Buenos Aires

Buenos Aires[2] Argentinako hiriburu eta hiririk handiena da. 203 km²ko eremua du eta 2010ean 2.891.082 biztanle zituen[3]. Metropoli-barruti osoa kontuan hartuta, Hego Amerikako hirugarren hiririk handiena eta munduko handienetarikoa da. Buenosairestarrek porteños -as izena hartzen dute gaztelaniaz.

Buenos Aires
Ciudad Autónoma de Buenos Aires
hiriburua
Buenos Aires City Collage.png
Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg Nuevo escudo de la Ciudad de Buenos Aires.png
Administrazioa
Estatu burujabe Argentina
Alkatea Horacio Rodríguez Larreta (en) Itzuli
Izen ofiziala Ciudad Autónoma de Buenos Aires
Jatorrizko izena Ciudad Autónoma de Buenos Aires
Posta kodea C1000-14xx
Geografia
Koordenatuak 34° 35′ 59″ S, 58° 22′ 55″ W / 34.5997°S,58.3819°W / -34.5997; -58.3819Koordenatuak: 34° 35′ 59″ S, 58° 22′ 55″ W / 34.5997°S,58.3819°W / -34.5997; -58.3819
Conurbano Bonaerense.png
Azalera 203 km²
Altuera 25
Mugakideak Buenos Airesko probintzia
Demografia
Biztanleria 3.063.728 (2017)
Metropolia 12.741.364[1]
Dentsitatea 15.069,99 bizt/km²
Informazio gehigarria
Sorrera 1536 otsailaren 3 Pedro de Mendozak
1580 ekainaren 11 Juan Garaik
Telefono aurrizkia 011
Ordu eremua UTC−03:00
Hiri senidetuak Berlin, São Paulo, Atenas, Belgrad, Bilbo, Bogota, Brasilia, Cádiz, Damasko, Genova, Guadix, Tel Aviv, Kairo, Kiev, Lima, Madril, Miami, Montevideo, Mosku, Napoli, Osaka, Oviedo, Pekin, Praga, Rio de Janeiro, Rotterdam, Santiago, Santo Domingo, Seul, Sevilla, Tolosa Okzitania, Vigo, Varsovia, Cagliari, Milan, Lucca, Bergamo, Agrigento, Palermo, Almería, Bartzelona, Salamanca, Santa Cruz de La Palma, Santiago de Compostela, Beirut, Medellín, Porto Alegre, Mexiko Hiria, Lurmutur Hiria, Istanbul, Lisboa, Chimbote, Londres, Newark, Ohio, Ottawa, Quito, Zagreb, Andaluzia, Basilicata, Calabria, San Petersburgo, Erevan, Serra Riccò, Barranquilla, Ramallah, La Paz eta Košice
http://www.buenosaires.gov.ar/

GeografiaAldatu

Argentinako erdi-ekialdean dago, Ozeano Atlantikora isurtzen den Rio de la Plataren eskuineko bazterrean. Beste aldeko ertzean Uruguaiko Colonia del Sacramento, eta urrunago, 220 kmra, Montevideo.

HidrografiaAldatu

Ahintzira eta ibai asko zeuden hiria dagoen lekuan. Ibaien artean garrantzitsuenetakoak Terceros, Maldonado, Vega, Medrano Cildañez eta White dira. 1908. urtean ibai asko beste leku batzutik bideratu zituzten ibaien ur-goraldiak hiriaren azpiegiturak hondatzen zituztelako. Hala ere ez zituzten eztaldu eta zubi ugari egin zituzten. 1919. urtean eztaltzea erabaki zuten eta lanak 1927an hasi egin ziren. Lehenak 1938ean amaitu ziren eta besteak, Maldonado bezala 1954. urtean.

KlimaAldatu

Klima subtropikal hezea du, eta Ozeano Atlantikoaren eraginez muturreko tenperaturak ezohikoak dira. Uda beroak eta hezea izan ohi da eta urtarrila izaten da hilabete beroena: 24,9 gradu batez beste egunez. Negua hotza izaten da gauez, baina egunez tenperatura epela da: batez besteko minimoa 8,1 gradu eta maximoa 16,3. Elurra oso ezohikoa da, azken elurtea 2007koa izanik. Udaberrietan eta udazkenetan eguraldiaren ezaugarriak aldakorrak dira.

      Datu klimatikoak (Buenos Aires, 1981–1990)      
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 43.3 38.7 37.9 36.0 31.6 28.5 30.2 34.4 34.0 34.0 36.8 40.5 43.3
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 30.4 28.7 26.4 22.7 19.0 15.6 13.9 17.3 18.9 22.5 25.3 28.1 21.5
Batez besteko tenperatura (ºC) 25.1 23.7 21.4 17.7 14.3 11.2 10.9 12.7 14.2 17.7 20.6 23.2 17.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 20.4 19.4 17.0 13.7 10.3 7.6 7.4 8.9 9.9 13.0 15.9 18.4 12.9
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) 5.9 4.2 2.8 −2.3 −4.0 −5.3 −5.4 −4.0 −2.4 −2.0 1.6 3.7 −5.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 121.6 122.6 153.9 106.9 92.1 50.0 52.9 63.2 77.7 139.3 131.2 103.2 1214.6
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 9 9 9 9 8 6 7 8 7 10 10 9 101
Eguzki orduak 270 241 189 176 174 132 143 174 189 217 252 267 2424
Hezetasuna (%) 65 70 72 77 76 79 79 74 71 69 68 64 72.0
Iturria (1): Servicio Meteorológico Nacional[4]
Iturria (2): The Weather Network[5]

AuzoakAldatu

Auzo asko dira, 48 ofizialki, ehun esan ohi den arren herri abesti bat dela-eta, eta batzuek izen ez-ofizialak dituzte. Ipar-ekialdekoak erosmen ahalmenaren aldetik aberatsenak diren bitartean hegoaldekoak dira pobreenak. Ezagunenetako batzuk hauek dira:

HistoriaAldatu

 
Juan Garai bizkaitarrak hiriarentzat 1580an egindako planoa.

Pedro de Mendoza espainiar itsasgizonak fundatu zuen lehenengoz, 1536an, Nuestra Señora del Buen Aire izenarekin, baina indigenek bost urte beranduago txikitu zuten.

Beste 40 pasatu ziren Juan Garai urduñarrak gaur egun Plaza de Mayo dagoen lekuan hiria berriro sortu arte[6]. Plano lauki eta arrazional bat ere sortu zuen Garaik hiriarentzat.

1602. urtean hiriko biztanleria 500 pertsona ingurukoa zen eta Brasilekin komertziatzen ziharduten. Buenos Aireseko jendea behien larrua saltzen zuten atzerriko beste produktuen truke. Behien haragia, adarrak eta koipea hiriko biztanleek kontsumitzen zuten eta.

1680. urtean, Portugesak Buenos Aires aldera etorri ziren eta hiritik hurbil ezarri zuten kanpamendua. Buenos Aireseko alkateak, Jose de Garro-k, ultimatum bat bidali zien leku horretatik alde egiteko. Ezezkoa erantzun ziotenean, hiriko 3000 gizon bildu zituen eta beste herri batzuetako beste gizon kopuru ezezagun batekin batera Portugesak eraso zituen, baita garaipena eskuratu ere !. Garaipena ederki asko ospatu zuten hirian eta Espainiako erresuman hiria garrantzia gehiago hartu zuen.

Berehala Andeetako probintzietarako portu (Potosi hiriko zilar meatzeak) eta jarduera handiko kontrabando gune bihurtu zen. 1776an Río de la Platako Erregeorderriko hiriburu izendatu zuten.

Independentziaren ondorenAldatu

1853tik 1860ra bitartean estatu burujabea izan zen. 1880. urtean hiriburu federala eta izen bereko probintziaren hiriburu bihurtu zen. Urte horretan, 337.617 biztanle zituen hiria.

1876.ean Espainiako Gobernuak foruak kendu egin zituenean erreakzio bat sortu zuen. Horrela, 1877.ean hamahiru gaztek Laurak Bat elkartea sortu zuten gertaera historiko honen kontra joateko eta elkartzeko leku bat erosi zuten. Gerora Euskara enparantza izango zen leku hori.

1882. urtean, Euskara enparantza sortu zen, Azaroaren lehenengo egunean, asteazkena. Egun horretan Euskarina elkarteko orkestra parte hartu zuen. Independencia, Caridad (gaur egun Urkiza generala-ren kalea), Estados Unidos eta Rioja kaleen artean kokatu zen. Enparantzan pilotaleku ikaragarria egin zen eta Hego Ameriketako handiena zela esaten da, 4000 pertsonentzako lekua zuelarik.

Momentu horretan, enparantza erdigunetik aldenduta kokatzen zen baina hiriko pertsona garrantzitsuenak bertara joaten ziren egun garrantzitsuetan, baita herrialdeko lehendakari batzuk ere.

1885ko apirilaren 19ean, 8000 pertsona bildu ziren enparantza horretan, "Chiquito de Eibar" Indalezio Sarrasketa eibartarra-ren eta Uruguaiko "Paysandu" Pedro Zabaleta-ren arteko pilota jokoa ikusteko. Dirudienez, Argentina barrualdeko biztanleak eta Uruguaitik etorritakoak bertan elkartu ziren.

Ondorengo urteetan hiria hedapen urte batzuk izan zituen eta enparantza alboko zelaien prezioa goraka joan zen. 1897tik aurrera Laurak Bat elkartea beste leku batean elkartzen hasi zen. XX. mendean hiria enparantza alboko lursailetara hedatu zen eta 1902. urtean Laurak Bat salmentan jarri zuten emparantza eta urte horretako Azaroaren 15ean saldu egin zuten. Enparantza zatitu egin zen eta berriz saldu, betirako desagertuz eta Buenos Aires-eko historia zati bat betirako galduz. Enparantzan zeuden Gernikako Arbolaren anaitxoa eta fundazio plaka hartu zuten eta lekua aldatu zuten.

Azkenean, Belgrano kaleko 1144 era aldatu ziren 1904. urtean.

XIX. mendeko azken urteetan eta XX. mendeko lehen urteetan hiria aldaketa ugari izan zituen. Biztanleriari dagokienez azkunde handiena 1895tik 1914ra izan zen. Urte haietan munduko hazkunderik handienetako hiria izan zen, eta 1914ean 1.575.000 biztanle baino gehiago zituen (momentu hartan munduko hiririk handienetakoa bilakatu zen). Hogei urte baino gutxiagoan biztanleria bikoiztu egin zen.

Garraioen arloan honako aldaketak nabarmentzen dira; 1908. urtean, portu berria egitea erabaki zuten eta 1913. urtean, hiria Hego Ameriketako lehen metroa izan zuen. Portu berria 1919. urtean bukatu zuten, eta Cordoba etorbidearen iparraldean kokatu zen.

1941ean General Paz etorbidea amaitu zuten lau urteko lanak bukatu ondoren.

1955ean hiria Plaza de Mayo enparantzaren bonbardaketa jaso zuen. Badirudi militar talde bat eta zibil batzuk batera egin zutela eta bertan 308 pertsona hil zituzten eta 700 zauritu baino gehiago izan ziren.

1976. urtean, autoen ugaritasunaren ondorioz autopista berriak eraikitzeko planak egin ziren. Hauek bidesaria izateko planeatu ziren. Autopistak 1978. urtean hasi ziren eta "25 de Mayo" eta "Perito Moreno" 1980ko Abenduaren 6ean ireki ziren. lan hauek burutzeko lansoru asko hartu zituen gobernuak eta jendea haserreratu zuen, gainera, lan batzuk bertan bera utzi zituzten eta lurrak ez zituzten bueltatu eta azkenean legez kanpoko lurrak bihurtu ziren.

1992ko martxoaren 17ean, 14:45 etan auto bonba bat eztanda egin zuen Israel-go enbajadaren kontra eta 29 pertsona hil zituen. Bi urte geroago, 1994ko uztaileko 18ean, 9:53etan AMIAko xedearen kontra beste eztanda bat izan zen., 85 hildakorekin eta 300 zauritu baino gehiagorekin.

1994ean konstituzioa aldatu zuten eta hiriak bere konstituzioa edukitzera pasa zuen. 1996an Hiri Autonomoaren izendapena jaso zuen. Hori dela eta, urte horretan Fernando de la Rua hautatu zuten.

2001ean, istilu ugari egon ziren hirian lehendakaria boteretik kentzeko. Hildako ugari egon ziren eta horren eraginez lehendakaria boteretik kentzea lortu zuten.

DemografiaAldatu

Hiriak 2.891.082 biztanle ditu (2010ean[3]), 203 km²ko eremuan. Inguruko hirigune zabal osoa kontuan hartuta (Buenos Aires Handia), 2010ean 12.741.364 biztanle zituen[1]


Buenos Airesko biztanleria

Hiriaren arazoakAldatu

Metro sare murriztua dauka 61 km besterik baitu. Nahiz eta mende bat baino gehiago izan autobusen elkarte pribatuen indarra dela eta, ez da beste hiri batzuetan bezala handitu. Adibide bezala, Santiago de Chile hiriak 100 km baino gehiagoko sarea dauka.

Berdegune gutxi ditu; Osasunaren Mundu Erakundeak 10 m karratu pertsonako berdegunea gomendatzen du osasun ona bermatzeko eta hiriak 2 baino gutxiago ditu. Honen harira, 2007tik 2014ra hiriak 44,5 hektarea galdu zituen berdeguneetan. Hiriaren barne desberdintasunak ere badaude; adibidez, Almagro auzunea berdegune gutxiago ditu Palermo auzunearekin konparatuz. Berdeguneak aztertuta, guztira 425.000 zuhaitz daude hirian. Arazo honi aurre egiteko hiriko gobernuak plan berri bat eratu du berdegune gehiago sortzeko asmoarekin.

Ibaien kutsadura oso handia da. Hiriak Rio de la Plata eta Riachuelo ibaien ertzean dago eta biak kutsadura ikaragarria daukate. Badirudi Riachuelo munduko ibairik kutsatuenetakoa dela.

GarraioaAldatu

Garraiobide anitz daude hirian, hiri barnean zein probintziarekin lotzeko. Autobusa, trena eta metroa dira garraiobide publiko nagusiak. Autobusa da nagusi, kolektibo izeneko sisteman 135 linea egonik. Azken urtetan Metrobus izeneko sistema ugaldu da, ibilbide nagusietan autobus erreiak erabiliz.

Metroa ere oso erabilia da. "Subte" izenarekin ezagutzen da eta sei linea eta 47,5 kilometro ditu.

KirolaAldatu

Boca Juniors eta River Plate hiriburuko futbol talde nagusiak dira, eta elkarren artean lehia handia daukate. Herrialde mailan ere talde nagusiak direla esan daiteke, Buenos Aires-tik kanpoko hainbatentzat alegia.

TurismoaAldatu

Buenos Aires hiria 5,5 milioi turista inguru izan ditu azkenengo urteetan. Hego Ameriketako hiririk turistikoena da. Lekurik bizitatuenak hiriaren alde zaharra da, San Telmo eta Monserrat auzuneak. San Telmon Dorrego enparantzan igandero egiten den azoka bisitatu daiteke. Handik urbil, Nuestra Señora de Bethlem eta San Telmo elizak bisitatu daitezke. Herrialdeko museo historikoa ere oso urbil kokatuta da.

Recoleta auzunean, berriz, Liburutegi Nazionala, Arte Ederreko Museo Nazionala kokatuta daude.

OndasunakAldatu

HedabideakAldatu

Euskal DiasporaAldatu

 
Juan Garairen monumentua.
 
Euskal Jaiak 2016, Buenos Aires.

Euskaldunak presente izan dira Buenos Airesen historian bere garai kolonialetik, bereziki Juan Garai bizkaitarrak bigarren fundazio funtsezkoa 1580an egin eta hiriaren disposizioa plano batean jaso zuenetik. Argentinako euskal diasporako erakunde inporteenetariko batek, Juan de Garay Fundazioak, hiriaren sortzailearen izena darama. Fundazio honek Plazoleta 11 de Junio deritzona babesten du, 1580ko fundazioa oroitzen duen Etxe Arrosaren ondoan (han da Juan Garairen eskultura bat halaber)[7].

Garai kolonialaren amaieran garrantzia izan zuen hiriaren historian Martin Alzagak, 11 urterekin iritsi zena Buenos Aireresera 1767an, euskara baizik ez zekiela. 1806an alkate izendatu zuten Aramaion sortutako gizon hura[8].

Hiriko euskal erakunde zenbait dira Euskaltzaleak (1944an sortua, euskara irakasketa dedikatua, besteak beste)[9], Laurak Bat elkartea (1877an sortua)[10], Euskal Echea elkartea (1904an sortua)[11], Lagun Onak abesbatza (1939an sortua[12]), Iparralde dantza taldea edo Alkartasuna abesbatza.

Hirian bada Gernikako Arbolaren kimu edo anaietako bat (Hego Amerikan, Santiago de Chile hirian ere badagoelako beste "anai" bat). Belgrano kalean dago kokatua, Lima kalearekin osatzen duen gurutzebidetik oso hurbil: 1906. urtean landatu zuten[13].

Buenosairestar ospetsuakAldatu

Herri, hiri eta lurralde senidetuakAldatu

Buenos Aires ondorengo herri, hiri eta lurraldeekin senidetuta dago:

Buenos Aires Iberoamerikako Hiriburu Hirien Batasunaren (gaztelaniaz: Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas - UCCI) (portugesez: União de Cidades Capitais Ibero-americanas) partaide da, 1982ko urriaren 12tik, jarraian agertzen diren hiriekin senidetarsun erlazioak hasiz: [15]

IruditegiaAldatu

 
Puerto Madero.


ErreferentziakAldatu

  1. a b Censo 2010. Resultados provisionales: cuadros y gráficos. censo2010.indec.gov.ar . Noiz kontsultatua: 2015-08-24.
  2. Euskaltzaindia. Exonimia: Argentina. euskaltzaindia.eus . Noiz kontsultatua: 2015-08-24.
  3. a b Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman bizt izeneko erreferentziarako
  4. Características Climáticas Ciudad de Buenos Aires. . Noiz kontsultatua: December 2008.
  5. Climate Statistics for Buenos Aires, Argentina. . Noiz kontsultatua: 8 March 2012.
  6. Pérez De San Román, Alvaro Hilario. Ehun auzoen hiria (I). in: Argia astekaria, 2164. alea, 2008-12-21, Creative Commons Aitortu-PartekatuBerdin 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0). argia.eus . Noiz kontsultatua: 2015-08-24.
  7. Fundación Vasco Argentina, Juan de Garay. (2012). Institucional. . Noiz kontsultatua: 2020-05-23.
  8. Vascos : en Buenos Aires. ISBN 978-987-673-024-2 PMC 1001969078 . Noiz kontsultatua: 2020-05-23.
  9. «Home Page» www.euskaltzaleak.org.ar . Noiz kontsultatua: 2020-05-23.
  10. «Centro Vasco Laurak-Bat» www.laurakbat.com.ar . Noiz kontsultatua: 2020-05-23.
  11. (Gaztelaniaz) «Inicio» Euskal Echea . Noiz kontsultatua: 2020-05-23.
  12. (Gaztelaniaz) Onak, Asociación Coral Lagun. «Historia del Lagun» Página Oficial de la Asociación Coral Lagun Onak . Noiz kontsultatua: 2020-05-23.
  13. (Gaztelaniaz) «El Laurak Bat porteño conmemora hoy el centenario de la plantación en su seno de un retoño del Roble de Gernika» Euskal kultura . Noiz kontsultatua: 2020-05-23.
  14. (Ingelesez) Yerevan Municipality. . Noiz kontsultatua: 2018-08-24.
  15. (Gaztelaniaz) Unión de Ciudades Capitales Iberoamericanas. . Noiz kontsultatua: 2018-07-15.
  16. (Gaztelaniaz) Portal web del Ayuntamiento de Madrid. . Noiz kontsultatua: 2018-07-19.

Ikus, gaineraAldatu

Kanpo estekakAldatu