«Hardware informatikoaren historia»: berrikuspenen arteko aldeak

zuzenketak eta erreferentziak
(Orrialde berria. Gehiena gaztelerazko artikuluaren itzulpena)
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
 
(zuzenketak eta erreferentziak)
[[Fitxategi:Information_processing_system_(english).svg|thumb|300x300px|Konputazio-hardwarea informazioa prozesatzeko plataforma da.]]
[[Fitxategi:AnalyticalMachine_Babbage_London.jpg|thumb| [[Charles Babbage|Charles Babbageren]] Makina Analitikoa, Londresko Zientzia Museoan.]]
'''[[Hardware|Hardwarea]]''' datuen biltegiratze eta kalkulu prozesuaren osagai garrantzitsu bat izan da balio numerikoak prozesatu eta partekatzeko baliagarria izan zenetik. Ordenagailu-hardwarerik primitiboena zenbaketa-makila izan zen ziurrenik; <ref>[http://www.nationalarchives.gov.uk/images/museum/enlarge/6.jpg palillo de cuenta]</ref> informazioa grabatu ostean zenbait elementu gogoratzeko aukera ematen zuen, ziurrenik ganadua edo edukiontzietako aleak. Badirudi elementu hauek garai hartako merkatariek, kontulariek eta gobernuko funtzionarioek erabili ohi zituztela.
 
Ordenagailu-hardwarerik primitiboena zenbaketa-makila izan zen ziurrenik; <ref>[http://www.nationalarchives.gov.uk/images/museum/enlarge/6.jpg palillo de cuenta]</ref> informazioa grabatu ostean zenbait elementu gogoratzeko aukera ematen zuen, ziurrenik ganadua edo edukiontzietako aleak. Badirudi elementu hauek garai hartako merkatariek, kontulariek eta gobernuko funtzionarioek erabili ohi zituztela.
Konputaziotik datozen laguntza-gailuak aldatu egin dira: grabatzeko eta kontatzeko gailu soiletatik [[Abako|abakora]], kalkulu-erregelara, konputagailu analogikora eta berrienera, [[Ordenagailu|konputagailura]] edo ordenagailura.
 
Konputaziotik datozen laguntza-gailuak aldatu egin dira: grabatzeko eta kontatzeko gailu soiletatik [[Abako|abakora]], kalkulu-erregelara, konputagailu analogikora eta berrienera, [[Ordenagailu|konputagailurakonputagailu]] edo ordenagailuraordenagailu digitalera.
 
== Gailu zaharrenak ==
== Lehen kalkulagailuak ==
[[Fitxategi:Abacus_6.png|eskuinera|Suanpan (koadroan ageri den zenbakia 6.302.715.408 da)]]
Milaka urtetan, gizateriak kalkuluetan laguntzeko gailuak erabili ditu. Kontaketa gailurik zaharrena, seguruenik, kontatzeko makilatxoa izango da. Erregistroak mantentzeko gerora emandako laguntzetan sartzen da [[Fenizia|Feniziako]] buztina, edukiontzietako artikuluen zenbaketa godetzekogordetzeko erabiltzen zena, ziurrenik azienda edo aleak. Aritmetikara bideratutako makina bat [[Abako|abakoa]] da. Abakoaren formarik goiztiarrena, hauts-abakoa, [[Babiloniar Inperioa|Babilonian]] erabili zen K.a. 2.400 urterako. Harrezkero, kontaketa-taulen beste forma asko asmatu dira. Esate baterako, Erdi Aroko kontu etxeetan, ohialoihal koadrodunak erabili ohi ziren mahai batean jarri eta diru-batuketak kalkulatzeko laguntza gisa, markatzaileak haren inguruan mugituz zenbait arauren arabera.
[[Fitxategi:Gears_large.jpg|ezkerrera|thumb|136x136px|[[Engranaje|Engranajeak]] gailu mekanikoen muinean daude.]]
Konputagailu analogiko zenbait eraiki ziren bai antzinako garaian eta baita erdi aroan ere, kalkulu astronomikoak burutzeko. Horien artean daude Anticiteraren mekanismoa eta Grezia zaharreko [[Astrolabio|astrolabioa]] (K.a. 150-100 k.a.). Gailu horiek, normalean, lehenbiziko konputagailu analogiko gisa hartu ohi dira. Kalkulurako erabiltzen ziren antzinako beste gailu mekanikoen artean, honakoak topatu ditakegu: [[Planisferio|Planisferioa]]; Al-Biruniren asmakizun batzuk (ggb 1000. urtea); Azarquieleko Equatoriuma (ggb 1015. urtea); eta Erdi Aroko beste astronomo eta [[Ingeniaritza|ingeniari]] [[musulman]] batzuen antzeko konputagailu astronomikoak.
1833an, [[Charles Babbage|Charles Babbagek]] bere makina diferentziala garatzetik lehenbizi diseinu osatuago bat garatzera jo zuen, makina analitikoa, programatzeko Jacquar ehungailuaren txartel zulatuak hartuko zituena. [http://www.cs.uiowa.edu/~jones/cards/history.html].
 
1835ean, Charles Babbagek bere makina analitikoa deskribatu zuen. Helburu orokorreko ordenagailu programagarri baten plana edo diseinua zen, sarrerarako txartel zulatuak eta energia-iturri gisa [[Lurrun-makina|lurrun-motorra]] erabiliz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Allan G.|abizena=Bromley|izenburua=Charles Babbage's Analytical Engine, 1838|orrialdeak=196–217|data=1982-07|url=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/4640697?casa_token=aI_qTmpMlf4AAAAA:YrmciWnWDGAquubotdhsAMLzPB-yhc9GDHtyh2vGiSD18R6uxsDyNKOTjT8TGHkLcG_ZiUVC8KI|aldizkaria=Annals of the History of Computing|alea=3|zenbakia=4|issn=0164-1239|doi=10.1109/MAHC.1982.10028|sartze-data=2022-01-04}}</ref>
 
Babbageren hasierako ideia zen zulatutako txartelak erabiltzea taula [[Logaritmo|logaritmikoak]] zehaztasun handiz kalkulatu eta inprima zitzakeen makina bat kontrolatzeko (helburu edo zeregin zehatzeko makina, beraz). Hala ere, Babbagek ideia laster garatu zuen helburu orokorreko ordenagailu programagarria lortzeko, haren makina analitikoa.
 
Makina analitikoak unitate logiko aritmetikoa, baldintzapeko egiturak eta begizta moduko kontrol-fluxua eta memoria integratua izan zituen. Hori dela eta, erabilera orokorreko ordenagailu baten lehen diseinua da, termino modernoetan Turing osoa bezala deskribatuko genukeena. [39][40]<ref>{{Erreferentzia|izena=Allan G.|abizena=Bromley|izenburua=The Evolution of Babbage's Calculating Engines|orrialdeak=113–136|data=1987-04|url=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/4640416?casa_token=07zKprdAFEMAAAAA:ZaQpEozN-8KKzdytvjvK6-RxvWpnhvvO9hJSRB2F8XGwUDv7MzPG4TCMZz4cgCw-DRoTLHiPRu8|aldizkaria=Annals of the History of Computing|alea=2|zenbakia=9|issn=0164-1239|doi=10.1109/MAHC.1987.10013|sartze-data=2022-01-04}}</ref>
 
Nahiz eta diseinua bikaina izan eta bere planak zuzenak edo, behintzat, arazgarriak izan, proiektua atzeratu egin zen hainbat arazoren ondorioz. Babbage gizon zaila zen harekin lan egiteko, eta bere ideiak errespetatzen ez zituen edonorekin eztabaidatzen zuen. Makinaren zati guztiak eskuz egin behar ziren. Milaka zati dituen makina batean, batzuetan, elementu bakoitzeko akats txikiak metatu egin daitezke, eta errore handiak sortzen dira. Hori ekidin ahal izateko, beharrezkoa zen piezak garai hartako tolerantziekin lor zitezkeenak baino askoz zehatzagoak izatea. Piezak eraiki zituen artisauarekin etengabeko gatazkak izan zituen eta, gobernuaren finantziazioa agortu zenean, proiektua amaitu zen.
 
[[Ada Lovelace|Ada Lovelacek]] Luigi Federico Menabrearen "Motor Analitikoaren zirriborroa" (''Sketch of the Analytical Engine'') itzuli eta oharrak gehitu zizkion. Hori da, itxuraz, programazioaren lehen deskribapen argitaratua. Beraz, Ada Lovelace lehen programatzaile informatikotzat hartzen da. [44]<ref>Menabrea, [ErrefL. ingelesez]F., & Lovelace, A. (1842). Sketch of the analytical engine invented by Charles Babbage.</ref>
 
 
 
Babbageren urratsei jarraituz, aurreko lan horren berririk ez zuen arren, [[Percy Ludgate]] [[Dublin|Dublingo]] kontulariak ([[Irlandako Errepublika|Irlanda]]) konputagailu mekaniko programagarri bat diseinatu zuen bere aldetik, 1909an argitaratutako lan batean deskribatu zuena.
 
Leslie Comriek txartel zulatuen metodoei buruz egindako artikuluetan eta Wallace Eckert-ek 1940an ''Konputazio Zientifikoan'' Txartel Zulatuen Metodoei buruz egindako argitalpenetan, [[Ekuazio diferentzial|ekuazio diferentzialak]] ebazteko, eta biderketa eta zatiketa koma higikorreko irudikapenak erabiliz burutzeko metodoak deskribatu zituzten. Hori guztia txartel zulatuekin eta unitateak erregistratzeko makinekin egina. Makina horiek Bigarren Mundu Gerran erabili ziren kriptografiaren estatistika-prozesamendurako, bai eta administrazio-erabilera ugari emateko ere. [[Columbia Unibertsitatea|Columbiako Unibertsitateko]] Thomas J. Watson [http://www.columbia.edu/acis/history/ Konputazio Astronomikorako Bulegoak] kalkulu astronomikoak egin zituen, konputazioaren garaiko egoera irudikatuz. [31][32]<ref>{{Erreferentzia|izena=W. J.|abizena=Eckert|izenburua=Punched card methods in scientific computation|argitaletxea=The Thomas J. Watson Astronomical Computing Bureau, Columbia University|abizena2=Thomas J. Watson Astronomical Computing Bureau|izena2=New York|data=1940|url=https://catalog.hathitrust.org/Record/002523225|sartze-data=2022-01-04}}</ref>
 
 
 
1948an, Curta sartu agertu zen. Kalkulagailu mekaniko txiki eta eramangarria zen, piperbeltzezko ehotzeko gailuaren gutxi gorabeherako tamaina zuena. Denborarekin, 1950ean eta 1960an, kalkulagailu mekanikoen hainbat marka agertu ziren merkatuan.
 
Mahaigaineko lehen kalkulagailu guztiz elektronikoa ANITA Mk.VII [[Erresuma Batua|britainiarra]] izan zen, Nixie hodi-pantaila bat eta 177 tiratroi tubo txiki erabiltzen zituena. 1963ko ekainean, Fridenek EC-130 sartu zuen, lau funtziokoa. Diseinu guztiz [[Transistore|transistorizatua]] zuen, 13 digituko kapazitatea 5 hazbeteko (130 mm) [[Izpi katodikozko hodi|CRT]] batean, eta [[Alderantzizko poloniar notazio|alderantzizko poloniar-notazioa]] (RPN) sartu zuen kalkulagailuen merkatuan, $2200 dolar prezioan. EC-132 ereduak [[Erro karratu|erro karratua]] eta alderantzizko funtzioak gehitu zituen. 1965ean, Wang laborategiek LOCI-2 sortu zuten, 10 digituko mahaigaineko kalkulagailu transistorizatua eta [[Logaritmo|logaritmoak]] konputatu zitzakeena.
 
[[Txip|Zirkuitu integratuen]] eta [[Mikroprozesadore|mikroprozesadoreen]] garapenarekin, kalkulagailu handi eta garestien ordez gailu elektroniko txikiagoak agertu ziren.
1.878

edits