«Zipreko gatazka»: berrikuspenen arteko aldeak

6 bytes added ,  Duela 6 hilabete
* Greziarekin bat egitea: Zipreko greziarren helburu politiko nagusia Greziarekin bat egitea izan da, aurretik [[Kreta]]k, [[Joniako Uharteak|Joniako uharteek]] eta [[Dodekaneso]]k egin zuten bezala. ''Enosis'' izeneko mugimenduak jarraitzaile ugari izan ditu, dena den, turkiarren ezezko irmoak greziarren nahia apaldu du<ref name=Bibliografia112/>.
* Turkiarren segurtasuna: Otomandar Inperioak Zipretik alde egin zuenetik turkiarrak gutxiengo izan dira uhartean (%20 inguru) eta horren ondorioz euren bizimodua kolokan ikusi izan dute. Turkiarren beldur nagusia greko-zipretarrek agintea bereganatu eta euren eskubideak zapaltzea edota Zipretik kanpora bidaltzea izan da. Horregatik egin zuten, esate baterako, independentziaren aurka [[Zipre askatzeko borroka|Zipreren askapen borrokan]]. Turkiako Errepublikak, bestalde, ezkutuko laguntza eta babesa eman zien, harik eta 1974. urtean Zipre indarrez hartzea erabaki zuen arte.
* Botere banaketa: 1960. urtean independentzia lortu ostean, herrialde jaioberriaren agintea banatzen saiatu ziren bi komunitate nagusien artean. Akordioak [[Zipreko konstituzioa|konstituzioan]] azaldu ziren<ref name=Bibliografia113>{{en}} [https://www.embargoed.org/wp-content/uploads/2018/02/1959_London_and_Zurich_-Agreements.pdf "Züricheko eta Londreseko Akordioak"]. ''Embargoed''. 2021.08.17</ref><ref name=Bibliografia114>{{en}} [https://www.constituteproject.org/constitution/Cyprus_2013.pdf?lang=en "Zipreko Konstituzioa"]. ''Constitute Project''. 2021.08.17</ref>: bi hizkuntza ofizial, greko-zipretar presidentea eta turko-zipretar presidenteordea, zazpi-hiruko ratioa Ordezkarien Etxean eta gobernuan, beto eskubidea bi komunitateentzat... Dena den, adostasunak ez zuen luze iraungoiraun. Arazoak udalerrien antolamenduan (turkiarrek herri mistoetan udalerri bereiziak sortzea eskatzen zuten; greziarrek, aldiz, udalerri bakarra sortzea), zergen ordainketan (turkiarrek zergen %6 baino ez zuten ordaintzen) eta lanpostuen banaketan (gobernuko lanpostuen %30 eta segurtasun nazionalekoen %40 turkiarren esku zeuden) agertu ziren<ref name=Bibliografia115>{{en}} Psomiades, Harry J. (1965). [https://www.jstor.org/stable/45311295 "The Cyprus Dispute"]. ''Current History'' (48. liburukia - 285. zenbakia). 269-276. or.</ref>.
* Uhartearen banaketa: Zipreko turkiarren helburu politiko nagusia uhartea bi zatitan banatzea izan da, hau da, ''Taksim''a gauzatzea<ref name=Bibliografia116/>. Turkiarrek ez zuten greko-zipretar gehiengoaren mende egon nahi eta independentzia lortu zenean, turko-zipretarrez soilik osatutako lurralde propioa aldarrikatzen hasi ziren. Eskakizuna, hala ere, oso arazotsua zen, greziarrak eta turkiarrak elkarrekin bizi zirelako Zipren, nahastuta uharte osoan zehar. BiBeraz, bi komunitateen artean lurraldea banatzeak herritar asko euren etxeetatik bidaltzea eskatzen zuen. Banaketa, baina, 1974. urtean eman zen, Turkiak uhartea indarrez hartu eta lurraldearen %36,2ren kontrola bereganatu zuenean<ref name=Bibliografia108/>. Iparraldeko lurretako biztanleen %82 greziarrak ziren arren, turkiar soldaduek bertatik bota eta hegoaldera bidali zituzten<ref name=Bibliografia109/>. ''Taksim''ak okupatutako lurraldearen [[garbiketa etnikoa]] ekarri zuen eta 160.000 greko-zipretar errefuxiatu utzi zituen<ref name=Bibliografia104/>.
[[Fitxategi:Un patrouille in bufferzone.jpg|325px|thumb|right|Nazio Batuen patruila bat Agia Marina greko-zipretar eliza ortodoxoaren inguruan (2009).]]
Bestetik, Turkiako Errepublikaren 1974ko esku-hartzearen eta okupazioaren ondoren sortu diren auziak<ref name=Bibliografia104/>:
|}
 
Erresuma Batuaren baseak kenduta, Zipreko Errepublika uharte osoaren ''de iure'' jabea da, hala ere, gaur egun ez du baliabiderik Zipre osoko errolda bateratua egiteko. Nazio Batuen Erakundearen 2021eko estimazioen arabera, 1,21 milioi herritar inguru bizi dira uhartean: 9900 mila Zipreko Errepublikan (%74), 3,1310 mila Ipar Zipreko Turkiar Errepublikan (%25) eta 01,188 mila Akrotiri eta Dhekelia eremuan (%1).
[[Fitxategi:Cyprus by Piri Reis.jpg|300px|right|thumb|Piri Reis nabigatzailearen XVI. mendeko mapa.]]
 
11.185

edits