«Lan prekario»: berrikuspenen arteko aldeak

30 bytes removed ,  Duela 4 hilabete
ez dago edizio laburpenik
t (Kamiruaga wikilariak «Lan-prekarietate» orria «Lan prekario» izenera aldatu du)
No edit summary
 
[[Fitxategi:Greba orokorra 2012 09 26 0004.jpg|thumb|300px|'''Lan prekarietatearenprekaritatearen''' aurkako [[protesta]] [[Donostia]]n, 2012 urtean.]]
'''Lan-prekarietatea prekaritatea''' [[pertsona (argipena)|pertsona]] batek modu autonomoan bizi-baldintza duinak izateko iraunkortasun, ordainsari, babes eta segurtasunik ez dituen [[lan]]-egoera da. [[Herrialde garatu]]etan [[XX. mendea]]ren bukaeratik nagusitzen joan den lan-merkatuaren eredua izan da, bereziki [[globalizazio]]ak ekarritako sistema sozioekonomikoaren ondorioz. Lan-prekarietatearenprekaritatearen ezaugarri nagusiak ordainsari txikiak, aldi baterako kontratu laburrak, langilearen eskubideak murrizten dituzten legeak, ordutegi malguak eta [[lan-segurtasun]] neurrien murrizketa.
 
== Hastapena ==
Lan prekarietatearenprekaritatearen gorakadaren arrazoietariko bat [[Atzeraldi Handia|2008ko krisia]] izan zen; baina horretaz aparte badaude beste arrazoi batzuk ere. PrekarietateaPrekaritatea epe luzeko arazo bat da; beraz sortu diren enplegu modu berriak (adibidez, aldi baterako enpleguko plataformak edo plataforma digitalak) prekarietateaprekaritatea indartzera etorri dira. Jarduera produktiboen kanporatzea (hau da, enpresen segregazioa beste enpresa batzuetara) izan daiteke gaur egun pertsona asko pairatzen ari diren arazoen arrazoi nagusia. Azken hamarkadetan enpresek indartu egin dute [[Esternalizazio (argipena)|jardueraren kanporatzea]], eta horrek ondorioak izan ditu lan merkatuan; hain zuzen ere, enpleguaren egonkortasunean eta soldataren egituran.
 
== Lan harreman prekarioak ==
[[Lan-kontratu|Lan kontratuen]] iragankortasuna da lan prekarietateaprekaritatea indartzen laguntzen duen faktoreetariko bat. [[Kontratazio|Kontratatzeko]] eredu hau era masiboan erabiltzen da [[Lan-harremanak|lan harremanen]] eredu sozial berrian. Lan kontratuen iragankortasuna, [[desenplegua]] eta diru-sarreretan segurtasunik eza izatea eragiten du prekarietateakprekaritateak. Lan errotazioa ez da bakarrik gertatzen aldi baterako enpleguetan, baizik eta lan merkatuaren mugikortasun handi bat sortzen du, langileek beren lanetan aldaketak pairatzen dituztelako jarduerari dagokionez.
 
PrekarietatetzatPrekaritatetzat hartzen da, oro bat, langileak [[Gizarte segurantza|Gizarte Segurantzan]] alta egoeran ez egotea; beraz, altan dauden langileen prestazioak handitzen dira.
 
Enpresa batean [[langile autonomo]]ak kontratatzea ere prekarietatetzatprekaritatetzat jotzen da, autonomo horiek enpresatik soldata bat jasotzen dutelako. Horiei, “gezurrezko autonomoak” deitzen zaie. Egoera hau herrialde batzuetan ez-zilegia da, baina ondo bereizi behar ditugu ekonomikoki menpekoak diren langile autonomoetatik.
 
Baldin lanaren truke jasotako soldata nahikoa baldin ez bada langilearen gastu minimoak ordaintzeko, hori ere prekarietatetzatprekaritatetzat jotzen da. Modu berean lan prekarietateaprekariitatea izaten da egoera hau: langilea aparteko ordu ez-zilegiak egitera behartuta egotea, diru-sarrera nahikoak izateko.
 
PrekarietatearenPrekaritatearen beste faktore bat hau izaten da: langilea aldi baterako enplegu bat hartzera behartuta egotea lanaldi osokoa hartu beharrean. Egoera honetan gerta daiteke langileak diru-sarrera nahikorik ez izatea eta enplegu bat baino gehiago izatera behartuta egotea. Adibidez, enplegu bat goizez eta beste bat arratsaldez. Horri enplegu-aniztasuna deitzen zaio.
 
== Lan prekarietatearenprekaritatearen ondorioz sorturiko osasun arazoak ==
[[Atsekabe|Sufrimendu psikologikoa]] izaten da prekarietatearenprekaritatearen ondorioetariko bat eta horrekin batera langilearen bizi kalitatea eta osasuna kaltetuta ateratzen da. Lanaren ziurgabetasunak langileen jokaera sozialak aldatzen ditu, lanaren inguruko banakako zein taldeko izaera sozialak osatzeko eta finkatzeko zailtasunak sortzen dituelako.
 
Laneko egonkortasuna langileek gehien balioesten dituzten gauzetariko bat da; gehien baloratzen den faktoreetariko bat da langileen artean; beraz, aldi baterako lanaldia arazotzat hartzen da. Eta denboran zehar egoera ez bada aldatzen, langileen artean enplegu prekarioa ez da ondo ikusten, estigmatizatzen da, iragankortasuna beti sentitzen da pairatzen dituzten mehatxuen ondorioz.
 
== Gizatalde sozialak eta lan prekarietateaprekaritatea ==
Sarreran azaldu den moduan, lan prekarietateakprekaritateak honako ezaugarri hauek ditu: gelditasuna, langabezia, behin-behinekotasuna, behartutako aldi baterako lanaldia eta murgildutako ekonomia. Azken ezaugarri horrek batez ere emakumeei eta gazteei kalte egiten die eta herrialdearen arabera kopurua aldatuz joaten da. Horrek ez du esan nahi ez dagoenik ez gizonik eta ez heldurik murgildutako ekonomia pairatzen beren lan prekarioagatik. Kolektibo zehatz batzuk, adibidez, 40 urtetik gorako langabezian dauden langileak, langile etnikoak eta abar arazo oso larriak pairatzen ari dira.
 
Esan dugun moduan, egoera honek batez ere [[emakume]]ei eta gazteei kalte egiten die. Badakigunez, enplegu arlo batzuk guztiz [[feminizatu]]ak daude: adibidez, garbiketa arloa, hezkuntza eta osasun arloa. Aldiz, badaude beste enplegu mota batzuk gazteei zuzenduta daudenak: adibidez, dendetako saltzaileak eta “[[Janari laster|''fast food'']]”eko tokietako saltzaileak.
 
=== Emakumeak eta lan-prekarietateaprekaritatea ===
Ikerketa asko egin dira emakumeen rola zein den jakiteko bai lan merkatuan eta bai gizartean, eta ikertzaile guztiak ondorio berberetara heldu dira: lan prekarietateakprekaritateak emakumezkoen izena dauka. Gure gizartean desberdintasuna aspektu guztietan nahiko barneratuta dago eta bereziki emakumeen eta gizonen arteko desberdintasuna baldin bada. Desberdintasun hau batez ere lan munduan ikusten da eta esan genezake sozietatean kaltetuak izaten direnak emakumeak direla. Enpleguetan egoera hau gero eta gehiago nabaritzen da soldata baxuekin eta ezegonkortasun handiarekin; beraz, laneko hierarkiako azken mailan emakumezkoen enpleguak kokatzen dira. Espainiako aldi baterako enpleguen % 72 emakumeek betetzen dituzte eta portzentaje horretatik, % 58k prekarizazio egoera hori ez dute hautatu, baizik eta behartu egin dituzte enplegu horiek hartzera. “[[Minijob]]s” deituriko enplegu mota honekin ezin dira bete pertsona batek izaten dituen oinarrizko gastuak; beraz, gaur egun lan bat izateak ez du bermatzen pobreziatik ateratzea. [[Espainia]]k, hain zuzen ere, [[Europar Batasuna|Europako]] langile pobreen portzentajerik handiena dauka, [[Errumania]]ren atzetik.
 
Gainera, [[haurdunaldi]]en aukerak eta horrek dakartzan edoskitze eta amatasun baimenak kontuan hartzen baditugu, emakumeen desenplegu-tasak handitu egiten dira, eta horrek gero eta desberdintasun handiagoa dakar enplegu bat bilatzeko orduan.
 
== Gizarte klase berria ==
[[Prekariatu]]a, beraz, soziologian eta ekonomian sortu den klase sozial berri bat da, non pertsonek, lan prekarietateaprekaritatea pairatzearen ondorioz, ez baitute bizi baldintza duinen segurtasunik, ez oreka psikologikorik, ezta egoera sozial, ekonomiko edo denborazkoaren segurtasunik. Zehazki, prekarioen klase berri honek lan segurtasunaren falta pairatzen du: klase horretan sartzen dira aldizkako lanak eta lan urriak, txarto ordainduak edo ez ordainduak; horrela sortzen da egoera pertsonalaren prekarizazioa.
 
Klase sozial honen sorrera azken hamarkadetan neoliberalismoaren eta kapitalismo ondare eta errentariaren garapenari eta sendotzeari egotzi zaio. Europan XXI. mendearen hasieran langileen prekarizazioa arazo larria bilakatu zen, batez ere gazteen artean.
 
Gaur egun, Espainian, prekarietateakprekaritateak familia askori eragiten die. Gazteen belaunaldi berriak ere egoera honetan aurkitzen dira; langabezia tasa altua da, ez dute lan duinik aurkitzen eta lan egoera penagarrietan bizirautera behartuta ikusten dute beren burua.
 
== Lan prekarietateaprekaritatea eta haren ondorioak ==
Lan-merkatuko partaideen arteko botere-egoera desberdina atzeraldi ekonomikoko aldietan agerian geratzen da: langileak enpresekiko gutxiagotasun-egoeran daude, enplegu-eskasiaren ondorioz lan-baldintza okerragoak onartzera behartuta baitaude, eta, horren ondorioz, atzera egin dute eskuratutako gizarte- eta lan-eskubideetan.
 
Langileak desabantailan daude beren eskubideen alde borrokatzeko orduan, eta enpresak, pixkanaka, lan-arloan lortutako aurrerapen guztiak dinamizatzen dituzten abusuzko jardunbideak inposatuz baliatzen dira, lan-harremanaren funtsezko elementuak ukituz, hala nola kontratuak, ordainsariak, kaleratzea, lanaldiak eta lan-ordutegiak, negoziazio kolektiboa, etab. Beraz, lan-prekarietateaprekaritatea segurtasun eza, ziurgabetasuna eta gabezia dagoenean sortzen den egoera da. Lan-baldintzen bermeak eta, bereziki, oinarrizko premiak asetzen ez dituzten ordainsariak
 
=== Lan-harreman prekarioak ===
 
* Lan-kontratuen gehiegizko behin-behinekotasuna. Lan-ezegonkortasuna da lan-prekarietateariprekaritateari gehien laguntzen dion faktoreetako bat, etengabeko langabezia-egoerak eta diru-sarrera ekonomikoen segurtasunik eza sortzen baititu.
* Soldata murriztuak eta ordainsari baxuak: eskaintza eskasaren eta enplegu-eskariaren gehiegikeriaren arteko desproportzioak aukera ematen die enpresei langileak lortzeko (baita langile kualifikatuak behar dituzten enpleguetan ere), hain soldata baxuen truke, ezen ez baitira nahikoak bizitzako gutxieneko premiak betetzeko; langileak pobretzeko egoerak sortzen dira, nahiz eta enplegu bat izan, eta eragozpena sortzen zaie gazte askori gurasoen etxetik emantzipatzeko.
 
* Lanaldiak murriztea edo lanaldi partzialeko gehiegizko kontratazioa: egoera horiek soldata-prekarietateaprekaritatea dakarte, eta, jakina, lan-denbora gutxiago, eta horrek langileari eragozten dio duintasunez bizitzea ahalbidetuko dioten diru-sarrera nahikoak lortzea, eta behartuta dago beste lan batzuk bilatzera, edo enpresen gehiegikeriak onartzera, legez kanpo "lanaldi hori zabaltzea" eskaintzen baitute enpresek, kontratuan jasotakoak baino ordu gehiago lan egitera behartuz eta kotizatu gabe.
* Kateko azpikontratazioa eta gehiegizko azpikontratazioa: enpresaren jardunbidea da eta lan edo obra publiko edo pribatu bat prezio baten truke esleitzean datza, obra hori osorik edo zati batean beste enpresa batzuekin azpikontratatuz, langile gutxiagorekin eta prezio txikiago baten truke. Azpikontratistek, era berean, jokaldia errepikatu eta azpikontratatu dezakete, prezio baxuagoan, esleitu zitzaien obra osoa edo zati bat. Eta horrela hurrenez hurren, kaudimenik gabeko mikroenpresek ere, mikroplantillek azkenean lan sustatzaileak berak ordaindu zuena baino askoz kopuru txikiagoan egiten baitute.
* Ezkutuko ekonomia edo "beltzezko lana": ziurrenik prekarietateprekaritate handieneko kasua da, langilea erabateko babesgabetasun juridikoko egoeran jartzen baitu, ez baitago inolako kontrolik, ez soldatarik, ez lanaldirik, ez lan-arriskuarekiko esposizioaren baldintzarik, ez erritmorik, ez "harremanaren" iraupenik, eskaintzaren eta eskariaren legeak ezartzen dituenak baitira arauak. Egoera onartezinena da, eta lan-agintaritzaren aldetik kontrol eta jazarpen handiena eskatzen duena.
 
=== Lan prekarietatearenprekaritatearen ondorioak ===
* Laneko prekarietateakprekaritateak eta lan-istripuek eragindako osasun-nahasmenduak: lan-prekarietateakprekaritateak sufrimendu psikologikoa areagotu eta lanaren mende dauden pertsonen osasuna eta bizi-kalitatea okertu ditzake, eta, objektiboki, laneko arriskuarekiko esposizioa larriagotu (frogatu da aldi baterako langileek istripu bat izateko arriskuaren bikoitza dutela, gutxienez, langile finkoek baino). Langabezia-egoeretan eta lan-ziurgabetasuneko egoeretan gaixotasunen maiztasunak gora egiten du eta hilkortasun handiagoa sortzen da, aldi baterako kontratazioa lan-baldintza okerragoekin eta enpresako lan-arriskuen prebentzioaren kudeaketan deskuidu handiagoarekin lotuta dagoela egiaztatu da etaa.
 
* Lan-merkatuaren ezaugarri diren gizarte-, arraza- eta genero-arrazoiengatiko diskriminazio-egoerak okertzea: atzeraldi ekonomikoaren testuinguruak lan-modu prekarioenetara bultzatzen ditu gizarteak babes gehien ez duten pertsonak. Gurea bezain patriarkala den gizarte batean, familiako gizonen langabeziaren aurrean, emakumeak behartuago daude edozein motatako zereginak onartzera; emakumeak dira lanaldi partzialeko eta aldi baterako kontratuen proportzio handiena dutenak, eta "beltzez" egindako lanean parte-hartze handiena dutenak. Bestalde, immigranteek, Atzerritartasun Legeak arautzen dituen Espainiako etorrera eta egonaldia izanik, Espainiako herritarrei eragiten dieten prekarietateprekaritate-elementuak jasaten dituzte. Zirkulazio askearen murrizketak, kultura- eta gizarte-sustraitzerik ezak, hizkuntzaren ezjakintasunak, arrazakeriak eta xenofobiak egiten dituzte etorkinak, askotan, prekarioan dauden langileak ez ezik, baita prekarioan dauden herritarrak ere. PrekarietatePrekaritate hori etxebizitza duina eta funtsezko zerbitzu soziosanitarioak eskuratzeko zailtasunetan islatzen da.
* Negoziazio kolektiboa desegitea eta enpresaburuek lan-baldintzak zehazteko duten botere-marjina handitzea: lan-merkatuaren erreforma ahalbidetzeko, bai patronala, bai zenbait indar politiko, sindikatuen protagonismoa murriztearen alde egiten ari dira langileen lan-baldintzak negoziatzean, enpresa-hitzarmenak bultzatuz sektorekoen aldean, edo, are, banakako lan-kontratazioaren negoziazio-askatasuna bultzatuz enpresaburuekin eta elkarrizketa sozialean. Negoziazio kolektiboa desegitea da lan eskubideak ere desegiteko eta enpresen barne malgutasuna sustatzeko mekanismoa.
 
4.590

edits