«Afro-asiar hizkuntzak»: berrikuspenen arteko aldeak

* [[Arabiera]] (semitiko). [[I. mendea|I.]] eta [[IV. mendea|IV. mendeen]] artean sorturiko hizkuntza semitikoa da;<ref>{{Erreferentzia|izena=Stefan|abizena=Weninger|izenburua=The Semitic Languages: An International Handbook|argitaletxea=Walter de Gruyter|hizkuntza=en|data=2011-12-23|url=https://books.google.es/books?id=SMzgBLT87MkC&hl=es|isbn=978-3-11-025158-6|sartze-data=2022-05-07}}</ref> hizkuntzak izena [[arabiar]] talde etnikoaren ondoren eskuratu zuen, garaian ([[Greziar|greziarren]] ikuspuntutik) [[Arabia|penintsula arabigoan]], eta honen inguruko mugetan ([[Mesopotamia]] ekialdean, [[Libano|Libanoko]] mendiak eta [[Siria]] iparraldean) bizi ziren pertsonak talde berean bilduz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Michael C. A.|abizena=Macdonald|izenburua=Arabians, Arabias, and the Greeks_Contact and Perceptions|url=https://www.academia.edu/4593009/Arabians_Arabias_and_the_Greeks_Contact_and_Perceptions|sartze-data=2022-05-07}}</ref> [[Arabiar mundua|Arabiar munduko]] [[Lingua franca|''lingua franca'']] da, eta [[Arabiera klasiko]] bezala ezagutzen den hizkuntzaren bariazioa, [[Islam|Islamaren]] [[Hizkuntza sakratu|liturgia hizkuntza]] da.<ref>{{Erreferentzia|izena=Ahmad|abizena=Al-Jallad|izenburua=Al-Jallad. 2018. The earliest stages of Arabic and its linguistic classification|url=https://www.academia.edu/18470301/Al_Jallad_2018_The_earliest_stages_of_Arabic_and_its_linguistic_classification|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Arabic Language to Non-Arabic Speakers|hizkuntza=en|url=https://www.tumoohi.org/en/majors/languages/arabic-language-to-non-arabic-speakers|aldizkaria=طموحي|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=C. H. M.|abizena=Versteegh|izenburua=The Arabic language|argitaletxea=Edinburgh University Press|data=2001|url=https://www.worldcat.org/oclc/45767561|isbn=0-7486-1436-2|pmc=45767561|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Hori dela eta, bere arabieraren aldaera guztien hiztunak batzean, 422 milioi hizlarietara heldu daiteke (berezko hizlarien eta hizlari berrien artean), munduko bostgarren hizkuntza zabalduena bilakatuz.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Babbel.com|izenburua=The 10 Most Spoken Languages In The World|hizkuntza=en|abizena2=GmbH|izena2=Lesson Nine|url=https://www.babbel.com/en/magazine/the-10-most-spoken-languages-in-the-world|aldizkaria=Babbel Magazine|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Internet: most common languages online 2020|hizkuntza=en|url=https://www.statista.com/statistics/262946/share-of-the-most-common-languages-on-the-internet/|aldizkaria=Statista|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Gainera [[Nazio Batuen Erakundea|Nazio Batuen Erakundeko]] sei hizkuntza ofizialetako bat da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=What are the official languages of the United Nations? - Ask DAG!|hizkuntza=en|url=https://ask.un.org/faq/14463|aldizkaria=ask.un.org|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
* [[Hausa (hizkuntza)|Hausa]] (txadar). [[Hausa (etnia)|Hausa etniako]] mendebaldeko Afrikako herrialde ezberdinetan ([[Nigeria]], [[Ghana]], [[Kamerun]] gehienbat, eta [[Sudan]], [[Benin]] eta [[Boli Kosta|Boli Kostako]] talde minoritarioetan) eta [[Sahel|Sahelean]] hitz egiten den [[Tonu (hizkuntzalaritza)|hizkuntza tonala]] da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Hausa|hizkuntza=en|url=https://www.ethnologue.com/language/hau|aldizkaria=Ethnologue|sartze-data=2022-05-03}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Hausa language {{!}} Britannica|hizkuntza=en|url=https://www.britannica.com/topic/Hausa-language|aldizkaria=www.britannica.com|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Spread of the Hausa Language|hizkuntza=en|url=https://worldmapper.org/maps/spread-of-the-hausa-language-2005/|aldizkaria=Worldmapper|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Gune hauetako ''lingua franca'' izanik, 100 eta 150 milioi hizlarik erabiltzen dute, beren [[ama-hizkuntza]] edo [[bigarren hizkuntza]] bezala.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Full List: Hausa Is World's 11th Most Spoken Language ⋆|hizkuntza=en-US|data=2018-02-04|url=https://www.herald.ng/full-list-hausa/|aldizkaria=.|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Honek hizkuntza txadar zabalduena bilakatzen du.
* [[Oromoera]] (cushitiko). [[Etiopia|Etiopiako]] [[Oromo (herria)|Oromo etniak]] eta [[Afrikako Adarra|Afrikako Adarreko]] beste etniek hitzegindako hizkuntza da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ethiopia|hizkuntza=en|url=https://www.ethnologue.com/country/ET/languages|aldizkaria=Ethnologue|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Afrika guztian zehar emigranteek hitz egiteaz gain, Etiopia eta iparekialdeko [[Kenya|Kenyan]] ''lingua franca'' da,<ref>{{Erreferentzia|izena=M.|abizena=Bulcha|izenburua=THE POLITICS OF LINGUISTIC HOMOGENIZATION IN ETHIOPIA AND THE CONFLICT OVER THE STATUS OF AFAAN OROMOO|orrialdeak=325–352|hizkuntza=en|data=1997-07-01|url=https://academic.oup.com/afraf/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.afraf.a007852|aldizkaria=African Affairs|alea=384|zenbakia=96|issn=0001-9909|doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a007852|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=University of Cambridge Language Centre Resources - Oromo|url=https://www.langcen.cam.ac.uk/resources/lango/oromo.html|aldizkaria=www.langcen.cam.ac.uk|sartze-data=2022-05-07}}</ref> hizkuntza cushitiko erabiliena bilakatuz (36 milioi hizlariekin soilik Etiopian eta beste milioi erdi bat Kenyan)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ethiopia|argitaletxea=Central Intelligence Agency|hizkuntza=en|data=2022-05-04|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/|sartze-data=2022-05-07|encyclopedia=The World Factbook}}</ref> eta Afrikar hizkuntzetatik ama-hizkuntza populazio handienetarikoa duena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Oromo Language - Dialects & Structure - MustGo|hizkuntza=en-US|url=https://www.mustgo.com/worldlanguages/oromo/|aldizkaria=MustGo.com|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
* [[Oromoera]] (cushitiko). It is native to the Ethiopian state of Oromia and spoken predominantly by the Oromo people and neighbouring ethnic groups in the Horn of Africa. It is used as a lingua franca particularly in Ethiopia and northeastern Kenya. With more than 36 million speakers making up 33.8% of the total Ethiopian population, Oromo has the largest number of native speakers in Ethiopia, and ranks as the second most widely spoken language in Ethiopia by total number of speakers (including second-language speakers) following Amharic. Forms of Oromo are spoken as a first language by an additional half-million people in parts of northern and eastern Kenya. It is also spoken by smaller numbers of emigrants in other African countries such as South Africa, Libya, Egypt and Sudan. Oromo is the most widely spoken Cushitic language and among the five languages of Africa with the largest mother-tongue populations.
* [[Amharera]] (semitiko).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Amharic|hizkuntza=en|url=https://www.ethnologue.com/language/amh|aldizkaria=Ethnologue|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
* [[Amharera]] (semitiko).
* [[Somaliera]] (cushitiko).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Somali|hizkuntza=en|url=https://www.ethnologue.com/language/som|aldizkaria=Ethnologue|sartze-data=2022-05-03}}</ref>
* [[Tigrinyera]] (semitiko).
 
=== Fonologia ===
Hizkuntza afroasiarrek konpartitu ditzaketen sistema fonetikoak, hizkuntza honen aurrekariaren (proto-afroasiarra) ezaugarriak zirela onartu liteke.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2004|url=https://www.worldcat.org/oclc/59471649|isbn=0-521-56256-2|pmc=59471649|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Egindako hizkuntza proto-afroasiarren berregiteek [[bokal]] sistema sinplea atxikitzen diote, hiru bokal labur /i, a, u/ eta hiru bokal luzek /ī, ā, ū/ osatua. Ordea, [[Hizkuntzalaritza historiko|hizkuntzalaritza historikoko]] adituek proposaturiko [[kontsonante]] sistemen artean ez da adostasunik aurkitu, aukerak konplikatuegiak direlako. Hurrenez, Ehret-en (1995) berreraikitzearen eta Orel y Stolbova-ren (1995) hipotesiak biltzen dituen taula dugu:<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Alan S.|abizena=Kaye|izenburua=The Near and Middle East - Vladimir E. Orel and Olga V. Stolbova: Hamito-Semitic etymological dictionary: materials for a reconstruction. (Handbuch der Orientalistik, no. 18.) xxxvii, 578 pp. Leiden: E. J. Brill, 1995. Guilders 399.50, $250.50.|orrialdeak=365–367|hizkuntza=en|data=1997-06|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0041977X00036648/type/journal_article|aldizkaria=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|alea=2|zenbakia=60|issn=0041-977X|doi=10.1017/S0041977X00036648|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=Robert R.|abizena=Ratcliffe|izenburua=Afroasiatic Comparative Lexica: Implications for Long (and Medium) Range Language Comparison|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.694.9716|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
 
Ordea, [[Hizkuntzalaritza historiko|hizkuntzalaritza historikoko]] adituek proposaturiko [[kontsonante]] sistemen artean ez da adostasunik aurkitu, aukerak konplikatuegiak direlako. Hurrenez, Ehret-en (1995) berreraikitzearen eta Orel y Stolbova-ren (1995) hipotesiak biltzen dituen taula dugu:<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Alan S.|abizena=Kaye|izenburua=The Near and Middle East - Vladimir E. Orel and Olga V. Stolbova: Hamito-Semitic etymological dictionary: materials for a reconstruction. (Handbuch der Orientalistik, no. 18.) xxxvii, 578 pp. Leiden: E. J. Brill, 1995. Guilders 399.50, $250.50.|orrialdeak=365–367|hizkuntza=en|data=1997-06|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0041977X00036648/type/journal_article|aldizkaria=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|alea=2|zenbakia=60|issn=0041-977X|doi=10.1017/S0041977X00036648|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=Robert R.|abizena=Ratcliffe|izenburua=Afroasiatic Comparative Lexica: Implications for Long (and Medium) Range Language Comparison|url=https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/summary?doi=10.1.1.694.9716|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
{| class="wikitable"
!
|✔
|}
 
==== Hiztegi etimologiakoak ====
 
* ''(Frantsesez)'' Cohen, Marcel. 1947. ''Essai comparatif sur le vocabulaire et la phonétique du chamito-sémitique.'' Paris: Champion.
* (''Ingelesez'') Diakonoff, Igor M. et al. 1993–1997. "Historical-comparative vocabulary of Afrasian," ''St. Petersburg Journal of African Studies'' 2–6.
* (''Ingelesez'') Ehret, Christopher. 1995. ''Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian): Vowels, Tone, Consonants, and Vocabulary'' (= ''University of California Publications in Linguistics'' 126). Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
* (''Ingelesez'') Orel, Vladimir E. and Olga V. Stolbova. 1995. ''Hamito-Semitic Etymological Dictionary: Materials for a Reconstruction.'' Leiden: Brill. <nowiki>ISBN 90-04-10051-2</nowiki>.
* John Huehnegard: "Afro-Asiatic" en ''The Cambridge Encyclopedia of the World's Ancient Languages'', ed. R. D. Woodard, Cambridge University Press, 2004, p. 138-156, <nowiki>ISBN 0-521-56256-2</nowiki>.
 
== Erreferentziak ==
716

edits