«Jose Maria Arizmendiarrieta»: berrikuspenen arteko aldeak

Artikulua osatuz
(Artikulua osatzen)
Etiketak: Ikusizko edizioa Disambiguation links
(Artikulua osatuz)
Etiketak: Ikusizko edizioa Disambiguation links
'''Jose Maria Arizmendiarrieta Madariaga''' ([[Markina-Xemein]], [[Bizkaia]], 1915eko apirilaren 22a- [[Arrasate]], [[Gipuzkoa]], 1976ko azaroaren 29a) euskal apaiz katolikoa izan zen, eta [[Mondragon Korporazioa|Mondragon Korporazio]]<nowiki/>ko [[enpresa]] [[Kooperatiba|kooperatibo]]<nowiki/>en [[Ideologia|ideologo]]<nowiki/>a zein sustatzailea.<ref name=":5">{{erreferentzia|abizena=Ormaetxea, Jose Maria|urtea=1991|izenburua=La experiencia cooperativa de Mondragon|argitaletxea=Azatza, ed|orrialdea=89--|ISBN=978-84-604-0011-0|hizkuntza=Es}}</ref> Hasieran [[Euskal Herria]]<nowiki/>n kokatuak zeuden, eta gaur egun mundu osora hedatu dira. [[Gizarte ekonomia]]<nowiki/>ko bigarren enpresa taldea da estatuan. Guztira 98 kooperatibak, 8 [[Fundazio (erakundea)|fundazio]]<nowiki/>k, [[Mutualitate|mutua]] batek, 10 estaldura-erakundek eta nazioarteko 7 delegaziok osatzen dute, lau arlotan banatuta: [[Finantzak|finantza]]<nowiki/>k, [[industria]], [[Banaketa prozesu|banaketa]] eta [[ezagutza]].<ref name=":2">{{erreferentzia|izenburua=2020. urteko Txostena|argitaletxea=https://www.mondragon-corporation.com/urtekotxostena/dist/docs/eus/urteko-txostena-2020.pdf.}}</ref>
 
Arizmendiarrieta [[apaiz]]<nowiki/>gai zen [[Gasteiz]]<nowiki/>en [[Espainiako Gerra Zibila]] hasi zenean, eta ondorioz [[Eusko Jaurlaritza]]<nowiki/>k mobilizatu egin zuen. [[Euskara]] zekienez, ''[[Eguna (egunkaria)|Eguna]]'' egunkari berrian idaztera bidali zuten. Bertan, tropa [[Frankismo|frankista]]<nowiki/>k [[Bilbo]]<nowiki/>n sartu arte aritu zen. Hauek, [[atxilotu]] ondoren berriro mobilizatu zuten, [[Burgos]]<nowiki/>ko artilleriaren erregimentura bidaliz gerra amaitu bitartean.<ref name=":8" /> Ikasketak amaitu ondoren eta apaiz bilakatu ondoren, 1941ean parrokiako laguntzailekide bezala [[Debagoiena|Deba Goiena]] BailaraHaran gipuzkoarreko [[Arrasate]] herri industrialera bidali zuten, eta han jarraitu zuela hil arte. Apaiz [[Pragmatismo|pragmatiko]] eta langilea, [[justizia sozial]]<nowiki/>aren eta giza duintasunaren[[duintasun]]<nowiki/>aren zentzu handia zuena, erakunde eta enpresa ugari sustatu zituen langileen eta komunitatearen onerako<ref name=":9">{{erreferentzia|abizena=MacLeod, Greg|urtea=1998|izenburua=From Mondragon to America: Experiments in Community Economic Development|argitaletxea=Canada: Cape Breton University|orrialdea=116|ISBN=978-0920336533|hizkuntza=En}}</ref>, “Arrasateko“''Arrasateko esperientzia kooperatiboa”kooperatiboa''” deitu zuen arlo horretan. Urtero milaka lagun joaten dira Arrasatera, [[Enplegu|enplegua]] sortu eta mantentzeko Arizmendiarrietak auto-kudeatutako kooperatiben [[Eredu (argipena)|eredu]]<nowiki/>a aztertzera.<ref name=":4" />
 
== Biografia ==
1945ean, Arizmendiarrietaren ekimenez eta Kirol Gazteriaren bidez, Iturripeko [[Estadio (eraikina)|estadioa]] eraiki zen, enpresen eta tokiko komunitatearen ekarpenekin finantzatuta, hala nola kiniela, [[zozketa]], ikuskizunetarako sarrerak eta abarren bidez. Eta gizarte-lanak instituzionalizatzeko bere jardunarekin jarraituz, [[estatutu]]<nowiki/>ak berak idatzi zituen Arrasateko agintari publiko, elizgizon eta enpresari nagusiak biltzen zituen Batzorde Delegatu bat osatzeko, udal kirol-elkarte bilakatzeko asmoz.
[[Fitxategi:Union Cerrajerako Aprendizen Eskolan.jpg|thumb|Union Cerrajerako Aprendizen Eskolan.]]
1946an, Arizmendiarrietak jauzi [[Kualitatibo (argipena)|kualitatibo]] handia eman zuen prestakuntzan, Maestria Industrialeko ikasketak amaitu zituzten hamaika gazte onenak hautatu baitzituen [[Zaragoza]]<nowiki/>ko Ingeniaritza Industrialeko goi-mailako ikasketak [[Matrikula (hezkuntza)|matrikula]] librean egiteko. Egunez, lanean 55 ordu egitenematen zituzten asteanastero [[Unión Cerrajera|Union CerrajeraZerrajera]]<nowiki/>n, eta gauez irakasleekirakasleen etagidaritzapean LanbideEskola EskolakProfesionalean gidatzenikasten zituztenzuten. Uztailean izatenZaragozara zituztenjoaten ziren aurrez aurreko azterketak Zaragozanegitera, eta guztiek errepikatu gabe bost ikasturteak gainditu zituzten. Horien artean zeuden 1956an UlgorULGOR lehen kooperatibako bost sustatzaileak. Bestalde, urte berean eta “errealitatearen teologia”-ren pentsamenduarekin jarraituz, Arizmendiarrietak Arrasateko [[Osasun-zentro|Osasun Zentro]] txikian [[tuberkulosi]]<nowiki/>aren aurkako kontsultategi bat sortzeazabaltzea lortu zuen.<ref>{{erreferentzia|abizena=Velez De Mendizabal, Josemari, Barrutiabengoa, Jose Angel, Garai Juan Ramon.|urtea=2007|izenburua="Ama" Cerrajera|argitaletxea=UNION CERRAJERA ARRASATE|ISBN=978-79-611-8407-9}}</ref>
 
1947. urtea eta hurrengoak sozialki nahasiak izan ziren, hainbat enpresetako langileen soldaten erreklamazioekin, Arizmendiarrietak idatziak egiten lagundu eta parte hartu zuen, gizarte-zabalkundetzako ekintza bezala. Hori guztia enpresaburuekin zuen harreman onari eutsiz, guztien ongia sustatzeko Hezkuntza eta Kultura Liga sortzeko laguntza eman baitzioten. Baina denborarekin liskarrak izan ziren Union Cerrajerako zuzendaritza paternalistaren eta ingeniaritzako ikasleen artean.<ref name=":0" />
 
1952an Arizmendiarrietak sustatutako Zaldispe Eskola Profesional berria inauguratu zen. Bera apal mantendu zen publikoaren artean, [[Hezkuntza]] Ministroa[[Ministro]]<nowiki/>a, [[Gobernadore zibil|Gobernadore Zibila]], Gotzaina[[Apezpiku|Apezpikua]], Diputazioko[[Foru aldundi|Foru Aldundi]]<nowiki/>ko lehendakaria eta beste agintari batzuk tribunan[[Tribuna (argipena)|tribuna]]<nowiki/>n zeuden bitartean. Ekitaldi berean, Ingeniari Industrialen lehen promozioak [[Joaquín Ruiz-Giménez|Joaquín Ruiz Jiménez]] Ministroaren eskutik tituluak jaso zituen.<ref name=":8">{{erreferentzia|abizena=Leibar, Juan; Azkarate, Joxemi|urtea=1993|izenburua=Historia de Eskola Politeknikoa José M.ª Arizmendiarrieta|argitaletxea=Laboral Kutxa|orrialdea=171|ISBN=84-606-1940-0|hizkuntza=Es}}</ref>
 
Bere gizarte-proiektuen barnean, 1953ko abuztuan langileentzat ziren Makatzenako etxebizitza- gune berriaren lehen harria jarri zen, “Etxearen Elkarte Arrasatearra” ongintzazko[[ongintza]]<nowiki/>zko eraikuntza- erakundea sortu ondoren. Arizmendiarrietak bere langile- ideologia, praktikara bizitza pertsonal soil baten bidez gauzatzen zuen praktikan: inongo soldatarik gabe parrokiakoaz gain, trenean hirugarren mailako txartelarekin edo lagunen autoetan bidaiatuz, eta Arrasaten zehar bere [[bizikleta]] xumearekin mugituz, langile- klaseak egiten zuen bezala.<ref name=":0" />
[[Fitxategi:Arizmendiarrieta Ikerlan ondoan, 1976an.jpg|thumb|Arizmendiarrieta [[Ikerlan]] ondoan, 1976an.]]
 
=== Gaixotasuna eta heriotza: 1976 ===
 
=== Nekazaritza kooperatiba ===
Arizmendiarrieta [[Barinaga]]<nowiki/>ko nekazari familia batekoa zen, eta ez zuen ulertzen gizarte garapena [[lehen sektore]]<nowiki/>rik gabe. Hasierako kooperatiba industrialen ondoren, [https://www.lana.eu/eu/ LANA] kooperatiba sustatu zuen, [[Debagoiena]]<nowiki/>ko [[nekazaritza]] eta [[basogintza]] sektoreak integratuz. Kooperatiba mistoa izango zen, bi bazkide motarekin: baserrietako [[ekoizle]]<nowiki/>ak eta eraldatze kooperatibako langileak.<ref name=":10">{{erreferentzia|abizena=Altuna, Larraitz|urtea=2008|izenburua=Arrasateko kooperatiba esperientzia|argitaletxea=Lanki, Mondragon Unibertsitatea|orrialdea=74129|ISBN=978-84-608-0965-4}}</ref>
 
Hainbait urtetan hazkunde dinamikoa izan ondoren, espezializazio bat bilakatu zen hiru dibisio sortuz: [[esnetegi]]<nowiki/>a, [[abeltzaintza]] eta [[basogintza]]. Urteen poderioz, lehenengo biak [https://erkop.coop/aurkezpena/ Erkop] nekazaritzako elikagaien taldean sartu ziren, eta basogintza Eraikuntza Dibisioan.<ref name=":2" />
Laboral Kutxaren 1961. urteko memorian, Arizmendiarrietak kooperatiba barruko eta kooperatiben arteko lankidetzari buruzko ideiak azaltzen zituen, sustapen pertsonala eta kolektiboa lortzeko elkartasun elementu bezala. Zeharkako baliabideen bidezko [[Kapitalizazio (argipena)|kapitalizazio]] prozesu egokia proposatzen zuen, eta aldi berean, industria [[Kontzentrazio (argipena)|kontzentrazio]]<nowiki/>aren bidezko ezinbesteko [[garapen]] formula.<ref>{{erreferentzia|abizena=Ormaetxea, Jose Maria|urtea=1993|izenburua=Arizmendiarrieta y la empresa cooperativa|argitaletxea=Gizabidea Fundazioa|hizkuntza=Es}}</ref>
 
ULGOReko zuzendariek ideia gidatu eta garatu egin zuten, Deba Garaia Haraneko kooperatiba industrialak biltzen zituen Ularco izeneko eskualde talde baten eraketan islatu zena. Hasiera batean, Ulgor, Arrasate, Copreci eta Ederlan enpresa industrialak osatzen zuten, kooperatiben batasun [[Federalismo|federal]]<nowiki/>a osatuz, enpresa kapitalisten taldeen antzekoa. Baina enpresa horietan boterea bertikala zen, kapitalaren gehiengo aritmetikoak osatzen zuena. Ularco Taldean berriz, boterea [[subiranotasuna]] lagatzeko itun batean zegoen.<ref>{{erreferentzia|abizena=Greenwood, Davydd; González, José Luis.|urtea=1990|izenburua=Culturas de Fagor. Estudio antropológico de las cooperativas de Mondragon|argitaletxea=Txertoa|orrialdea=166|ISBN=978-8471482488|hizkuntza=Es}}</ref> Arizmendiarrietak, 1964an Taldea sortzearekin lortu zuen [[elkartasun]] kolektiboaren lorpen handienetako bat: “Emaitzen birmoldaketa” ezartzea enpresetako bazkide guztien artean, kontutan izanda UlgorrenULGORen salmenten gaineko irabaziak % 30ekoak zirela, eta Ederlanen % 3koak.<ref>{{erreferentzia|abizena=Irizar, Iñazio|urtea=2003|izenburua=Empresarios singulares. Cuatro testimonios, una experiencia cooperativa|argitaletxea=Mondragon Unibertsitatea|orrialdea=49|ISBN=84-608-0271-X|hizkuntza=Es}}</ref> Enpresen elkarte berriak bere arautegiko bigarren artikuluan honako helburu soziala adierazten zuen: “enpresa modernoaren [[Aurrekontu|aurrekontua]]<nowiki/>k bermatzea, behar bezalako hedapen tekniko, finantzario eta merkataritzakoekin”.<ref name=":1" />
[[Fitxategi:Arizmendiarrieta planta berri bat bedeinkatzen 1970ean.jpg|thumb|Arizmendiarrieta planta berri bat bedeinkatzen 1970ean.]]
 
=== Ikasleen kooperatiba industriala ===
Arizmendiarretak Eskola Pofesionaleko ikasleentzat kooperatiba industrial bat sortzeko proiektua bi helbururekin garatu zuen. Alde batetik, baliabide ekonomiko urriak zituzten ikasleei Maestria Industrialeko ikasketak ordaintzeko aukera ematea. Eta bestetik, prestakuntzaformakuntza duala[[dual]]<nowiki/>a sustatzea, Eskolako klase teoriko eta praktikoen bidez eta benetako enpresa batean lan egiteko esperientziarekin.<ref name=":8" />
 
1965eko azaroan hasi zituen AlecoopAlecop (Eskola eta Lan Jarduera Kooperatiboa) enpresarenenpresa administrazioarenberriaren onarpenerako Administrazioak eskatzen zituen izapideak egitenbetetzen, eta 1966ko apirilean ofizialdueskaera zirenonartua izan zen ofizialki. Enpresaren industriazeregin industriala honakoa zen: xedeainguruko lantegienpresa mekanikoetako[[Mekanika|mekaniko]]<nowiki/>entzako, elektrikoetako[[elektriko]]<nowiki/>entzako eta [[Instalazio elektriko|instalazio]] etazein [[Muntaketa-kate|muntaketa]] industrialetakoindustrialentzako, [[tresna]] lagungarriak fabrikatuekoiztu eta saltzeasaldu. zen, beraienBeraien enkarguz, edo azterketa proiektuenproiektu propioen arabera. Ikasleek kooperatibaohiko erregimeneankooperatiben baldintzetan lan egingo zuten lanaldiegun erdian, batzuk goizez eta beste batzuk arratsaldez, eta araubide hori bateragarria izan beharbeharko zen bazkideen eskolaEskolako eskakizunekin.<ref name=":6" />
 
=== Emakumeen kooperatiba industriala ===
Kooperatiba guztietan, emakumeen parte-hartzea[[Parte hartzezko demokrazia|partehartze]]<nowiki/>a gizonen eskubide paritarioen[[parekide]]<nowiki/>a parean zegoenzen. Baina 1960ko hamarkadaren erdialdera, Arizmendiarrietak emakumeen lan emantzipazioarekiko[[Emantzipazio (argipena)|emantzipazio]]<nowiki/>arekiko zuen kezka nabarmenagoa bilakatu zen, garai hartan emakumeak lanean parte hartzekojarraitzeko muga [[ezkontza]] baitzen. Kooperatibetan, elkartearekin lotura instituzionala “gizarte- kontratua” zen, eta ez ohiko lan kontratua. Beraz, emakume bazkide ezkongabeek hura deseginda ikusten zuten ezkondu ondoren. Arizmendiarrietaren aburuz, ezkontza zentzugabeko [[epaia]] zen emakumeentzat, bizitza ekonomikotik eta sozialetik aldentzenaldentzera behartzen ziona eta, horrek, sarritan bikoteenbikoteetan arazoak areagotzensortuz zituenedo areagotuz.<ref name=":5" />
 
Egoera hobetzeko, Arizmendiarrietak, alde batetik Eskola Politeknikoan emakumezkoen [[ikasgela]] eta laborategien[[laborategi]]<nowiki/>en pabiloi pabilioiberri bat eraikitzea sustatueraman zuen, ikasle gazteek [[kimika]] eta [[elektronika]] ikasteko aukera izan zezaten.<ref name=":8" /> Aldi berean, emakumeen kooperatiba industrial bat sortzea bultzatu zuen, eta 1967ko azaroan Auzo Lagun enpresa sortu zensortuz. Bere zeregina eskolei, enpresei, egoitzei eta ospitalei [[sukaldaritza]] zerbitzuak ematea zen, zuzenean Auzo Lagunetik eramanda edo bertan prestatuta,.<ref sukaldaitzaname=":10" zerbitzuak ematea zen./>
[[Fitxategi:Ikerlan 1974.jpg|thumb|Ikerlanen lehen harria ipintzen, Alfonso Gorroñogoitiaren aurrean. ]]
 
=== Ikerketarako zentro kooperatiboa ===
Arizmendiarrietak, ULGOR eta Fagor Elektronikako esperintziagatik, ondo bazekienzekien atzerrian patenteak[[patente]]<nowiki/>ak eskuratzeak zuen mendekotasun teknologikoa, eta zehazki, Alemaniako[[Alemania]]<nowiki/>ko [[erdieroale]] elektronikoena eta Italiako[[Italia]]<nowiki/>ko [[etxetresna elektrikoenaelektriko]]<nowiki/>en kasuetan. Horregatik, atzerrirako bidaietan enpresen, unibertsitateen eta ikerketa zentroen arteko lankidetza sareak aztertzen zituen, garapen ekonomiko eta sozialerako oinarri gisabezala. 1965. urtean, Eskola Profesionaleko asteroko hitzaldietan [[ikerketa]] eta [[garapen]] teknologikoaren garrantziari buruzko ideiak sartzenazaltzen hasi zen.<ref name=":8" /> Uste zuen nazioen arteko lehia laborategiekin lan egiten zuten enpresen artean ematen zela, eta beraz, giza kapitalean eta teknologian inbertitu behar zela. Bere ohiko pragmatismoarekin.,1968an Eskola Politeknikoko bost irakasle konbentzitu zituen denboraren zati bat ikerketa teknologikorateknologiko zuzentzeko,aplikatura etabideratzeko. Eta urteetan probatu ondoren, 1970tik aurrera autonomia partziala eta bere proiektuak zituen talde bat sortu zen.<ref name=":1" />
 
Ondoren, Arizmendiarrietak [[Deba Garaia]] Haraneko kooperatibak ikerketa taldeari proiektuakproiektu aplikatuak kontratatzera bultzatu zituen, eta [[Laboral KutxariKutxa]] berriz, Eskola Profesionaletik bereizitako eraikinpabiloi baten eraikuntzaren buru izatera. Helburu bikoitza zuen: epe ertain eta luzera bere ikerketa ahalmena garatzea Alemaniako FraunhoferrenFraunhofer sareko institutuen estilora. Horrela, Eskolaren[[Ikerlan]] zentro teknologiko berria Eskola Politeknikoaren babes juridikoaren pean, etahasiko denborarekinzen, ikerketakodenborarekin ikerketa aplikatuko lehen enpresa kooperatiboa eratzeaizatera ailegatuz. 1973an Laboral Kutxak proiektuaegitasmoa onartu egin zuen, eta 1974ko urrian hasi ziren eraikin berriko lanak. Eskola Profesionalaren tutoretzak 1982raino iraun zuen, Ikerlanek nortasun juridiko propioa lortu arte kooperatiba bezala, etabi bazkide mota zituela: Haraneko hainbat enpresa, eta ikertzaile enplegatuak izan ziren bertako bazkide.<ref name=":6" /> Era berean, Arizmendiarrietak Administrazio publikoa inplikatu zuen proiektu generikoak finantzatzeko, eta [[Euskal Autonomia Erkidegoa|EAE]]<nowiki/>ko ikerketaren esparruan [[lankidetza]] publiko-pribatuaren inspirazio iturri bilakatu zen.<ref>{{erreferentzia|abizena=Sinde, Juan Manuel|urtea=2019|izenburua=Ormaetxea, empresario excepcional|argitaletxea=Fundación Arizmendiarrieta
https://es.linkedin.com/pulse/ormaetxea-empresario-excepcional-fundaci%C3%B3n-arizmendiarrieta|hizkuntza=Es}}</ref>
[[Fitxategi:Fagor 1964.jpg|thumb|Fagorreko sukaldeen Garagartzako muntaketa planta, 1964an.]]
 
1.279

edits