«Tora»: berrikuspenen arteko aldeak

2.393 bytes added ,  Duela 2 hilabete
Atalak gehitu
(Estilo eta edizio zuzenketak)
(Atalak gehitu)
{{argitzeko|liburu santuari|Tora (argipena)}}
[[Fitxategi:020210817 140158 Torah, and19th-20th jadearly 20th century, Przemyśl.jpg|thumb|270px|eskuinera|ToraSefer biribilki batTora irekitairekia.]]
'''Tora'''<ref>EIMA: [http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/es/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/onomastika/IZEN_ZERRENDAK.pdf ''Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak'']</ref> ({{lang-he|תורה}}, «legea» edo «irakaskuntza») [[judaismo]]aren liburu fundatzailea da. Torak [[Hebrear Biblia]] edo [[Tanakh|''Tanakh''aren]] lehen bost liburuak biltzen ditu, hots, [[Hasiera (Biblia)|Hasiera]], [[Irteera (Biblia)|Irteera]], [[Lebitarrena]], [[Zenbakiak (Biblia)|Zenbakiak]] eta [[Deuteronomioa]].<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Torah {{!}} Definition, Meaning, & Facts|argitaletxea=Encyclopedia Britannica|hizkuntza=en|url=https://www.britannica.com/topic/Torah|aldizkaria=|sartze-data=2022-04-05}}</ref> Zentzu horretan, Tora beste izen batzuez ezagutzen da, hala nola '''Pentateuko''' edo '''Moisesen Bost Liburuak'''. Halaber, juduen tradizioan '''Idatzizko Tora''' (תורה שבכתב, ''Tora Shebichtav'') ere deitzen zaio. Xede liturgikoetarako erabiltzen denean, eskuz idatzitako biribilki forma hartzen du eta ''[[Sefer Tora]]'' deitzen zaio. Aldiz, koadernatuta dagoenean, ''[[Chumash]]'' izena hartzen du eta iruzkin errabinikoak (''perushim'') izan ohi ditu.<ref>{{Erreferentzia|izena=The JC|urtea=2009|izenburua=Perush|hizkuntza=en|url=https://www.thejc.com/judaism/jewish-words/perush-1.10626|aldizkaria=www.thejc.com|sartze-data=2022-04-05}}</ref>
 
Hala ere, batzuetan, Tora hitza Tanakh osoaren sinonimotzat erabiltzen da eta lehenengo bost liburuok ez ezik, gainerakoak ere barne hartzen ditu. Azkenik, Tora ahozko tradizio eta legeak izendatzeko ere erabili ohi da, hala nola [[Talmud|Talmuda]], eta kasu horretan [[Ahozko Tora]] deritzo.<ref>{{erreferentzia|izena=Jacob|abizena=Neusner|urtea=2004|izenburua=The Emergence of Judaism|argitaletxea=Westminster John Knox Press|hizkuntza=en}}</ref>
'''Tora'''<ref>EIMA: [http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r43-573/es/contenidos/informacion/dih/eu_5490/adjuntos/estilo_liburua/onomastika/IZEN_ZERRENDAK.pdf ''Eskola-liburuetako onomastikaren, gertaera historikoen eta artelanen izenak. Zerrendak'']</ref> ({{lang-he|תורה}}, «legea») [[judaismo]]aren liburu fundatzailea da. Bost liburuk osatzen dute:
* [[Hasiera (Biblia)|Hasiera]] (בְּרֵאשִׁית, ''Bereshit'').
* [[Irteera (Biblia)|Irteera]] (שְׁמוֹת, ''Shemot'').
* [[Lebitarrena]] (וַיִּקְרָא, ''Vayikra'').
* [[Zenbakiak (Biblia)|Zenbakiak]] (בְּמִדְבַּר, ''Bemidbar'').
* [[Deuteronomioa]] (דְּבָרִים, ''Devarim'').
 
Bost liburuok ''Pentateuko'' edo ''Jumash'' deituriko multzoa osatzen dute. Tradizioaren arabera, [[Moises|Moisesek]] idatzitako liburuak dira eta Jainkoak Sinai mendian egindako errebelazioa biltzen dute. [[Judu|Juduek]], [[Erromatar Eliza Katolikoa|Erromako Eliza Katolikoak]], [[Eliza Ortodoxoa|Eliza Ortodoxoak]] eta [[Protestantismo|Protestanteek]] Bibliaren aurreneko muintzat dute eta denon kanonetan dute lekua. Liburuon gaia hebrear herriaren historia da, hasiera mitikoetatik (munduaren sorrera, paradisua, uholdea) Moisesen heriotzara arte. Adituek hiru idatzaldi nagusi bereizten dituzte: Jainkoa ''Yahve'' izendatzen duena (K.a. IX. mendea); jainkoa ''Elohim'' izendatzen duena (K.a. VIII. mendea) eta kronikariarena, apaizen arautegia barne (K.a. IV. mendea).
 
== Edukia ==
Tora Jainkoak mundua sortu zuela kontatzen hasten da, eta gero [[Israeldar (antzinako herria)|Israelgo herriaren]] hasiera eta Egiptorako bidea azaltzen ditu, baita nola Tora Moisesek jaso zuen Sinai mendian. Moisesen heriotzarekin bukatzen da, Israelgo herria [[Kanaan|Kanaaneko]] [[Agindutako Lurraldea|Agindutako Lurrera]] heltzear dagoela. Narrazioan irakaskuntza espezifikoak (betebehar erlijiosoak eta lege zibilak) tartekatzen dira, bai esplizituki emanak (adibidez, [[Hamar Aginduak]]) edo inplizituki kontakizunean txertatuak ([[Pessah|Pesakh]] ospatzeko legea, Irteera 12 eta 13n azaltzen dena).
 
Hebreeraz, Torako bost liburuen izenak liburu bakoitzaren lehen hitzetik datoz. Euskarazko izenak grezierazko [[Septuaginta|Septuagintatik]] datoz eta liburu bakoitzaren gai nagusiari egiten diote erreferentzia:
* [[Hasiera (Biblia)|Hasiera]] (בְּרֵאשִׁית, ''Bereshit, «hasieran»'').
* [[Irteera (Biblia)|Irteera]] (שְׁמוֹת, ''Shemot, «izenak»'').
* [[Lebitarrena]] (וַיִּקְרָא, ''Vayikra, «eta deitu zuen»'').
* [[Zenbakiak (Biblia)|Zenbakiak]] (בְּמִדְבַּר, ''Bemidbar, «basamortuan»'').
* [[Deuteronomioa]] (דְּבָרִים, ''Devarim, «hitzak»'').
 
== Erreferentziak ==
404

edits