta mantentzean, intentsitate moderatuko ariketa fisikoan (gutxienez 30 minutukoa egunero), dieta osasuntsua jarraitzean (azukre eta gantz aseak murriztuz) eta tabakoa erretzeari uztean oinarritzen dira [1].
  • Haurdunaldiko diabetesa: haurdunaldian diagnostikatzen da eta, oro har, erditu eta gero desagertzen da. Haurdunaldiko diabetesak arriskuak dakarzkie amari eta jaioberriari. Haurdunaldiko 24 eta 28 aste bitartean glizemia handitzeak konplikazioak gertatzeko probabilitate handiagoa adierazten du [5]. Prebalentzia: emakume haurdunen % 6-9 [6].
  • Beste motatako diabetesak: beste patologia edo tratamendu baten ondorioz agertzen dena.

EpidemiologiaAldatu

 
2021ean diabetesa duten helduen (20-79 urte) kopurua [7]

2021ean, 537 milioi pertsonek zuten diabetesa mundu guztian, helduen %10,5ak, hain zuzen ere [7]. 1980an 108 milioi pertsonek zuten diabetesa eta 2014an 422 milioi pertsonek [8]. Diabetesa duten pertsonen %95ek baino gehiagok 2. motako diabetesa dute, gehiegizko pisuagatik eta jarduera fisikorik ezagatik neurri handi batean.

Gaixotasun honek hainbat konplikazio sortzen ditu, eta maiz kaltetzen ditu begiak, giltzurrunak, nerbioak eta odol-hodiak. Diabetesaren Nazioarteko Eguna azaroaren 14an ospatzen da.

Diabetesa bederatzigarren heriotza-kausa garrantzitsuena da eta 2021ean 2 milioi heriotza eragin zituen [8].

FisiologiaAldatu

 
Langerhansen uhartetxoak eta intsulina.

Pankreak, fisiologikoki, jariatzen du tartean intsulina izeneko hormona. Intsulinak erregulatzen du azukrearen kantitatea odolean. Gaixo diabetikoen pankreak, ordea, ez dute intsulina behar bezala sortzen, eta horren ondorioz azukrearen kopurua odolean normalean baino handiagoa daukate.

IntsulinaAldatu

Intsulina 51 aminoazidoz osaturiko hormona polipeptidiko bat da. Pankreako Langerhansen uhartetxoetako beta zelulek jariatzen dute eta odoleko azukre kantitatea erregulatzea da bere funtzioa.

Organismoak glukosa jaso behar du (elikagaien bidez), xurgatu egin behar du (digestioan) odolean zirkulatu eta gorputz osoan banatzeko, eta, azkenik, odoletik zelulen barrura joan behar du, erabili ahal izateko. Glukosa odoletik zelula barrura joateaz arduratzen den hormona intsulina da. Glukagoia odoleko glukosa-maila igotzen duen beste hormona pankreatiko bat da.

Glukosaren metabolismoaAldatu

 
Glukosaren metabolismoa

Metabolismoa gorputzak energia lortzeko elikagaiak erabiltzeko duen modua da. Glukosa gure organismoaren energia-iturri garrantzitsua da. Gure metabolismoak glukosa oxidatzen duenean (glukolisia, Krebsen zikloa eta arnas katearen bidez) energia kimiko ugari (ATP) sortzen da.

Dietaren bidez hartzen dugun glukosaren helmuga honako hau da: erdia (%50a) glukolisian oxidatzen da energia kimikoa sortzeko, %10a glukogeno bihurtzen da eta %40 inguru koipe bihurtzen da (lipogenesi izeneko prozesuaren bidez) [9].

Diabetesaren kasuan, pankreak ez du intsulina sortzen edo oso gutxi sortzen du (1. motako DM) edo gorputzeko zelulek ez dute modu egokian erantzuten sortzen ari den intsulinari (2. motako DM). Ondorioz, glukosak zailtasunak ditu zelulan sartzeko eta metabolizatzeko eta glukosaren kontzentrazioa odolean asko igotzen da (hipergluzemia).

Gainera, intsulinarik ezean, glukosa ezin da katabolizatu eta organismoak behar duen energia lortzeko lipidoen katabolismoa aktibatzen du. Ondorioz, gorputz zetoniko ugari sortzen da eta zetosi izeneko asaldura agertzen da.

EtiologiaAldatu

Diabetesaren kausa diabetes motaren araberakoa da:

1. motako diabetesaren kausakAldatu

1. motako diabetesa gaixotasun autoinmunea da eta sistema immunitarioak pankreako beta zelulak (intsulina sortzen dutenak) erasotzen eta suntsitzen dituenean gertatzen da [10]. Beta zelulen suntsitze autoimmunitarioaren arrazoia ez da guztiz ezagutzen, baina suszeptibilitate-geneen, autokantigenoen eta ingurumen-faktoreen arteko interakzioak eragiten duela uste da [11].

2. motako diabetesaren kausakAldatu

2. motako diabetesa gaixotasunaren forma arruntena da eta hainbat faktorek eragiten dute [10]:

  • Gehiegizko pisua, obesitatea eta jarduera fisikorik eza.
  • Geneak eta familia-aurrekariak.

Haurdunaldiko diabetesaren kausakAldatu

Haurdunaldiko diabetesa ere hainbat faktorek eragiten dute [10]:

  • Hormona-aldaketak.
  • Faktore genetikoak.
  • Bizimodua.

SintomakAldatu

 
Diabetesaren sintoma nabarmenenak

Diabetesaren sintomak odolean glukosa gehiegi egotetik eratorritakoak dira.

Zeinu eta sintoma ohikoenak [10]:

  • Poliuria, polidipsia eta polifagia.
  • Pisua galtzea, itxuraz arrazoirik gabe.
  • Nekea.
  • Ikusmen lausoa.
  • Eskuak edo oinak sorgortzea edo inurritzea.
  • Orbaintzen ez diren ultzerak.

1. motako diabetesaren sintomak berehala ager daitezke, aste gutxiren buruan. Aldiz, 2. motako diabetesaren sintomak oso mantso agertzen dira, zenbait urtetan, eta batzuetan ez dira nabaritzen. 2. motako diabetesa duten pertsona askok ez dute sintomarik. Batzuek diabetesarekin zerikusia duten osasun-arazo larriagoak sortzen direnean bakarrik ohartzen dira diabetesaz, hala nola, ikusmen lausoa edo bihotzeko arazoak [10].

KonplikazioakAldatu

Diabetesa zenbait organoren konplikaziorekin lotzen da. Nabarmenenak dira ikusmena galtzea (erretinopatia diabetikoa), giltzurrunen narriadura funtzional progresiboa (nefropatia diabetikoa), dialisia eta transplantea eskatzen duena, beheko gorputz-adarren galera ekar dezaketen odol-hodien konpromisoa (anputazioak), garunaren (istripu zerebrobaskularrak) eta hesteen irrigazioarekin arazoak eta bihotzeko gaixotasunak (kardiopatia iskemikoa).

Konplikazio akutuak gaixotasunaren kontrol desegokiaren ondorio dira, eta konplikazio kronikoak gaixotasunaren garapenaren ondorio dira.

AkutuakAldatu

  • Hipergluzemia: Azukrearen maila altuak agertzen direnean odolean.
  • Hipogluzemia: Azukrearen maila baxuak agertzen direnean odolean.
  • Zetoazidosia.
  • Koma hiperosmolar ez-zetosikoa.

KronikoakAldatu

DiagnostikoaAldatu

Diabetesaren diagnostikoa plasman dagoen glukosa-kontzentrazioaren (gluzemia) neurketa bakarrean edo jarraituan oinarritzen da.

Munduko Osasun Erakundeak (OME) irizpide hauek ezarri zituen 1999an diagnostikoa zehaztasunez egiteko [12]:

  • Gaixotasunaren sintoma klasikoak (poliuria, polidipsia, polifagia eta pisu-galera) eta odol-hartze bat 200 mg/dL (11,1 mmol/L) edo handiagoko gluzemia-mailarekin.
  • Plasman gluzemia-maila, baraurik, 126 mg/dl (7,0 mmol/L) edo gehiagokoa denean.
  • Ahoko glukosarekiko tolerantzia-proba (glukosarekiko tolerantzia-kurba). Proba positiboa da 200 mg/dL (11,1 mmol/L) edo kopuru handiagoko gluzemia-mailarekin.
  • Hemoglobina glukosilatua HbA1c, %6,5 edo gehiagoko zifrekin (azken 120 egunetan 120-150 mg/dl gluzemia-maila izan zenaren baliokidea).

TratamenduaAldatu

Diabetes mota guztietan, tratamenduaren helburua da gluzemia-maila normalak berrezartzea.

1. motako diabetesa duten pertsonek intsulinaren ordezko tratamendua edo antzekoa jaso behar dute, bere gorputzak intsulina sintetizatzen ez duelako. Hau, larruazalpeko injekzioaren bidez ematen da. 2. motako diabetesa duten pertsona batzuek ere intsulina-injekzioak beharko dituzte, baina ohikoena odoleko glukosa-maila kontrolatzen duten antidiabetiko oralak (ADO) hartzea da [13].

Esku-hartzeak bizimoduanAldatu

2. motako diabetesa tratatzeko eta kontrolatzeko modurik garrantzitsuena jardunean egotea eta elikagai osasungarriak jatea da.

 
Odoleko glukosa-probak glukometroa erabiliz.

Diabetesa kontrolatzeko trebetasunak ikasi beharko dituzte [14]:

  • Odoleko azukre mailak kontrolatzea (glukometroa erabiliz).
  • Elikadura osasuntsua eta pisuaren kontrola.
  • Jarduera fisikoa.
  • Oinak zaintzea. Diabetesak nerbioak kaltetzen ditu eta, ondorioz, oinak ez dira gai presioa, mina, beroa edo hotza sentitzeko. Gerta liteke oinean lesiorik ez sentitzea, kaltea oso larria izan arte.

BotikakAldatu

  • Aho-bidezko antidiabetikoak (*) [15]:
    • Sulfonilureak: Glipizide, Glyburide, Glimepiride eta Gliclazide.
    • Biguanidak: Metformin.
    • Meglitinidak: Repaglinide.
    • Glitazonak: Rosiglitazone eta Pioglitazone.
    • Alfa glukosidasaren inhibitzaileak: Miglitol eta Acarbose.

(*) Agertzen diren sendagaien izenak ingelesez datoz.

 
Intsulina-infusioko ponpa. Gailu horiek, kasu batzuetan, ohiko xiringak ordezten dituzte.
  • Intsulinak [16]. Gluzemia murrizteko sendagairik eraginkorrena da, nahiz eta hipogluzemia duen ohiko konplikazio gisa.

ErreferentziakAldatu

  1. a b Smeltzer SC, Bare BG Capítulo 41 Valoración y tratamiento de pacientes con diabetes mellitus. En: Brunner y Suddarth. Enfermería Medicoquirúrgica. 12ª Ed. Madrid: McGraw-Hill Interamericana. 2013 Vol II: 1197-1222
  2. (Ingelesez) Elflein, John. (2021). «Diabetes - Statistics & Facts» Statista (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  3. a b Topiwala S; 2012. Atzitze data: 2013-02-07. Eskuragarri URL honetan: http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/spanish/ency/article/001214.htm
  4. a b ForumClinic. Diabetes: Alimentación (bideoa). Barcelona: Hospital Clínic de Barcelona 2011
  5. (Ingelesez) American Diabetes Association. (2015-12-16). «2. Classification and Diagnosis of Diabetes» Diabetes Care 39 (Supplement_1): S13–S22. doi:10.2337/dc16-S005. ISSN 0149-5992. (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  6. «Diabetesa eta haurdunaldia» www.osakidetza.euskadi.eus 2019-05-08 (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  7. a b (Ingelesez) IDF Diabetes Atlas | Tenth Edition. (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  8. a b (Gaztelaniaz) «Diabetes» www.who.int (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  9. Ganong, William F.: Manual de Fisiología Médica (1980), Ed. El Manual Moderno S.A., México, 299-300 orr.
  10. a b c d e (Gaztelaniaz) «Síntomas y causas de la diabetes | NIDDK» National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  11. (Gaztelaniaz) «Diabetes mellitus (DM) - Trastornos endocrinológicos y metabólicos» Manual MSD versión para profesionales (Noiz kontsultatua: 2022-03-12).
  12. Harrison principios de medicina interna. (19a ed. argitaraldia) McGraw-Hill/Interamericana cop. 2016 ISBN 978-607-15-1335-9. PMC 1120401763. (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  13. (Gaztelaniaz) «Tratamiento y control de la diabetes» Federación Española de Diabetes FEDE (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  14. (Gaztelaniaz) «Diabetes tipo 2: MedlinePlus enciclopedia médica» medlineplus.gov (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  15. (Gaztelaniaz) Tabla de medicamentos :: Diabetes Education Online. (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).
  16. (Gaztelaniaz) «Terapia con insulina» familydoctor.org 2020-08-17 (Noiz kontsultatua: 2022-03-05).

Kanpo estekakAldatu