«Nerbio-sistema»: berrikuspenen arteko aldeak

25 bytes added ,  Duela 4 hilabete
t
ez dago edizio laburpenik
Etiketa: 2017 wikitestu editorearekin
t
{{HezkuntzaPrograma|Biologia eta geologia}}
{{Anatomia infotaula|image=Nervous system diagram unlabeled.svg|caption=Giza nerbio-sistema: horiz: [[nerbio-sistema zentral]]a; urdinez: [[nerbio-sistema periferiko]]a}}
[[Biologia]]n, '''nerbio sistema''' [[animalia]] baten [[sistema konplexu|zati oso konplexu]] bat da, organismoen ekintza eta informazio [[Zentzumen-sistema|sentsoriala]] koordinatzen dituena [[Estimulu|seinaleak]] transmitituz gorputzeko zati desberdinetatik. Nerbio sistemak gorputzari eragiten dioten inguruneko aldaketak antzematen ditu, gero tandemean egiten du lan [[sistema endokrino]]arekin gertakizun horiei aurre egiteko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Principles of Anatomy and Physiology Wileyplus Registration Card + Print Companion.|argitaletxea=John Wiley & Sons Inc|data=2016|url=https://www.worldcat.org/oclc/1000581460|isbn=978-1-119-34373-8|pmc=1000581460|sartze-data=2021-09-08}}</ref>. Nerbio ehuna lehenengoz [[zizare]] moduko organismoetan agertu zen duela 550 eta 600 milioi urte artean. [[Ornodun]]etan nerbio sistema bi zati nagusiez dago osatuta, [[nerbio sistema zentral]]a (NSZ) eta [[nerbio sistema periferiko]]a (NSP). NSZ-aNSZa [[garun]]a eta [[bizkarrezur-muin]]az dago osatuta. NSP gehienbat [[nerbio]]ez dago osatuta, [[axoi]]en edo zuntz luzeen sorta itxiak direnak, NSZ gorputzeko beste zati guztiekin lotzen dituztenak. Garunetik seinaleak transmititzen dituztenei [[nerbio motore|nerbio motor]] edo eferente deritze; informazioa gorputzetik NSZ-raNSZra transmititzen dituztenak, aldiz, nerbio sentsorial edo aferenteak deritze. Bizkarrezurreko nerbioak bi funtzioak dituzte eta nerbio mistoak deritze. Nerbio sistema periferikoa hiru azpisistemetan dago banatuta: [[nerbio sistema somatiko]]a, [[nerbio sistema autonomo|autonomoa]] eta [[nerbio sistema enteriko|enterikoa]]. Nerbio somatikoek borondatezko mugimenduak bideratzen dituzte. Nerbio sistema autonomoa, [[nerbio sistema sinpatiko]] eta [[nerbio sistema parasinpatiko|parasinpatikoan]] dago banatuta. Nerbio sistema sinpatikoa larrialdi egoeretan aktibatzen da energia mobilizatzeko, nerbio sistema parasinpatikoa, ordea, organismoak erlaxazio egoeran daudenean aktibatzen da. Nerbio sistema enterikoak [[sistema gastrointestinal]]a kontrolatzen du. Bai nerbio sistema autonomikoak, bai enterikoak nahi gabeko funtzionamendua dute.
 
Maila zelularrean, nerbio sistema zelula mota berezi baten presentziaz dago definituta, [[neurona]] deritzona<ref>{{Erreferentzia|izenburua=ZT Hiztegi Berria|url=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/nerbio-sistema|aldizkaria=zthiztegia.elhuyar.eus|sartze-data=2021-09-08}}</ref>, nerbio zelula ere deitua. Neuronek egitura berezi bat dute beste zelulei seinaleak azkar eta modu zehatzean bidaltzea ahalbidetzen dietena. Seinaleak uhin elektrokimiko moduan bidaltzen dituzte [[axoi]] izeneko zuntz finetan barrena, [[neurotransmisore]] izeneko substantzia kimikoak isurtzea eragiten dutenak [[sinapsi]] izeneko lotunetan. Neurona batetik seinale sinaptiko bat jasotzen duen zelula bat kitzikatua, inhibitua edo modulatua izan daiteke. Neuronen arteko konexioek [[bide neuronal]]ak, [[zirkuitu neuronal]]ak eta [[garuneko tamaina handiko sareak|sare handiagoak]] eratzen dituzte organismoen munduaren pertzepzioa sortu eta haien portaera zehazten dutenak. Neuronez gain, nerbio sistemak beste zelula espezializatu batzuez dago osatuta [[glia]] zelulak (edo soilik glia) deiturikoak euskarri estruktural eta metabolikoa ematen diena.
 
=== Radiata ===
[[Marmoka|Marmokek]], [[ktenoforo]]ak, eta erlazionatutako animaliek nerbio sare zabalduak dituzte nerbio sistema baten ordez. Marmoka gehienetan nerbio sarea gutxi gorabehera berdintsu hedatzen da gorputzean zehar, ktenoforoetan ahotik gertu dago kontzentratuta. Nerbio sareak hiru neurona motaz daude osatuak: neurona sentsorialek seinale kimiko, taktiko eta bisualak igortzen dituzte; neurona motoreekmotorrek, aldiz, gorputz osoaren kontrakzioa aktibatzen dute; eta interneuronak, neurona sentsorialen jarduera ereduak detektatzen dituztenak eta neurona motorren multzoei seinaleak bidaltzen dituztenak erantzun gisa. Kasu batzuetan, interneurona taldeak ganglio diskretuan biltzen dira<ref name=":3" />.
 
[[Radiata]]n, nerbio sistemaren bilakaera ez dago erlatiboki egituratuta. Bilateralek ez bezala, radiatek bi funtsezko zelula bakarrik ditu: [[endodermo]]a eta [[ektodermo]]a. Neuronak ektodermoko zelula aitzindari multzo berezi batetik sortzen dira, beste zelula guztien aitzindari bezala ere balio dutenak<ref>{{Erreferentzia|izena=Dan Harvey|abizena=Sanes|izenburua=Development of the nervous system|data=2006|url=https://www.worldcat.org/oclc/123418470|edizioa=Second edition|isbn=978-0-08-047249-2|pmc=123418470|sartze-data=2021-09-09}}</ref>.
Neurona gehienek axoiaren bidez seinaleak bidaltzen dituzte, nahiz eta zenbait motatako neuronak [[dentrita]]-dentrita motako komunikaziorako gai diren. (Izan ere, [[zelula amakrina]] deituriko neurona motek ez dute axoirik, eta beren dendriten bidez bakarrik komunikatu daitezke). Seinale-neuronalak axoi batean zehar barreiatzen dira ekintza-potentzial deituriko [[uhin elektrokimiko]] forman, zeinak zelula-zelula seinaleak sortzen dituzten, axoi terminalek beste zelula batzuekin kontaktu [[sinapsi|sinaptikoa]] egiten duten puntuetan<ref name=":0" />. Sinapsiak elektrikoak edo kimikoak izan daitezke. Sinapsi elektrikoek neuronen arteko zuzeneko konexio elektrikoak egiten dituzte<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Electrical synapses: a dynamic signaling system that shapes the activity of neuronal networks|orrialdeak=113–137|hizkuntza=en|data=2004-03-23|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0005273604000410|aldizkaria=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes|alea=1-2|zenbakia=1662|issn=0005-2736|doi=10.1016/j.bbamem.2003.10.023|sartze-data=2021-09-10}}</ref>, baina sinapsi kimikoak askoz ohikoagoak dira, eta funtzio ugariagoak dituzte<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Principles of neural science|argitaletxea=McGraw-Hill, Health Professions Division|data=2000|url=https://www.worldcat.org/oclc/42073108|edizioa=4th ed|isbn=0-8385-7701-6|pmc=42073108|sartze-data=2021-09-10}}</ref>. Sinapsi kimiko batean, seinaleak igortzen dituen zelulari presinaptikoa deitzen zaio, eta seinaleak jasotzen dituen zelulari postsinaptikoa. Bai presinaptikoak, bai postsinaptikoak, makineria molekularrez beteta daude seinaleztapen prozesua burutzen duena. Eremu presinaptikoan [[odol-hodi]] esferiko txiki ugari daude, [[besikula sinaptiko]] deritzenak, neurotransmisore kimikoz beteak.<ref name=":0" /> Terminal presinaptikoa elektrikoki estimulatzen denean, mintzean txertatutako molekula multzo bat aktibatu egiten da, eta besikulen edukia askatzea eragiten du presinaptiko eta postsinaptiko arteko espazio estuan, [[arrail sinaptiko]]a deiturikoa. Neurotransmisorea, orduan, mintz postsinaptikoan txertatutako hartzaileekin lotzen da, hauek aktibatuz<ref name=":0" />. Hartzaile motaren arabera, zelula postsinaptikoan eragindako efektua hau kitzikatzea, inhibitzea edo modulatze izan daiteke modu konplexuagoan. Adibidez, [[azetilkolina]] neurotransmisorearen askapenak neurona motor baten eta muskulu zelula baten arteko kontaktu sinaptikoa, eta muskulu zelularen kontrakzio azkarra eragiten du<ref name=":0" />. Transmisio sinaptiko prozesu osoak [[milisegundo]] baten frakzio bat baino ez du irauten, nahiz eta zelula postsinaptikoaren efektuek askoz gehiago iraun dezaketen (baita era mugagabe batean ere, seinale sinaptikoak oroimenera eramaten duen kasuetan)<ref name=":0" />.
 
Ehunka sinapsi mota daude. Izan ere, ehun neurotransmisore ezagun baino gehiago daude, eta horietako askok hainbat hartzaile mota dituzte<ref name=":0" />. Sinapsi askok neurotransmisore bat baino gehiago erabiltzen dute — ohikoa da sinapsi batek eragin azkarreko neurotransmisore molekula bat erabiltzea, adibidez, [[glutamato]]a edo [[azido γ-aminobutiriko|GABA]], eragin mantsoko neurotransmisore [[peptido]] bat edo gehiagorekin batera—. Neurozientzialari[[Neurozientzia]]<nowiki/>lari molekularrek, normalean, hartzaileak bi multzo zabaletan banatzen dituzte: [[kimikoki itxitako ioi-kanala]]k eta [[bigarren mezularitzako sistema]]k. Kimikoki itxitako ioi-kanal bat aktibatzen denean, mintzean zehar ioi-mota zehatz batzuk isurtzeko aukera ematen duen pasabidea irekitzen da. Ioi motaren arabera, itu-zelularen eragina hau kitzikatzea edo inhibitzea izango da. Bigarren mezularitza-sistema bat aktibatzen denean, itu-zelularen barruan elkarrekintza molekularren ur-jauzi bat abiarazten du, azkenean efektu konplexu anitz asko eragin ditzakeena, hala nola zelulak estimulatzeko duen sentikortasuna handitu edo murriztu, edo [[gene transkripzioa]] ere aldatzen duena.
 
[[Daleren printzipioa]] deritzon arauaren arabera, salbuespen ezagun batzuk besterik ez dituena, neurotransmisore batek bere sinapsi guztietan neurotransmisore bera askatzen du<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Dale’s principle|orrialdeak=349–350|hizkuntza=en|data=1999-11-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0361923099001008|aldizkaria=Brain Research Bulletin|alea=5-6|zenbakia=50|issn=0361-9230|doi=10.1016/S0361-9230(99)00100-8|sartze-data=2021-09-10}}</ref>. Honek ez du esan nahi neurona batek bere helburu guztietan eragin bera duenik, eragina ez baitago neurotransmisorearen menpe, bere hartzaileen menpe baizik<ref name=":0" />. Itu desberdinek hartzaile mota desberdinak erabili ditzaketelako (askotan gertatzen da), gerta daiteke neurona bat kitzikatua izatea zati batean, inhibitua beste batean eta konplexuki modulatua izatea beste zatietan. Hala ere gertatzen da, bi neurotransmisore erabilienek, glutamatoa eta GABA, ondorio oso sendoak edukitzea. Glutamatoak zenbait hartzaile mota ditu, baina guztiak kitzikakorrak edo modularrak dira. Era berean, GABAk zenbait hartzaile mota ditu, baina guztiak inhibitzaileak dira<ref>{{Erreferentzia|izena=Alain|abizena=Marty|izenburua=Excitatory effects of GABA in established brain networks|orrialdeak=284–289|abizena2=Llano|izena2=Isabel|data=2005-06|url=https://doi.org/10.1016/j.tins.2005.04.003|aldizkaria=Trends in Neurosciences|alea=6|zenbakia=28|issn=0166-2236|doi=10.1016/j.tins.2005.04.003|sartze-data=2021-09-10}}</ref>. Hori dela eta zelula glutamatergikoei ''neurona kitzikatzaileak'' eta GABAergikoei ''neurona inhibitzaileak'' deritze. Hertsiki hitz eginez, terminologia hori gehiegikeria bat da — hartzaileak dira kitzikatzaileak eta inhibitzaileak, eta ez neuronak—, baina argitalpen akademikoetan ere ikusi ohi da.
 
Sinapsien azpimultzo oso garrantzitsu bat oroimenaren aztarnak sortzeko gai da, iraupen luzeko indar sinaptikoaren aldaketa batzuen ondorioz<ref>{{Erreferentzia|izena=Mark F.|abizena=Bear|izenburua=Neuroscience : exploring the brain|argitaletxea=Lippincott Williams & Wilkins|data=2007|url=https://www.worldcat.org/oclc/62509134|edizioa=3rd ed|isbn=0-7817-7607-4|pmc=62509134|sartze-data=2021-09-10}}</ref>. Oroimen neuronal forma ezagunena [[epe luzerako potentziazio]] (LTP laburtua) deritzon prozesu bat da, glutamato neurotransmisorea erabiltzen duten sinapsietan funtzionatzen duena, [[NMDA errezeptore|NMDA]] izeneko hartzaile berezi batean eragiten duena<ref name=":7">{{Erreferentzia|izena=S. F.|abizena=Cooke|izenburua=Plasticity in the human central nervous system|orrialdeak=1659–1673|data=2006-07-01|url=https://doi.org/10.1093/brain/awl082|aldizkaria=Brain|alea=7|zenbakia=129|issn=0006-8950|doi=10.1093/brain/awl082|sartze-data=2021-09-10}}</ref>. NMDA-renNMDAren hartzaileak propietate "asoziatzaile" bat du: sinapsian sartuta dauden bi zelulak aldi berean aktibatzen badira, kanal bat irekitzen da [[kaltzio]]a itu-zeluletara isurtzea baimentzen duena<ref>{{Erreferentzia|izena=T. V. P.|abizena=Bliss|izenburua=A synaptic model of memory: long-term potentiation in the hippocampus|orrialdeak=31–39|hizkuntza=en|abizena2=Collingridge|izena2=G. L.|data=1993-01|url=https://www.nature.com/articles/361031a0|aldizkaria=Nature|alea=6407|zenbakia=361|issn=1476-4687|doi=10.1038/361031a0|sartze-data=2021-09-10}}</ref>. Indar aldaketa honek asteak edo gehiago iraun ditzake. [[1973]]an LTP aurkitu zenetik, oroimen sinaptikoaren mota asko aurkitu dira, baldintza ezberdinek eragiten duten indar sinaptikoa gehitzea edo murriztea ekartzen duena, eta denbora aldakorrez irauten duena<ref name=":7" />. [[Sari sistema]], adibidez, desiatutakodesiratutako portaera sendotzen duena, LPT-renLPTaren aldaera baten menpe dago, [[dopamina]] neurotransmisorea erabiltzen duen sari-seinaleztapen baten sarrera estra batek baldintzatzen duena<ref>{{Erreferentzia|izena=Julie A.|abizena=Kauer|izenburua=Synaptic plasticity and addiction|orrialdeak=844–858|hizkuntza=en|abizena2=Malenka|izena2=Robert C.|data=2007-11|url=https://www.nature.com/articles/nrn2234|aldizkaria=Nature Reviews Neuroscience|alea=11|zenbakia=8|issn=1471-0048|doi=10.1038/nrn2234|sartze-data=2021-09-10}}</ref>. Aldakortasun sinaptikoaren forma guztiek, kolektiboki begiratuta, [[plastikotasun neuronal]]a sortzen dute, hau da, nerbio-sistemak ingurumenean dituen aldaketetara egokitzeko gaitasuna.
 
=== Zirkuitu eta sistema neuralak ===
== Garapena ==
[[Fitxategi:Gray17.png|thumb|Giza enbrioi bat, [[neurona ildoa]] erakutsiz.]]
Ornodunetan, [[enbrioi]]-garapen neuronalaren ezaugarri nagusiak hauek dira: neuronen jaiotza eta ezberdintzapenadesberdintzapena [[Zelula ama|ama zeluletatik]], neurona heldugabeen migrazioa jaiotzatik enbrioiaren azken posiziorantz, axoiak neuronetatik irtetea eta hazkunde motorraren gidaritza enbrioiaren bidez bikote postsinaptikorantz, axoien eta haien bikote postsinaptikoen arteko sinapsiaren sorrera eta, azkenik, sinapsietan behin-betiko aldaketak uste dena [[oroimen]]a eta ikasteko ahalmena ematen dutela<ref name=":0" />.
 
Garapen fase goiztiarrean dauden animalia bilateral guztiek [[gastrula]] bat osatzen dute, polarizatua dagoena, mutur bati [[animalia-poloa]] eta besteari [[polo-begetal]]a deritzona. Gastrulak hiru zelula-geruza dituen disko baten forma du, [[endodermo]]a izeneko barne geruza, barne organo gehienen lerrokatzea eragiten duena, [[mesodermo]]a izeneko erdiko geruza, [[hezur]] eta [[muskulu]]ak sortzen dituena, eta [[ektodermo]]a izeneko kanpoko geruza, azala eta nerbio-sistema sortzen dituena<ref>{{Erreferentzia|izena=Dan Harvey|abizena=Sanes|izenburua=Development of the nervous system|data=2006|url=https://www.worldcat.org/oclc/123418470|edizioa=Second edition|isbn=978-0-08-047249-2|pmc=123418470|sartze-data=2021-09-10}}</ref>.
17.343

edits