«Aditz-joko»: berrikuspenen arteko aldeak

137 bytes removed ,  Duela 2 hilabete
t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
 
'''Aditz-jokoa''' edo '''jokabidea''' [[Aditz|aditzakaditz]]ak pertsona eta [[Numero (gramatika)|numeroen]] araberako aldatzea da [[Hizkuntzalaritza|hizkuntzalaritzanhizkuntzalaritza]]n. [[Euskara|Euskaran]]n hainbat aditz bakarrik pertsona eta numeroen arabera aldatzen dira, hala nola, «izan», «eduki», «joan», «ekarri», «ibili», «etorri» eta besteak.
 
«Izan» aditzaren [[Denbora (hizkuntzalaritza)|orainaldiko]] aditz-jokoa, adibidez: «(ni) '''naiz'''», «(hi) '''haiz'''», «(zu) '''zara'''», «(bera, hura, hau, hori) '''da'''», «(gu) '''gara'''», «(zuek) '''zarete'''», «(haiek, hauek, horiek) '''dira'''».
 
== Munduko hizkuntzetan ==
 
Munduko hizkuntza askok aditz-jokoa dute. Hizkuntza batzuen aditz-jokoen arauak bakun eta egonkorrak dira; beste batzuek, berriz, aditz-jokoen arau konplexuak dituzte, baita salbuespenak ere.
 
[[Ingeles|Ingelesak]]ak ([[Indoeuropar hizkuntzak|indoeuropear hizkuntzen]] kidea) bere garapenaren bidean ia galdu du aditz-jokoa; hirugarren pertsonarekin bakarrik agertzen da (eta orainaldian bakarrik): ''come'' «etorri», ''I come'' «nator», ''you come'' «zatoz», ''he''/''she''/''it'' ''come'''s''''' «dator», ''we come'' «gatoz», ''you come'' «zatozte», ''they come'' «datoz» (ingelesezko ''thou'' «hi» [[Izenordain|izenordainakizenordain]]ak aditz-jokoa ere gordetzen du, baina ez da erabiltzen gaur egun). Nolanahi ere, ingelesezko «izan» aditzak aditz-jokoa gordetzen du: ''I am'', ''you are'', ''he''/''she''/''it is'', ''we are'', ''you are'', ''they are'' (orainaldia), ''I was'', ''you were'', ''he''/''she''/''it was'', ''we were'', ''you were'', ''they were'' (lehenaldia).
 
[[Aleman|Alemanak]]ak, [[Germaniar hizkuntzak|germaniar hizkuntzen]] beste kideak, aditz-jokoaren arau egonkorrak du, hau da, aditz guztiek aditz-jokoaren [[atzizki]] berdinak dituzte (hala ere, «izan» aditza era berezian aldatzen da); aditzak aldatzerakoan erroko [[Bokal|bokalakbokal]]ak aldatu daitezke batzuetan: ''kommen'' «etorri», ''ich komm'''e''''' «nator», ''du komm'''st''''' «zatoz», ''er''/''sie''/''es''/''das'' ''komm'''t''''' «dator», ''wir komm'''en''''' «gatoz», ''ihr komm'''t''''' «zatozte», ''sie komm'''en''''' «datoz»; ''lesen'' «irakurri», ''ich lese'', ''du l'''ie'''st'', ''er''/''sie''/''es''/''das l'''ie'''st'', ''wir lesen'', ''ihr lest'', ''sie lesen''.
 
[[Eslaviar hizkuntzak|Eslaviar hizkuntzek]] aditz-jokoaren arau konplexuak dituzte, salbuespen askorekin; [[Poloniera|polonierazkopoloniera]]zko aditz-jokoa, adibidez: ''pić'' «edan», ''ja pi'''ję''''' «edaten dut», ''ty pi'''jesz''''' «edaten duzu, duk», ''on''/''ona''/''ono''/''to pi'''je''''' «edaten du», ''my pi'''jemy''''' «edaten dugu», ''wy'' ''pi'''jecie''''' «edaten duzue», ''pi'''ją''''' «edaten dute»; ''czytać'' «irakurri», ''ja czyta'''m''''', ''ty czyta'''sz''''', ''on''/''ona''/''ono''/''to czyta'', ''my czyta'''my''''', ''wy czyta'''cie''''', ''oni czyta'''ją'''''.
 
[[Finlandiera|Finlandierak]]k eta [[Bepsaera|bepsaerakbepsaera]]k, [[Uraldar hizkuntzak|uraldar hizkuntzen]] kideak, aditz-jokoaren arau egonkorrak dituzte, baina atzizki guztiak aditzen erroei bakarrik gehitzen zaizkie eta erro horiek sarritan ez dira ageriak, beraz, ikasi behar dira; bepsaerazko aditz-jokoa, adibidez (orainaldia): ''tulda'' (''tule-'' da erroa) «etorri, sartu», ''minä'' (''mä'') ''tule'''n''''' «nator», ''sinä tule'''d''''' «zatoz», ''hän/se tule'''b''''' «dator», ''mö tule'''m''''' «gatoz», ''tö tule'''t''''' «zatozte», ''hö tule'''ba''''' / ''tulda'''s''''' ([[Dialekto|dialektoarendialekto]]aren arabera) «datoz»; ''sauda'' (''sauvo-'' da erroa) «eraiki», ''sauvon'', ''sauvod'', ''sauvob'', ''sauvom'', ''sauvot'', ''sauvoda'' / ''saudas''.
 
[[Hungariera|Hungarieran]]n, uraldar hizkuntzen beste kidea, esaldiak objektu bat edukitzearen arabera aditzek aditz-jokoaren atzizkiak ezberdinak dituzte: ''Olvas'''om''' a '''könyvet''''' «'''Liburua''' irakurtzen dut», ''Olvas'''ok''''' «Irakurtzen dut».
 
Hizkuntza batzuen aditz-jokoak ekintzaren subjektua (ekintzailea) eta objektua (hartzailea) adierazten ditu (euskarazko «Etxeak '''ditut'''» esaldian bezala), adibidez, [[groenlandiera]], [[zuluera]] eta [[Nahuatl|nahuatlarennahuatl]]aren aditz-jokoak.
 
Hizkuntza batzuen aditzak numeroaren arabera bakarrik aldatzen dira, adibidez, [[Samoera|samoerazkosamoera]]zko aditzak: ''siva'' «dantzatu» (singularra) — '''''si'''siva'' (plurala).
 
== Ikus, gainera ==