«Lizoainibar-Arriasgoiti»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
'''Lizoainibar-Arriasgoiti'''<ref>{{Erreferentzia|url=https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0155.pdf|egilea=[[Euskaltzaindia]]|izenburua= 155. araua: Nafarroako udal izendegia}}</ref>{{ahoskuntza|lis̻oáiniβ̞aɾ ariasɣ̞óiti}} [[Euskal Herria|Euskal Herriko]] udalerri konposatu bat da, [[Lizoainibar]] eta [[Arriasgoiti]] ibarrek osatuta, [[Nafarroa Garaia]] lurraldean kokatuta. [[Zangozako merindadea|Zangozako]] merindadean eta [[Agoitzaldea]] eskualdean dago, [[Iruñea]] hiriburutik 18,1 kilometrora. Altuera 491 eta 1 029 metro artekoa da, eta 65,53 km²-ko azalera hartzen du. [[2020]]. urtean 294 biztanle zituen.
 
Bertako biztanleak ''lizoainibartarrak'' eta ''arriasgoitiarrak'' dira. Herriburua [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]] herria da, non udaletxea da.
 
== Izena ==
 
=== Etimologia ===
''Lizoainibar'' ''[[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]]'' eta ''ibar'' (Lizoaingo harana) arteko ihinztaduratik dator. ''Lizoain'', bere aldetik, ''-ain'' amaiera duten [[Euskara|euskal]] toponimo sortakoa da. [[Julio Caro Baroja|Julio Caro Barojak]] defendatzen zuen lekuizen horietako gehienak [[Latin|latinezko]] -anum atzizkiari lotutako antroponimo batetik zetozela. [[Erromatar Inperioa|Antzinako Erromatar Inperioko]] eskualde askotan, ''-anum'' atzizki akusatiboak, izen pertsonal bati lotuta, fundus izeneko landa-lurren izena osatzen zuen. Izen hori fundusaren jatorrizko jabearena izaten zen; izan ere, gero, jabez aldatzen bazen, fundusaren izena ez zen aldatzen. Hipotesi horri jarraiki, ''-ain'' edo ''-ano'' atzizkia zuten [[Euskal Herria|euskal]] populazioak [[Erromatar Inperioa|Erromatar]] garaiko landa-kokalekuetara edo [[Antzinaroa|Antzinaroko]] eta [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] kokalekuetara itzuli ziren, erromatarren garaiko oinordetzan jasotako jabetzak izendatzeko jarraibideak mantendu zituztenak.
''Lizoain'' Caro Barojaren kasuan, udalerria eta ibarra alde batera utzi zituen ''-ain'' atzizkia duten [[Nafarroa Garaia|Nafarroako]] herrien zerrendan. Hala ere, ''[[Lintzoain]]'' ia izen bereko herriarentzat esandakoak –bitxia bada ere, [[Erro (ibaia)|Erroibaiaren]] beste ibarreko hiriburua: [[Erroibar]]– balio dezake kasu honetarako ere. Zalantza askorekin iradoki zuen Caro Barojak ''Lintzoain'' toponimoaren atzean zegoela "Linteus" antropologoa. Oro har, ''-ain'' izeneko lekuizenek historikoki herrixka apalak izan diren herriak aipatzen dituzte (horietako batzuk, [[Antsoain]] edo [[Barañain]] kasu, hazi egin dira azken urteotan). Ez dira unitate handiagoak aipatzen, bailarak adibidez. Hala ere, kontuan izan behar da ''Lizoain'' ere [[Lizoainibar|Lizoaingo ibarreko]] eta gaur egun Lizoainibar-Arriasgoiti udalerriaren hiriburu zen herriaren izena dela. Pentsa daiteke, beraz, ''Lizoain'' zela jatorriz herriaren izena, eta, ibarraren buruan aritzean, multzo osoari zabaldu ziola bere izena. [[Euskara|Euskaraz]] ''[[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]]'' (herria) eta ''[[Lizoainibar]]'' (ibarra) bereizten dira, baina [[Gaztelania|gaztelaniaz]] ez.
 
''Arriasgoiti'' toponimoari buruz esan daiteke lekuizena [[Euskara|euskaratik]] datorrela, ''goiti'' atzizkiak "garaia" esan nahi baitu. Lehen terminoa ilunagoa da. ''Arriasgoiti'' [[Lizoainibar]] baino garaiagoa da eta [[Erro (ibaia)|Erroibaiaren]] ibilbidean zehar dago; agian hortik dator izena (Erro > Arro > Arri > Arria?).
 
=== Jarduera sismikoa ===
[[Lizoainibar]] [[Nafarroa Garaia|Nafarroa Garaian]] aktibitate sismiko handiena duen gunea da, eta ziurrenik [[Euskal Herria|Euskal Herri]] osokoa. [[Iruñerria|Iruñerriko]] failaren edo [[Lizarra]]-[[Akize]] failaren gainean zuzenean ez badago ere, faila horretatik ihes egiteko tokietako bat da, eta, ondorioz, praktikan, lurrikara gehienak hemen gertatzen dira. Askotan, erlaitz sismikoak izan dira, azkena [[2021|2021eko]] [[Urri|urrian]],<ref>{{Erreferentzia|izena=Rodrigo|abizena=Saiz|izenburua=Ehunka dardara txikik eta azken lurrikarek agerian utzi dute Nafarroan beste faila bat dagoela|hizkuntza=es|data=2021-10-17|url=https://www.eldiario.es/navarra/cientos-pequenos-temblores-ultimos-terremotos-revelan-existencia-nueva-falla-navarra_1_8403426.html|aldizkaria=ElDiario.es|sartze-data=2021-10-19}}</ref> nahiz eta horiek normalean ez diren estatistiketan jasotzen, lurrikara konstanteak direlako eta I, II edo III intentsitateko seriean, asko jota [[Richter eskala|Richter eskalan]]. Hala ere, gertakari batzuk bereziki bortitzak izan dira, hala nola [[2004ko Lizoaingo lurrikara|2004]], [[2017ko Iruñerriko lurrikara|2017]] eta [[2020ko Lizoaingo lurrikara|2020koak]], lehen eta azken kasuan [[Richter eskala|Richter eskalan]] 4,6ra iritsiz. Ondorioz, normala da antzeko gertaera bat gertatzen den bakoitzean [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]] [[Euskal Herria|Euskal Herri]] osoko arretagune bihurtzea, urte osoan ez bezala.
 
== Banaketa ==
{{Geokokapena|Lizoainibar-Arriasgoiti|42.78740930544479|-1.4953572372434216|Lerrutz{{!}}<small>Lerrutz</small>|4|no}}
{{Geokokapena|Lizoainibar-Arriasgoiti|42.83438705021889|-1.4722340112472074|Leiun{{!}}<small>Leiun</small>|4|o}}
{{Geokokapena|Lizoainibar-Arriasgoiti|42.79886119711987|-1.4675083394604875|Lizoain (kontzejuaherria){{!}}<small>Lizoain</small>|2|o}}
{{Geokokapena|Lizoainibar-Arriasgoiti|42.818108227398724|-1.491353954570871|Mendiorotz{{!}}<small>Mendiorotz</small>|4|s}}
{{Geokokapena|Lizoainibar-Arriasgoiti|42.819235896577354|-1.4549103128705512|Ozkaritz{{!}}<small>Ozkaritz</small>|4|s}}
* [[Leiun]]
* [[Lerrutz]]
* '''[[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]]''' (herriburua)
* [[Mendiorotz]]
* [[Ozkaritz]]
== Historia ==
[[Fitxategi:Theobald II of Navarre.jpg|thumb|[[Tibalt II.a Nafarroakoa]] txanpoi batean]]
Ez dago argi ibarrak noiz sortu ziren, baina [[Burdin Aroa|Burdin Aroaren]] amaierako aztarna ugari aurkitu dira. Aro honetako aztarna arkeologiko batzuk daude [[Muru (Lizoainibar)|Muru]] herri hustuan, [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoaingo]] hego-ekialdean dagoen muino batean. Bertan, tornuan egindako ontzien zatiak aurkitu ziren, [[K.a. 800eko hamarkada|K. a. 800]]. urtetik kokaleku bat zegoela baieztatzen dutenak.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Nafarroako Entziklopedia Handia {{!}} MONTEMURU|url=http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=14666|sartze-data=2021-10-19}}</ref>
 
Gainera, [[Erroibar]] ([[Errotaldeko leizea]], [[Loizu|Loizun]]) eta [[Eguesibar]] ([[Urriko herria]], [[Egues (kontzejua)|Eguesen]]) inguruetan ere badira [[Burdin Aroa|Burdin Aroko]] [[Historiaurrea|historiaurreko]] aztarnak. [[Loizu|Loizuren]] kasuan, halaber, [[Nafarroa Garaia|Nafarroako]] gizaki zaharrago baten hezurrak daude, 11 700 urte lehenagokoak: [[Loizuko gizona]].<ref name="naf">{{erreferentzia|izenburua='Loizuko gizona', 11.700 urte baino gehiagorekin, Nafarroan aurkitutako gorpuzki zaharrena bihurtu da|argitaletxea=Nafarroako Gobernua|url=https://www.navarra.es/eu/albisteak/2021/03/12/loizuko-gizona-11.700-urte-baino-gehiagorekin-nafarroan-aurkitutako-gorpuzki-zaharrena-bihurtzen-da}}</ref>
 
[[Tibalt II.a Nafarroakoa]] erregeak [[1258|1258an]] agindu zien [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]], [[Lerrutz]], [[Erredin]], [[Ozkaritz]] eta [[Leiun]] herrietako biztanleei beti izango zirela errege jaurerrikoak. [[1454|1454an]] [[Urrotz|Urrotzek]] Iruñeko [[Foru|forua]] jaso zuen eta [[Lizoainibar|Lizoainibarkoa]] izateari utzi zion.
 
[[XIII. mendea|XIII. mendean]] [[Izurri Beltza]]k eragin handia izan zuen. Herri batzuk desagertu ziren, herritar guztiak hil zirelako. [[1360|1360an]] zeuden 100 [[petxero]]etatik hamahiru baino ez ziren geratzen [[1373|1373an]].<ref>{{Erreferentzia|izena=Peio J.|abizena=Monteano Sorbet|urtea=2020|izenburua=Un enemigo mortal e invisible. Los navarros en la Era de la Peste (1348-1723)|argitaletxea=Pamiela|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=9788491721826|hizkuntza=es|url=https://www.pamiela.com/index.php/colecciones/castellano/ensayo/ensayo-y-testimonio/un-enemigo-mortal-e-invisible-detail|aldizkaria=|sartze-data=2020-12-29}}</ref>
 
[[XIX. mendea|XIX. mendearen]] lehen erdira arte, ibarretako diputatu bat aukeratzen zuten guztien artean, eta, gainera, herri bakoitzak bere justizia zuen; [[Laboa]] eta [[Aginaga (Arriasgoiti)|Aginaga]] herrien administrazioa bakarrik ziren bereziak, jaurerriak zelako. [[1835]]-[[1845|1845eko]] udal-erreformekin, [[Lizoainibar]] eta [[Arriasgoiti]] zuzenbide komuneko udalak bihurtu ziren. Bertako udal-batzarrek egun horretan egiten ziren, [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoainen]] eta [[Zuntzarren|Zuntzarrenen]].[[Fitxategi:El Irati - Sarasate pasealetuik pasatzen 03.jpg|thumb|[[Iruñea-Zangoza burdinbidea]] edo ''Iratiko trena'' [[Iruñea|Iruñean]]]][[1847|1847an]] lau eskola zeuden [[Lizoainibar]] osoan ([[Lerrutz|Lerrutzen]], [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoainen]], [[Mendiorotz|Mendiorotzen]] eta [[Erredin|Erredinen]]); tokiko bideak baino ez zituzten, egoera txarrean, eta irin-errota bakarra zegoen [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]] herriburuan.
 
[[XIX. mendea|XIX. mendearen]] erdialdean, [[Galdurotz]] eta [[Amokain]] [[Nafarroako Foru Aldundia|Nafarroako Foru Aldundiaren]] aurreko prozesu batean murgilduta zeuden, [[Artzibar|Artzibarren]] banandu eta [[Arriasgoiti|Arriasgoitin]] eta [[Eguesibar|Eguesibarren]] sartzeko, hurrenez hurren. [[Galdurotz]] eta [[Amokain]] eta [[Artzibar|Artzibarreko]] gainerako herrien artean "Arriasgoiti jarria izateagatik" egiten zutela argudiatu zuten. Bereizketa [[XIX. mendea|XIX. mendearen]] amaieran gertatu zen azkenean, eta [[Galdurotz]] [[Arriasgoiti|Arriasgoitiko]] zati bihurtu zen.
[[XIX. mendea|XIX. mendearen]] bigarren erdialdean eta [[XX. mendea|XX. mendearen]] hasieran, [[Lizoainibar|Lizoainibarreko]] komunikazioak, [[Arriasgoiti|Arriasgoitikoak]] ez hainbeste, zertxobait hobetu ziren. [[1911]]n [[Iruñea-Zangoza burdinbidea]] edo ''Iratiko trena'' eraiki zen, [[Mendiorotz]] eta [[Urotz]] artean geltokia ([[Mendiorotz–Urotz geltokia]]) eta [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoainen]] geralekua zuela ([[Lizoaingo geralekua]]). Horrez gain, [[XX. mendea]]ren hasieran, trenbideak [[Iruñea]] eta [[Zangoza]] artean egurra garraiatzeko balio izan zuen. Burdinbidea bertan behera geratu eta [[2002]]. urtean, [[bide berde]] moduan berreskuratu zuen tokiko udalak.<ref>{{Erreferentzia|izena=Juanjo|abizena=Olaizola|izenburua=Iberiar Penintsulako lehen trenbide elektrikoa|data=2013-07-26|url=http://historiastren.blogspot.com/2013/07/el-primer-ferrocarril-electrico-en.html|aldizkaria=Historias del tren|sartze-data=2021-05-31}}</ref>
[[Fitxategi:NFA - Zuntzarrengo zubiko eraikuntza - 3.jpg|thumb|[[Erro (ibaia)|Erroibai]] gaineko [[Zuntzarren|Zuntzarrengo]] zubiko eraikuntza, [[1953]]. urtean]]
[[1953|1953an]], [[NA-2330|Erro-Arriasgoiti errepidean]], [[Zuntzarren|Zuntzarrendik]] igarotzean, hormigoizko zubi bat eraiki zen [[Erro (ibaia)|Erroibaiaren]] gainean, ibarra isolatzeko.
 
== Ekonomia ==
[[Lehen sektore|Lehen sektorean]] udalerriko biztanleria aktiboaren % 80 dago okupatuta. [[Nekazaritza]] eta [[Abeltzaintza|abeltzaintzako]] lanak 60 pertsona inguruk egiten dituzte, eta horietatik 44 dira okupazio nagusia. Landutako lurrak zerealak ekoizten ditu batez ere (garagarra, garia); lekadunek duela hamarkada batzuk baino askoz gutxiago hartzen dute Ha, eta bazken artean alferkeria nabarmentzen da. [[1891|1891n]] mahatsondoak zeuden 14 Hak, filoxera baino lehentxeago, ez ziren inoiz berreskuratu (40 Ha inguru [[1930]]-[[1970]] urteetan), eta azken urte hauek ia erabat desagertu dira. Ez zen inoiz olibondoa landu, arrazoi klimatikoengatik. [[Nekazaritza|Nekazaritzaren]] mekanizazioaren ondorioz, laborantzako azienda 117 behi-azienda, 108 zaldi-buru, 32 mular eta 10 asto-buru izatetik 7 zaldi-buru izatera igaro zen 1982an. Horrez gain, aurten, 275 behi-azienda ([[Pirinioak|Pirinioetakoak]] eta arre alpetarrak), 2 247 [[ardi]] txurro, 65 [[ahuntz]], 306 [[txerri]] eta abar zeuden. [[Beortegi]], [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]], [[Mendiorotz]], [[Erredin]], [[Urotz]] eta [[Iheltz|Iheltzen]] egin zen lurzatien kontzentrazioa ([[1968]]-[[1980]]); 1 416 Ha, 85 jabe eta 2 244 lursaili eragin zien; azken horiek 339 lursailetara murriztu ziren.
 
[[Bigarren sektore|Bigarren sektorean]] [[eraikuntza]]-enpresa bakarra dago, 3 langile dituena. Zerbitzuen sektorean 11 langile daude, 9 lantokitan banatuta: [[Merkataritza]], [[Garraio|garraioa]], [[Komunikazio|komunikazioak]], [[Udal|toki-administrazioa]], [[irakaskuntza]], [[Osasun|osasuna]], erlijio-zerbitzuak eta zerbitzu pertsonala.
 
== Politika ==
Lizoainibar-Arriasgoitiko udaletxea [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]] herriaren kanpoaldean dago, eta idazkaria, era berean, [[Ibargoiti|Ibargoitiko]], [[Itzagaondoa|Itzagaondoko]], [[Elo|Eloko]], [[Untziti|Untzitiko]] eta [[Urrotz|Urrozko]] udaletako idazkaria da. Udalbatza ibarretako alkateak eta sei zinegotzik osatzen dute. Egungo alkatea Koldo Albira Sola da, Lizoainibar-Arriasgoitiko Independenteetako hautagai gisa aurkeztu zena.
 
=== Hauteskundeak ===
 
=== Udala ===
Udalaren egoitza eta udaletxea [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]] herriburuan dago.
 
==== Egungo banaketa ====
* [[Urotz]]: Marisa Buldain Ezkurra
* [[Lerrutz]]: Edurne Reta Lerga
* [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoain]]: Aritz Bidador Escribano
* [[Erredin]]: Javier Iribarren Ibarra
* [[Beortegi]]: Pablo Ekisoain Gorritz
 
=== Kondairak ===
[[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoaingo]] Joanes eta [[Beortegi|Beortegiko]] sorginei buruzkoa.
 
=== Jaiak ===
*[[Galdurotz|Galdurozko]] [[Trinitateko baseliza]], [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] kristiau eliza eta gaur egun baseliza.
* [[Laboko jauregia]], [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] jauregia.
* [[Lizoain (kontzejuaherria)|Lizoaingo]] [[Parke Zelta]]: [[2009]]tik aurrera herritarrek [[auzolan]]ean eraikitako parkea.
* [[Urotz|Urozko]] [[Memoriaren Txokoa]], [[Espainiako Gerra Zibila|1936ko gerraren]] Lizoainibar-Arriasgoitin biktimen omenez eraikitako memoriala.
* [[Urritzelki|Urritzelkiko]] [[San Martin Tourskoaren eliza (Urritzelki)|San Martin Tourskoaren eliza]], [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] kristiau eliza.
35.858

edits