«Afro-asiar hizkuntzak»: berrikuspenen arteko aldeak

== Etimologia ==
[[XIX. mendea|XIX. mendearen]] hasieran, linguista ezberdinek amazigera, cushitiko eta egiptoera hizkuntzak filo "Hamitiko"an bildu zituzten, haien artean zuten harreman genetikoa eta talde honek [[Hizkuntza semitikoak|hizkuntza semitikoen]] filoarekin zuen harremana ohoretuz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Merritt|abizena=Ruhlen|izenburua=A guide to the world's languages|argitaletxea=Stanford University Press|data=©1991-|url=https://www.worldcat.org/oclc/22663660|isbn=0-8047-1894-6|pmc=22663660|sartze-data=2022-05-03}}</ref> "Hamitiko" eta "Semitiko" terminoek [[Hasiera (Biblia)|Genesi]] liburuko [[Noe|Noeren]] [[Kam]] eta [[Sem]] semeen ondorengoen tribuak deskribatzen dituzte.<ref>{{Erreferentzia|izena=Edgar|abizena=Gregersen|izenburua=Language in Africa : an introductory survey|argitaletxea=Gordon and Breach|data=1977|url=https://www.worldcat.org/oclc/3256139|isbn=0-677-04380-5|pmc=3256139|sartze-data=2022-05-03}}</ref>
 
== Datazioa ==
[[Fitxategi:Ägyptisches Museum Berlin 057.jpg|thumb|126x126px]]
Ezagutzen den hizkuntza afroasiarren arrasto zaharrena, duela 5.400 urteko (''[[Circa|ca]].'' [[K.a. XXXIV. mendea|K.a. 3.400]]) inskripzio [[Antzinako Egipto|egiptoarra]] da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Earliest Egyptian Glyphs - Archaeology Magazine Archive|url=https://archive.archaeology.org/9903/newsbriefs/egypt.html|aldizkaria=archive.archaeology.org|sartze-data=2022-05-07}}</ref> [[Naqada II]] kulturako [[zeramika]] batean aurkituriko ikurrek, Antzinako Egiptoko [[Hieroglifo|hieroglifoen]] antza dutenak, datazio zaharrago bat (''ca.'' [[K.a. 4. milurtekoa|K.a. 4000]]) iradokitzen dutelarik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Naqada II pottery|hizkuntza=en|url=https://www.worldhistory.org/image/3985/naqada-ii-pottery/|aldizkaria=World History Encyclopedia|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Alfredo|abizena=Trombetti|izenburua=L'unità d'origine del linguaggio|argitaletxea=Libreria Treves di Luigi Beltrami|hizkuntza=it|data=1905|url=https://books.google.com/books?id=pBRZAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Richard|abizena=Mattessich|izenburua=THE OLDEST WRITINGS, AND INVENTORY TAGS OF EGYPT|orrialdeak=195–208|hizkuntza=en|data=2002-06-01|url=https://meridian.allenpress.com/ahj/article/29/1/195/177247/THE-OLDEST-WRITINGS-AND-INVENTORY-TAGS-OF-EGYPT|aldizkaria=Accounting Historians Journal|alea=1|zenbakia=29|issn=0148-4184|doi=10.2308/0148-4184.29.1.195|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Marcel|abizena=Joly|izenburua=Sayles, George(, Sr.)|argitaletxea=Oxford University Press|hizkuntza=en|data=2003|url=http://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-2000397600|zenbakia=1|doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.j397600|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
 
Halaber, Antzinako Egiptoko hizkuntza hau [[Proto-Afroasiar hizkuntza|hizkuntza Proto-Afroasiarrekiko]] desberdina da, bien arteko banaketa denbora luzez eman zela inferituz.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Christopher|abizena=Ehret|izenburua=Reconstructing Proto-Afroasiatic (Proto-Afrasian) : vowels, tone, consonants, and vocabulary|argitaletxea=University of California Press|data=1995|url=https://www.worldcat.org/oclc/32236985|isbn=0-520-09799-8|pmc=32236985|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Gábor|abizena=Takács|izenburua=Etymological dictionary of Egyptian|argitaletxea=Brill|data=1999-<2008>|url=https://www.worldcat.org/oclc/42296395|isbn=90-04-11538-2|pmc=42296395|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Aron|abizena=Dolgopolsky|izenburua=From proto-Semitic to Hebrew: phonology: etymological approach in a Hamito-Semitic perspective|argitaletxea=Centro studi camito-semitici|data=1999|url=https://openlibrary.org/books/OL20718777M/From_proto-Semitic_to_Hebrew|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
 
=== Proto-Afroasiarra ===
is the reconstructed proto-language from which all modern Afroasiatic languages are descended.
 
Estimates of the date at which the Proto-Afroasiatic language was spoken vary widely. They fall within a range between approximately 7500 BC (9,500 years ago), and approximately 16,000 BC (18,000 years ago). According to Igor M. Diakonoff (1988: 33n), Proto-Afroasiatic was spoken c. 10,000 BC. Christopher Ehret (2002: 35–36) asserts that Proto-Afroasiatic was spoken c. 11,000 BC at the latest, and possibly as early as c. 16,000 BC. These dates are older than those associated with other proto-languages.
 
==== '''''Urheimat Afroasiarra''''' ====
 
== Sailkapena ==
Hizkuntza afroasiarrak hiztun kantitatearen arabera zerrendaturik, bakoitzaren hizkuntza-familia, hizkuntza afroasiarren barnean aipatuz:
* [[Arabiera]] (semitiko). [[I. mendea|I.]] eta [[IV. mendea|IV. mendeen]] artean sorturiko hizkuntza semitikoa da;<ref>{{Erreferentzia|izena=Stefan|abizena=Weninger|izenburua=The Semitic Languages: An International Handbook|argitaletxea=Walter de Gruyter|hizkuntza=en|data=2011-12-23|url=https://books.google.es/books?id=SMzgBLT87MkC&hl=es|isbn=978-3-11-025158-6|sartze-data=2022-05-07}}</ref> hizkuntzak izena [[arabiar]] talde etnikoaren ondoren eskuratu zuen, garaian ([[Greziar|greziarren]] ikuspuntutik) [[Arabia|penintsula arabigoan]], eta honen inguruko mugetan ([[Mesopotamia]] ekialdean, [[Libano|Libanoko]] mendiak eta [[Siria]] iparraldean) bizi ziren pertsonak talde berean bilduz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Michael C. A.|abizena=Macdonald|izenburua=Arabians, Arabias, and the Greeks_Contact and Perceptions|url=https://www.academia.edu/4593009/Arabians_Arabias_and_the_Greeks_Contact_and_Perceptions|sartze-data=2022-05-07}}</ref> [[Arabiar mundua|Arabiar munduko]] [[Lingua franca|''lingua franca'']] da, eta [[Arabiera klasiko]] bezala ezagutzen den hizkuntzaren bariazioa, [[Islam|Islamaren]] [[Hizkuntza sakratu|liturgia hizkuntza]] da.<ref>{{Erreferentzia|izena=Ahmad|abizena=Al-Jallad|izenburua=Al-Jallad. 2018. The earliest stages of Arabic and its linguistic classification|url=https://www.academia.edu/18470301/Al_Jallad_2018_The_earliest_stages_of_Arabic_and_its_linguistic_classification|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Arabic Language to Non-Arabic Speakers|hizkuntza=en|url=https://www.tumoohi.org/en/majors/languages/arabic-language-to-non-arabic-speakers|aldizkaria=طموحي|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=C. H. M.|abizena=Versteegh|izenburua=The Arabic language|argitaletxea=Edinburgh University Press|data=2001|url=https://www.worldcat.org/oclc/45767561|isbn=0-7486-1436-2|pmc=45767561|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Hori dela eta, bere arabieraren aldaera guztien hiztunak batzean, 422 milioi hizlarietara heldu daiteke (berezko hizlarien eta hizlari berrien artean), munduko bostgarren hizkuntza zabalduena bilakatuz.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Babbel.com|izenburua=The 10 Most Spoken Languages In The World|hizkuntza=en|abizena2=GmbH|izena2=Lesson Nine|url=https://www.babbel.com/en/magazine/the-10-most-spoken-languages-in-the-world|aldizkaria=Babbel Magazine|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Internet: most common languages online 2020|hizkuntza=en|url=https://www.statista.com/statistics/262946/share-of-the-most-common-languages-on-the-internet/|aldizkaria=Statista|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Gainera [[Nazio Batuen Erakundea|Nazio Batuen Erakundeko]] sei hizkuntza ofizialetako bat da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=What are the official languages of the United Nations? - Ask DAG!|hizkuntza=en|url=https://ask.un.org/faq/14463|aldizkaria=ask.un.org|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
* [[Hausa (hizkuntza)|Hausa]] (txadar). [[Hausa (etnia)|Hausa etniako]] mendebaldeko Afrikako herrialde ezberdinetan ([[Nigeria]], [[Ghana]], [[Kamerun]] gehienbat, eta [[Sudan]], [[Benin]] eta [[Boli Kosta|Boli Kostako]] talde minoritarioetan) eta [[Sahel|Sahelean]] hitz egiten den [[Tonu (hizkuntzalaritza)|hizkuntza tonala]] da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Hausa|hizkuntza=en|url=https://www.ethnologue.com/language/hau|aldizkaria=Ethnologue|sartze-data=2022-05-03}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Hausa language {{!}} Britannica|hizkuntza=en|url=https://www.britannica.com/topic/Hausa-language|aldizkaria=www.britannica.com|sartze-data=2022-05-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Spread of the Hausa Language|hizkuntza=en|url=https://worldmapper.org/maps/spread-of-the-hausa-language-2005/|aldizkaria=Worldmapper|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Gune hauetako ''lingua franca'' izanik, 100 eta 150 milioi hizlarik erabiltzen dute, beren [[ama-hizkuntza]] edo [[bigarren hizkuntza]] bezala.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Full List: Hausa Is World's 11th Most Spoken Language ⋆|hizkuntza=en-US|data=2018-02-04|url=https://www.herald.ng/full-list-hausa/|aldizkaria=.|sartze-data=2022-05-07}}</ref> Honek hizkuntza txadar zabalduena bilakatzen du.
* [[Oromoera]] (cushitiko). It is native to the Ethiopian state of Oromia and spoken predominantly by the Oromo people and neighbouring ethnic groups in the Horn of Africa. It is used as a lingua franca particularly in Ethiopia and northeastern Kenya. With more than 36 million speakers making up 33.8% of the total Ethiopian population, Oromo has the largest number of native speakers in Ethiopia, and ranks as the second most widely spoken language in Ethiopia by total number of speakers (including second-language speakers) following Amharic. Forms of Oromo are spoken as a first language by an additional half-million people in parts of northern and eastern Kenya. It is also spoken by smaller numbers of emigrants in other African countries such as South Africa, Libya, Egypt and Sudan. Oromo is the most widely spoken Cushitic language and among the five languages of Africa with the largest mother-tongue populations.
* [[Oromoera]] (cushitiko).
* [[Amharera]] (semitiko).
* [[Somaliera]] (cushitiko).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Somali|hizkuntza=en|url=https://www.ethnologue.com/language/som|aldizkaria=Ethnologue|sartze-data=2022-05-03}}</ref>
* [[Maltera]] (semitiko).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Lıngwa u lıngwıstıka|argitaletxea=Klabb Kotba Maltin|data=1998|url=https://www.worldcat.org/oclc/82586980|isbn=99909-75-42-6|pmc=82586980|sartze-data=2022-05-03}}</ref>
* [[Asiriako neo-arameera]] (semitiko).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Assyrian Neo-Aramaic|hizkuntza=en|url=https://www.ethnologue.com/language/aii|aldizkaria=Ethnologue|sartze-data=2022-05-03}}</ref>
 
== Antzekotasunak ==
 
=== Fonologia ===
Hizkuntza afroasiarrek konpartitu ditzaketen sistema fonetikoak, hizkuntza honen aurrekariaren (proto-afroasiarra) ezaugarriak zirela onartu liteke. Egindako hizkuntza proto-afroasiarren berregiteek [[bokal]] sistema sinplea atxikitzen diote, hiru bokal labur /i, a, u/ eta hiru bokal luzek /ī, ā, ū/ osatua. Ordea, [[Hizkuntzalaritza historiko|hizkuntzalaritza historikoko]] adituek proposaturiko [[kontsonante]] sistemen artean ez da adostasunik aurkitu, aukerak konplikatuegiak direlako. Hurrenez, Ehret-en (1995) berreraikitzearen eta Orel y Stolbova-ren (1995) hipotesiak biltzen dituen taula dugu:<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Alan S.|abizena=Kaye|izenburua=The Near and Middle East - Vladimir E. Orel and Olga V. Stolbova: Hamito-Semitic etymological dictionary: materials for a reconstruction. (Handbuch der Orientalistik, no. 18.) xxxvii, 578 pp. Leiden: E. J. Brill, 1995. Guilders 399.50, $250.50.|orrialdeak=365–367|hizkuntza=en|data=1997-06|url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0041977X00036648/type/journal_article|aldizkaria=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|alea=2|zenbakia=60|issn=0041-977X|doi=10.1017/S0041977X00036648|sartze-data=2022-05-07}}</ref>
{| class="wikitable"
!
![[Kontsonante ezpainkari|Ezpainkari]]
![[Kontsonante lateral|Lateral]]
![[Kontsonante Koroari|Koroari]]
![[Kontsonante sabaikari|Sabaikari]]
![[Kontsonante belar|Belar]]
![[Kontsonante ezpain-belar|Ezpain belar]]
![[Kontsonante Ubular|Ubular]]
![[Kontsonante Faringari|Faringari]]
![[Kontsonante Glotal|Glotal]]
|- align="center"
! rowspan="3" |[[Kontsonante leherkari|Leherkari]]
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*pʼ)}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*tʼ}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*kʼ>}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*kʼʷ)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*qʼ>}}
|
|
|- align="center"
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*p>}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*t}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*k>}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*kʷ)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*q>}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʔ}}
|- align="center"
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*b}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*d}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*g>}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*gʷ)}}
|
|
|- align="center"
! rowspan="3" |[[Kontsonante Afrikatu|Afrikatu]]
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*tɬ͡}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*ʦʼ>}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʧʼ}}
|
|
|
|
|
|- align="center"
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*tɬ͡>}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*ʦ>}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʧ}}
|
|
|
|
|
|- align="center"
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*dɮ͡)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʣ}}
|
|
|
|
|
|
|- align="center"
! rowspan="3" |[[Kontsonante igurzkari|Igurzkari]]
|
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*sʼ)}}
|
|
|
|
|
|
|- align="center"
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*f)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ɬ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*s}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ʃ)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*x}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*xʷ)}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ħ}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*h}}
|- align="center"
|
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*z)}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ɣ)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ɣʷ)}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*ʕ}}
|
|- align="center"
! rowspan="2" |Ahostun
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*m}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*n}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ɲ)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ŋ)}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|(*ŋʷ)}}
|
|
|
|- align="center"
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*l}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*r}}
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*j}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|*w}}
|
| style="font-size:larger;" |{{IPA|<*ʀ>}}
|
|}
<small>Parentesi arteko fonemak (); soilik Ehret-ek berreraikitakoak dira.<ref name=":0" /> Kortxete arteko fonemak <>; Orel y Stolbova-ak berreraikitakoak dira.<ref name=":1" /> Puntuazio marka gabeko fonemak; bi adituek berreraikitakoak dira.<ref name=":0" /><ref name=":1" /></small>
 
=== Gramatika eta sintaxia ===
 
=== Lexikoa ===
 
== Erreferentziak ==
716

edits