«Jose Maria Arizmendiarrieta»: berrikuspenen arteko aldeak

Osatzen, apurka
(Osatzen, apurka)
Etiketak: Ikusizko edizioa Disambiguation links
(Osatzen, apurka)
Etiketak: Ikusizko edizioa Disambiguation links
{{biografia infotaula automatikoa}}
 
'''Jose Maria Arizmendiarrieta Madariaga''' ([[Markina-Xemein]], [[Bizkaia]], 1915eko apirilaren 22a- [[Arrasate]], [[Gipuzkoa]], 1976ko azaroaren 29a) euskal apaiz katolikoa izan zen, eta [[Mondragon Korporazioa|Mondragon Korporazio]]<nowiki/>ko [[enpresa]] [[Kooperatiba|kooperatibo]]<nowiki/>en [[Ideologia|ideologo]]<nowiki/>a zein sustatzailea.<ref>{{erreferentzia|abizena=Ormaetxea, Jose Maria|urtea=1991|izenburua=La experiencia cooperativa de Mondragon|argitaletxea=Azatza, ed|orrialdea=40|ISBN=978-84-604-0011-0|hizkuntza=Es}}</ref> Hasieran [[Euskal Herria]]<nowiki/>n kokatuak zeuden, eta gaur egun mundu osora hedatu dira. [[Gizarte ekonomia]]<nowiki/>ko bigarren enpresa taldea da estatuan. Guztira 98 kooperatibak, 8 [[Fundazio (erakundea)|fundazio]]<nowiki/>k, [[Mutualitate|mutua]] batek, 10 estaldura-erakundek eta nazioarteko 7 delegaziok osatzen dute, lau arlotan banatuta: [[Finantzak|finantza]]<nowiki/>k, [[industria]], [[Banaketa prozesu|banaketa]] eta [[ezagutza]].<ref name=":2">{{erreferentzia|izenburua=2020. urteko Txostena|argitaletxea=https://www.mondragon-corporation.com/urtekotxostena/dist/docs/eus/urteko-txostena-2020.pdf.}}</ref>
 
Arizmendiarrieta [[apaiz]]<nowiki/>gai zen [[Gasteiz]]<nowiki/>en [[Espainiako Gerra Zibila]] hasi zenean, eta ondorioz [[Eusko Jaurlaritza]]<nowiki/>k mobilizatu egin zuen. [[Euskara]] zekienez, ''[[Eguna (egunkaria)|Eguna]]'' egunkari berrian idaztera bidali zuten. Bertan, tropa [[Frankismo|frankista]]<nowiki/>k [[Bilbo]]<nowiki/>n sartu arte aritu zen. Hauek, [[atxilotu]] ondoren berriro mobilizatu zuten, [[Burgos]]<nowiki/>ko artilleriaren erregimentura bidaliz gerra amaitu arte.<ref name=":0">{{erreferentzia|abizena=Molina, Fernando|urtea=2005|izenburua=José María Arizmendiarreta|argitaletxea=Laboral Kutxa|orrialdea=95|ISBN=84-920246-2-3|hizkuntza=Es}}</ref> Ikasketak amaitu ondoren eta apaiz bilakatu, 1941ean parrokiako laguntzailekide bezala [[Debagoiena|Deba Goiena]] Bailara gipuzkoarreko [[Arrasate]] herri industrialera bidali zuten, han jarraitu zuela hil arte. Apaiz [[Pragmatismo|pragmatiko]] eta langilea, [[justizia sozial]]<nowiki/>aren eta giza duintasunaren zentzu handia zuena, erakunde eta enpresa ugari sustatu zituen langileen eta komunitatearen onerako<ref>{{erreferentzia|abizena=MacLeod, Greg|urtea=1998|izenburua=From Mondragon to America: Experiments in Community Economic Development|argitaletxea=Canada: Cape Breton University|orrialdea=97|ISBN=978-0920336533|hizkuntza=En}}</ref>, “Arrasateko esperientzia kooperatiboa” deitu zuen arlo horretan. Urtero milaka lagun joaten dira Arrasatera, [[Enplegu|enplegua]] sortu eta mantentzeko Arizmendiarrietak auto-kudeatutako kooperatiben [[Eredu (argipena)|eredu]]<nowiki/>a aztertzera.<ref>{{erreferentzia|abizena=Sinde, Juan Manuel|urtea=2021|izenburua=Las claves del éxito de la Experiencia de Mondragón|argitaletxea=Noticias de Gipuzkoa|hizkuntza=Es}}</ref>
[[Fitxategi:Arizmendiarrieta familia osoarekin.jpg|thumb|Arizmendiarrieta familia osoarekin, Barinagan.]]
 
Arizmendiarrieta [[apaiz]]<nowiki/>gai zen [[Gasteiz]]<nowiki/>en [[Espainiako Gerra Zibila]] hasi zenean, eta ondorioz [[Eusko Jaurlaritza]]<nowiki/>k mobilizatu egin zuen. [[Euskara]] zekienez, ''[[Eguna (egunkaria)|Eguna]]'' egunkari berrian idaztera bidali zuten. Bertan, tropa [[Frankismo|frankista]]<nowiki/>k [[Bilbo]]<nowiki/>n sartu arte aritu zen. Hauek, [[atxilotu]] ondoren berriro mobilizatu zuten, [[Burgos]]<nowiki/>ko artilleriaren erregimentura bidaliz gerra amaitu arte.<ref name=":0">{{erreferentzia|abizena=Molina, Fernando|urtea=2005|izenburua=José María Arizmendiarreta|argitaletxea=Laboral Kutxa|orrialdea=95207|ISBN=84-920246-2-3|hizkuntza=Es}}</ref> Ikasketak amaitu ondoren eta apaiz bilakatu, 1941ean parrokiako laguntzailekide bezala [[Debagoiena|Deba Goiena]] Bailara gipuzkoarreko [[Arrasate]] herri industrialera bidali zuten, han jarraitu zuela hil arte. Apaiz [[Pragmatismo|pragmatiko]] eta langilea, [[justizia sozial]]<nowiki/>aren eta giza duintasunaren zentzu handia zuena, erakunde eta enpresa ugari sustatu zituen langileen eta komunitatearen onerako<ref>{{erreferentzia|abizena=MacLeod, Greg|urtea=1998|izenburua=From Mondragon to America: Experiments in Community Economic Development|argitaletxea=Canada: Cape Breton University|orrialdea=97|ISBN=978-0920336533|hizkuntza=En}}</ref>, “Arrasateko esperientzia kooperatiboa” deitu zuen arlo horretan. Urtero milaka lagun joaten dira Arrasatera, [[Enplegu|enplegua]] sortu eta mantentzeko Arizmendiarrietak auto-kudeatutako kooperatiben [[Eredu (argipena)|eredu]]<nowiki/>a aztertzera.<ref>{{erreferentzia|abizena=Sinde, Juan Manuel|urtea=2021|izenburua=Las claves del éxito de la Experiencia de Mondragón|argitaletxea=Noticias de Gipuzkoa|hizkuntza=Es}}</ref>
== Biografia ==
 
=== Haurtzaroa eta gaztaroa: 1915-1931 ===
Jose Maria Arizmendiarrieta 1915eko apirilaren 22an jaio zen Iturbe izeneko baserri apalean, [[Bizkaia]] probintziako Markina-Xemein herriko [[Barinaga]] [[elizate]]<nowiki/>an. Gurasoak Jose Luis eta Tomasa izan zituen. Aitak bake-gizon fama izan zuen bere bizilagunen artean. Itxuraz lasaia, alaia eta irmoa, gizarte-bizitza maite zuen [[azoka]] eta kofradietara sarri joanaz. <ref name=":0" />Ama emakume biblikoaren tenpleko etxekoandrea zen: azkarra, ordenatua, arduratsua eta sakrifikatua. Seme-alaben heziketa eta estiloa bere gain hartu zituen, eta baita baserriaren administrazioa.<ref name=":1">{{erreferentzia|abizena=Larrañaga, Jesús|urtea=1998|izenburua=El cooperativismo de Mondragon. Interioridades de una utopía|argitaletxea=Azatza|orrialdea=2743|ISBN=84-88125-12-7|hizkuntza=Es}}</ref>[[Fitxategi:Arizmendiarrieta familia osoarekin.jpg|thumb|Arizmendiarrieta familia osoarekin, Barinagan.]]
 
Jose Maria lau anaia-arreben seme zaharrena zen, eta beste hirurak Maria, Frantzisko eta Jesus ziren. Hiru urte zituela, baserriaren parean erori eta [[garezur]]<nowiki/>reko traumatismo handia jasan zuen. [[Markina-Xemein|Markina-Xemeing]]<nowiki/>o sendailearenana eraman zutenean, iIkusmenaren kalte fisikoa konponezina zela eta ezkerreko begia galdu zuen, haren ordez begi artifiziala jarriz. Lau urte zituela hasi zen baserriek eta auzoko bizilagunek ordaintzen zuten parrokiaren ondoko landa-eskolara joaten. Istripuaren ondorioek eragina izan zuten Jose Mariaren etorkizuneko izaeran, baita amak harrez gero eskaini zion gehiegizko babesean ere.<ref name=":0" />
 
=== Gerra Zibila eta apaiz ordenazioa: 1936-1941 ===
1936ko uztailean [[Espainiako Gerra Zibila]] hasi zenean, Arizmendiarrieta Barinagako familia-baserrian zegoen, Seminarioko urteroko oporrak disfrutatzen, eta han egon zen [[Jose Antonio Agirre]]<nowiki/>ren [[Eusko Jaurlaritza]] berriak mobilizatu zuen arte. Baina auzitegiauzitegkoi mediko militarrak armen zerbitzu aktiborako bere ikusmenaren ezgaitasuna ziurtatu zuen, gorputzdestino osagarrietara destinatuzbidaliz, hain zuzen ''[[Eguna (egunkaria)|Eguna]]'' egunkariko erredazkziora. Bertan soldata bat kobratzen zuen hilero, soldadu bezala. Euskarazko egunkaria 1937ko urtarrilean sortu zen, gobernu berria euskal biztanleriarekin eta bereziki fronteko soldaduekin komunikatzeko. Bilboko Prentsa Elkarteko kideakide egin zen, eta maiatzean zein ekainean bereziki euskal milizianoen batailoiei zuzenean zuzenduta zegoen ''[[Gudari (1937ko aldizkaria)|Gudari]]'' egunkari elebidunean ere idatzi zuen. Bertako artikuluetan ''Egunako'' ideario antifaxista, nazionalista eta kristau-demokrata mantentzen zen. Arizmendiarrietarekin Gasteizko “Beti aurrera” elkarteko hainbat kidek ere bertan egiten zuten lan, hala nola [[Eusebio Erkiaga|Eusebio Erkiagak]] eta Alejandro MendizabalMendizabaek. Informazioaren trataerak euskal aberriaren[[Aberri|aberria]]<nowiki/>ren eta haren osagai garrantzitsuenen defentsa bilatzen zuen: [[hizkuntza]] eta [[Erlijio|erlijioa]]. Hori guztia norabide politiko kristau-demokrata batetik, giza-justiziari behin eta berriz erreferentzia eginez.<ref name=":0" />
[[Fitxategi:Arizmendiarrietak lehen meza eman zuen egunean, familiarekin..jpg|thumb|Arizmendiarrietak lehen meza eman zuen egunean, familiarekin.]]
1937ko ekainean, tropa matxinatuek Bilbo inbaditu zuten, eta Arizmendiarrieta Frantziara[[Frantzia]]<nowiki/>ra ihes egiten saiatu zen. Baina familiaren aurka errepresaliak hartuko ote zituzten beldur, Barinagara itzuli zen, salaketa baten ondorioz atxilotua izan arte. ''Eguna'' eta ''Gudari'' egunkarietan idatzi izana leporatuta kartzelan hilabete igaro ondoren, bere pertsonaren aurkako gerra-kontseilu sumarisimoa egin zioten, azkenean kargurik gabe aske geratuz. ''Eguna'' eta ''Gudari'' gerra-kontseiluan bere aurka idatzi izana leporatu zioten kartzelan hilabete bat igaro ondoren, kargurik gabe aske utzi zuten azkenean. Urte amaieran Bergarako[[Bergara]]<nowiki/>ko seminarioa prestatu zuten, eta Arizmendiarrieta bertara joan zen apaiz-ikasketak jarraitzera. Ikasturte erdian, 1938ko apirilean, berriro mobilizatu zuten, oraingoan armada frankistak, Burgosko[[Burgos]]<nowiki/>ko artilleriaren[[artilleria]]<nowiki/>ren erregimentura bidaliz. Hiri horretako apaizgaitegian [[teologia]] ikasten jarraitzeko baimena lortu zuen, beste ikasturte bat gainditzeko.<ref name=":0" />
 
1939ko irailean, berriro itzuli zen Gasteizko Seminariora, Rufino Aldabalde irakaslearen babespean. Lan-talde batzuk sortuak zituen, eta bertan gerra zibilaren konbultsioaren ondoren, gizartearen auzia apaizen belaunaldi berriek aurre egin beharreko zeregin nabarmena zela uste zuen. “''Kardaberaz''” eta ''Eguna''ko lanaren etapak bukatuta zeuden, eta Aldabaldek abenduan ''Pax'' izena zuen taldearen orriko zuzendari izendatu zuen Arizmendiarrieta. 1940ko martxoan, orriak Sortu izena hartu zuen, eta Gasteizko Apaiz Mugimendua sortuabiatu zen. Bertan, gizartearen apostolutza, batez ere gazteena eta langileena, izan ziren Arizmendiarrietak apaiztu aurreko hilabete horietan parte hartu zuen bi lan- eremuak.<ref name=":0" />
[[Fitxategi:Arizmendiarrieta Bilbon preso.jpg|thumb|Arizmendiarrieta Bilbon preso.]]
1941ko urtarrilaren 1ean lehen meza eman zuen Barinagako San Pedro elizan, bere guraso eta senideen aurrean. Zeremonian PerossirenLorenzo Perosiren meza abestu zen, eta baita Euskaltzaindiaren[[Euskaltzaindia]]<nowiki/>ren buru zen [[Resurreccion Maria Azkue]] miretsiaren ''Nun duzu amandrea''. Horren ondoren, eta berak Belgikako[[Belgika]]<nowiki/>ko [[Lovainako unibertsitateraUnibertsitate Katolikoa|Lovainako unibertsitate]]<nowiki/>ra [[Soziologia]] ikastera joan nahi zuen arren, Arrasatera[[Arrasate]]<nowiki/>ra bidali zuten koadjutore laguntzaile bezala, ohiz kanpoko [[langabezia]] eta tentsio sozialak baitzituen gerra zibilaren ondorio bezalaondorioz.<ref name=":1" />
 
=== Arrasatera bidalia: 1941-1954 ===
 
=== Nekazaritza kooperatiba ===
Arizmendiarrieta Barinagako[[Barinaga]]<nowiki/>ko nekazari familia batekoa zen, eta ez zuen ulertzen gizarte garapena [[lehen sektoreriksektore]]<nowiki/>rik gabe. Hasierako kooperatiba industrialen ondoren, [https://www.lana.eu/eu/ LANA] kooperatiba sustatu zuen, Debagoieneko[[Debagoiena]]<nowiki/>ko [[nekazaritza]] eta [[basogintza]] sektoreak integratuz. Kooperatiba mistoa izango zen, bi bazkide motarekin: baserrietako ekoizleak[[ekoizle]]<nowiki/>ak eta eraldatze kooperatibako langileak.<ref>{{erreferentzia|abizena=Altuna, Larraitz|urtea=2008|izenburua=Arrasateko kooperatiba esperientzia|argitaletxea=Lanki, Mondragon Unibertsitatea|orrialdea=124|ISBN=978-84-608-0965-4}}</ref>
 
Hainbait urtetan hazkunde dinamikoa izan ondoren, espezializazio bat bilakatu zen hiru dibisio sortuz: esnetegia[[esnetegi]]<nowiki/>a, [[abeltzaintza]] eta [[basogintza]]. Urteen poderioz, lehenengo biak [https://erkop.coop/aurkezpena/ Erkop] nekazaritzako elikagaien Taldeantaldean sartu ziren, eta basogintza Eraikuntza Dibisioan.<ref name=":2" />
[[Fitxategi:Jose Maria Arizmendiarrietaren estatua Mondragon Unibertsitateko Goi Eskola Politeknikoan..jpg|thumb|Jose Maria Arizmendiarrietaren estatua Mondragon Unibertsitateko Goi Eskola Politeknikoan.]]
 
1.279

edits