«Oinetxe jauregi»: berrikuspenen arteko aldeak

1.228 bytes added ,  Duela 1 hilabete
ez dago edizio laburpenik
Palacio cabo de armería» orriaren itzulpena eginez sortua)
 
'''Oinetxe jauregiak''', "[[Nafarroako Erresuma|Nafarroako Erresumako]] leinu zaharrenen jatorrizko orubeak dira".<ref Jatorrizkoname=":0">{{erreferentzia|izena=Juan noble-orubeenJosé|abizena=Martinena jabeRuiz|urtea=2009|izenburua=Palacios izenCabo horide [[Frantzia|Frantzian]]Armería, chefuna d´armespeculiaridad izenarekinde ezagutzenNavarra|argitaletxea=Cátedra denarende antzekoaPatrimonio zen,y EuskalArte Herrian [[Araba]]Navarro, [[Gipuzkoa]]Universidad etade [[Bizkaia]]Navarra.|orrialdeak=47-75|hizkuntza=es|url=http://dadun.unav.edu/bitstream/10171/38477/1/02.%20J.J.%20Martinena.pdf|sartze-data=2021-10-09}}<nowiki/ref>n. ''[[LeinuEuskal Herriko beste eskualde batzuetan gerrak|ahaide nagusien]]''<ref>{{Cite web|izenburua=Cabo de Linaje|url=http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=6104|accessdate=6 de octubre de 2017|work=[[Gran Enciclopedia Navarra]]}}</ref><ref>{{Cite aldizkari|abizena={{versalita|Fernández de Larrea y Rojas}}|izenburua=Las fuerzas de los parientes mayores en Alava, Guipúzcoa y Vizcaya en la Baja Edad Media: reclutamiento y organización|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2550076|issn=1699-5376|pmid=|doi=|pages=163–188|accessdate=27 de octubre de 2020}}</ref> dorretxeak izan ohi zirenak, nahiz eta badirenbaden [[Araba|Araban]] oinetxe-jauregi izena duen etxerik ere. Termino erromantzea ''palacio cabo de armería'' da, [[Frantzia|Frantziako]] ''chef d´armes'' terminoaren parekide, non ''cabo'' buru den eta ''armería'' hitzak armarriari agiten dion erreferentzia. [[Aragoi|Aragoin]] jauntxoen [[Alodio|alodio-etxeak]] ziren parekideak.<ref>{{Cite web|izena=Luis|abizena=Valero de Bernabé|izenburua=Armorial del Reino de Aragón|url=https://www.academia.edu/24623775/Armorial_del_Reino_de_Arag%C3%B3n_Blasones_Gentilicios_Aragoneses|accessdate=8 de octubre de 2017|work=https://www.academia.edu//}}</ref> [[Nafarroa Garaia|Nafarroan]], leinu jatorriaren kalitatea (odol garbitasunak eta nobleziak garrantzizko klase elementuak ziren garaian) funtsean jauregi edo [[Jauregitxo|orubeari]] lotuta zegoen, [[Gaztela|Gaztelan]] ez bezala, baina, egia da, bereizketa hori «oinarri juridiko argi dokumentaturik gabea» zela, [[Juan José Martinena Ruiz]] historialariak dioenez.
 
Nafarroako [[Noblezia|nobleziak]] bere pribilegioak oinetxe jauregien jabetzarekin lotzen zituen, [[Erreinuko arma liburua|Erreinuko arma liburuarekin]] eta jatorri-garbitasun printzipioarekin bezala, ez bakarrik sinbolikoki, baita onura ekonomikoak eta boterea ematen zuelako.
[[Nafarroako Erresuma|Nafarroako]] Erresumaren noble-zuzenbidearen barruan berezitasun bat dira, eta haien jatorria «zehazteko zaila» da. Hala ere, dokumentu bidez, [[XII. mendea|XII]]. eta [[XIII. mendea|XIII]]. mendeetan termino eta instituzioaren agerpenak aurkitu dira. [[Nafarroako Kontuen Ganbera|Comptos]] Ganberaren 1723ko txosten baten arabera, foruak ''zaldun'' boterettzat jotzen dituenarekin identifikatzen ditu. .
 
== Ezaugarriak ==
Jatorriz leinu zaharrenetako orubeak dira, eta horietako gehienek armarria zuten XIII. eta XIV. mendeetan, nahiz eta geroago, XVII. mendean, batzuek kalitate hori lortu zuten Gaztelako Koroari dirua ordainduz.
[[Nafarroa Garaia|Nafarroan]], leinu jatorriaren kalitatea ([[Odol garbitasun|odol garbitasuna]] eta [[Noblezia|nobleziak]] garrantzizko [[Klase-borroka|klase]] elementuak ziren garaian) funtsean jauregi edo [[Jauregitxo|orubeari]] lotuta zegoen, [[Gaztela|Gaztelan]] ez bezala, baina, egia da, bereizketa hori «oinarri juridiko argi dokumentaturik gabea» zela, [[Juan José Martinena Ruiz]] historialariak dioenez<ref name=":0" />. Jabeek pribilegioak zituzten, bai ohorezkoak, bai fiskalak, eta beste onura ugari ere bai, esate baterako [[Nafarroako Gorteak|Gorteetan]] eserlekua, baina ez hau ez zelarik jabetza pertsonala, baizik eta jauregi edo jabetzari lotua<ref name=":1">{{Erreferentzia|izenburua=Gran Enciclopedia de Navarra {{!}} CABO DE LINAJE|url=http://www.enciclopedianavarra.com/?page_id=6104|sartze-data=2021-10-09}}</ref>.
 
== Historia ==
Jabeek pribilegioak zituzten, bai ohorezkoak, bai fiskalak, eta beste onura ugari ere bai, esate baterako Gorteetan eserlekua.
Oinetxe jauregiak [[Nafarroako Erresuma|Nafarroako Erresumaren]] Erresumaren noblenoblezia-[[Zuzenbide|zuzenbidearen]] barruan berezitasun bat dira, eta haien jatorria «zehazteko zaila» da. Hala ere, dokumentu bidez, [[XII. mendea|XII]]. eta [[XIII. mendea|XIII]]. mendeetan termino eta instituzioaren agerpenak aurkitu dira. Gehienek armarria zuten jada XIII. eta XIV. mendeetan, nahiz eta geroago, XVII. mendean, batzuek kalitate hori lortu zuten [[Gaztelako Koroa|Gaztelako Koroari]] dirua ordainduz<ref name=":0" />. [[Nafarroako Kontuen Ganbera|ComptosKontuen Ganberako]] Ganberaren 1723ko txosten batenbatek identidikatzen ditu oinetxe araberajauregia, foruakForuak ''zaldun'' boterettzatboteretsu jotzenizendatzen dituenarekin identifikatzen ditu. .
 
[[Gaztelako Erresuma|Gaztelak]] [[Nafarroako Erresumaren konkista|Nafarroako Erresuma konkistatu]] ondoren instituzio honek iraun zuen [[Nafarroa Garaia|Nafarroa Garaian,]] eta izatez oinetxe-jauregien kopurua handituz joan zen mendeetan. Gaztelaren menpeko Gorteen nobleziaren besoaren parte izateko oinetxe jauregiekin lotura behar zen<ref name=":1" />.
 
Jauregi horien kopuru osoa aldatuz joan da [[XVI. mendea|XVI]]. mendearen hasieratik. 1500. urte inguruan 119 zeuden, hau da, 50 [[Iruñeko merindadea|Iruñeko merindadean]], 40 [[Zangozako merindadea|Zangozako merindadean]], 15 [[Lizarrako merindadea|Lizarrako merindadean]], 10 [[Erriberriko merindadea|Erriberriko merindadean]] eta 4 [[Tuterako merindadea|Tuterako merindadean]]. Yanguas y Mirandak honako hau aipatzen du: «1637an Nafarroan 197 jauregi zeudela ageri da, hau da, 72 Iruñeko merindadean, 33 Lizarrakoan, 4 Tuterakoan, 72 Zangozakoan eta 16 Erriberrikoan», lekuen zerrenda emanez. [[XVIII. mendea|XVIII]]. mendearen amaieran, 192 jauregi zeuden horrela hartuta, ia 300 jauregi zeuden: 83 Iruñeko merindadean, 58 Zangozako merindadean, 31 Lizarrako merindadean, 14 Erriberriko merindadean eta 6 Tuterako merindadean.
 
== Erreferentziak ==
[[Kategoria:Nafarroako jauregiak]]
[[Kategoria:Heraldika]]
14.942

edits