Ireki menu nagusia

Aldaketak

t
Robot: Cambios triviales
 
<timeline>
ImageSize = width:850 height:60
PlotArea = width:790 height:30 left:6 bottom:20
Period = from:-1700 till:2006
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:200 start:-1700
ScaleMinor = unit:year increment:50 start:-1700
</timeline>
 
=== Antzinaroa ===
[[irudiIrudi:AltechinesischeMuenzen.jpg|thumb|150px|[[Shang dinastia|Shang]] eta [[Zhou dinastia|Zhou dinastietako]] txanponak]]
Gaur egungo Txinako lurraldea oso antzinatik populatua izan da eta hainbat historiaurreko herriren aztarnak aurkitu dira. [[Ibai Horia]]ren inguruan aztarnategi ugari aurkitu dira eta bertan kokatu da txinatar kulturaren jatorria.
 
Shang dinastiaren garaian herrialde bat baino hainbat hiriren sare bat zen lurraldea. Lurralde hauetan erregea errespetatzen zen, baina beste hiri batzuk baziren tartean ez zutenak Shang dinastia onartzen. Horietako bat izan zen Zhou hiria, Shang garaitu eta Zhou dinastia ezarri zuena.
 
=== Inperioa ===
[[irudiIrudi:Qinshihuang.jpg|thumb|150px|Qin Shihuang enperadorea]]
==== Qin dinastia ====
{{sakontzeko|Qin dinastia}}
[[Qin dinastia]] Txinaren batasuna aldarrikatu zuen lehenengoa izan zen. [[K. a. 221]]. urtean euren erregeak bere burua 皇帝 (huángdì) izendatu zuen, enperadore, baina inplikazio erlijiosoak zituen ere. Modu horretan errege (王 wáng) izena albo batera utzi zen. Lehehengo Qin Enperadorearekin Txina batu, zentralizatu eta indartsua sortu zen. Neurriak eta pisuak batu ziren eta idazkera ere unifikatu zen. Aurrekoen liburuak erre ziren, ez baitzetozen bat pentsaera berriarekin. [[Qin Shihuang]]en heriotzaren ondoren [[Ershi Huangdi]] semeak (Bigarren Enperadorea) hartu zuen boterea, [[K. a. 209]]an. Hala ere presioak handiak ziren eta [[K. a. 206]]an [[Liu Bang]]ek bere burua enperadore izendatu eta [[Han dinastia]]ren erregealdia hasi zen.
 
==== Han dinastia ====
{{sakontzeko|Han dinastia}}
[[Han dinastia]]ren erregealdia bi ataletan bereizten da. Lehenengoak bere kortea mendebaldean zuen eta bigarrenak presioak zirela eta kortea ekialdera mugitu zuen, [[Luoyang]] hirira. Bi epeen artean [[Xin dinastia]]ko [[Wang Mang]]ek bere burua enperadore izendatu zuen eta [[konfuzianismo]]an oinarritutako estatu bat sortzen saiatu zuen, baina ez zuen lortu.
Onura ekonomiko eta kultural handiko epea izan zen. [[Zetaren bidea]] sortu zen, eta [[Sima Qian]]ek Txinako historia idatzi zuen. Azkeneko Han dinastiako enperadorea, [[Xian enperadorea]] zeuden erresistentzia militarren eskuetan erori eta ezin izan zuen lortu militarrek boterea igotzea. Bere heriotzaren ondoren [[192]]ean estatu golpe bat burutu zuen [[Cao Cao]]k, baina honek Txina batu bat izatea ez zuen lortu.
 
==== Hiru erreinuak ====
Cao Caok [[Luoyang]]en zuen boterea txikia zen eta [[Liu Bei]] eta [[Sun Quan]] militarrekin liskarrak eduki zituen. [[206]]an [[Hegi Gorrietako Bataila]] gertatu zen eta bertan inperioa hirutan zatituta geratu zen. [[220]]an [[Cao Pi]]k hartu zuen boterea eta azkeneko Han enperadorea garaitu zuen, [[Wei dinastia]] sortuz. [[221]]an Liu Bei]]k bere burua Han dinastiaren ondorengoa izendatu zuen [[Chengdu]]n, [[Shu]] estatua aldarrikatuz. [[Sun Quan]]ek [[Yangzi]]aren inguruan [[Wu erreinua]] aldarrikatu zuen [[222]]an eta [[229]]an enperadore izendatu zuen bere burua. Modu honetan hiru erreinu sortu ziren Txinan, hiruek ala hiruek [[Han dinastia]]ren ondorengoak zirela esaten zutelarik.
 
==== Jin dinastia ====
{{sakontzeko|Jin dinastia}}
[[265]]tik [[420]]ra [[Jin dinastia]]k berriro ere bildu zuen Txina osoa. [[263]]an Weiren tropek Shu estatua konkistatu zuten, eta modu horretan hiru erreinuetatik bira igaro ziren. [[265]]ean [[Sima Yan]]ek, [[Sima Qian]]en ondorengoak, Wei enperadorea boteretik kendu eta Caoren familiaren boterearekin bukatu zuen, Jin dinastia ezarriz. [[280]]an Jinek Wu erreinua konkistatu zuten eta beraz iraganeko Han inperio osoa biltzea lortu zuten.
[[304]]tik aurrera ezegonkortasun handia egon zen Txinako iparraldean eta berriro hautsi zen batasuna. Jin dinastiaren kortea [[Nanjing]]era mugitu zen eta bertan egon zen [[420]] urterarte.
 
==== Hamasei erreinuak ====
[[304]]tik [[439]]ra Txinako iparraldea Jin dinastiaren kontroletik aldendu eta bertan tribu ezberdinek euren erreinuak ezarri zituzten, hamasei guztira.
 
==== Iparraldea eta Hegoaldea ====
[[440]]an Tuoba herriak (herri ez txinatar bat) iparraldeko hamasei erreinuak konkistatu zituen eta berriro batu, Iparraldean estatu bakarra sortuz. Modu honetan Txina bi erreinutan banatu zen, bata iparraldean eta bestea hegoaldean. Bakoitzean dinastia ezberdinak egon ziren gobernatzen urte gutxitan.
 
==== Sui dinastia ====
{{sakontzeko|Sui dinastia}}
[[581]]an [[Yang Jian]] iparraldeko [[Zhou dinastia]]ko generalak boterea eskuratu eta [[Sui dinastia]] ezarri zuen. Zortzi urte geroago, [[589]]an hauek hegoaldeko [[Chen dinastia]] garaitu eta iparraldea eta hegoaldea berbatu zuten.
[[604]]an [[Yang Guang]]ek bere aita ordezkatu zuen, eta insurgentzia militarrak egon ziren. [[617]]an Sui dinastiako bigarren enperadorea erail zuten eta [[Tang dinastia]] ezarri zen.
 
==== Tang dinastia ====
{{sakontzeko|Tang dinastia}}
[[618]]an [[Li Yuan]]ek boterea hartu zuen [[Gaozu]] enperadore moduan, Tang dinastia ezarriz. [[624]]an bere semeetako batek bere bi anaiak erail zituen [[Xuawu]]ren atean, [[Chang'an]]en eta aitaren abdikazioa behartu ondoren bigarren Tang enperadore bilakatu zen, [[Taizong]].
[[X. mende]]an desagertu zen dinastia. [[904]]an [[Zhu Wen]]ek [[Chang'an]] konkistatu zuen eta [[907]]an azken Tang enperadorea erail, [[Liang dinastia]] aldarrikatuz.
 
==== Bost Dinastia eta Hamar Erreinuen garaia ====
Hurrengo urtean oso ezegonkorrak izan ziren Txinan, [[907]]tik [[960]]ra. Urte hauek ''Bost Dinastia eta Hamar Erreinuen garaia'' izenarekin ezagutzen dira. Iparraldean bost dinastia ezberdinek agindu zuten garaia honetan eta hegoaldean hamar erreinu sortu ziren.
 
==== Song dinastia ====
{{sakontzeko|Song dinastia}}
[[irudiIrudi:China 11b.jpg|thumb|150px|Txinako egoera Song dinastiaren Hegoaldeko garaian]]
[[960]]an Iparraldeko [[Zhou dinastia]]ko [[Zhao Kuangyin]] militarrak [[Song dinastia]] sortu zuen [[Tang dinastia]]ren ondoren egon ziren 5 dinastien ondorengo moduan. [[Kaifeng]]en ezarri zuen hiriburua eta hegoaldeko hainbat erreinu konkistatu zituen Txinak [[Tang dinastia]]rekin izan zuen boterearen parte bat berreskuratuz. Komertzioa izugarri hasi zen eta diruaren erabilera normalizatu. Dinastia honen agintean [[kitan herria|kitan]], [[tangut herria|tangut]] eta [[yurchen herria|yurchen herriek]] euren estatuak sortu zituzten iparraldean. Azkeneko herri honek [[1127]]an [[Song dinastia]] hegoaldera mugiarazi zuen. Hiru herri hauek txinatarren dinastia eredua ezarri zutenez txinatar historialarientzat dinastien zerrendatan agertzen dira.
 
Txinaren batasuna [[1279]]an gertatu zen, baina [[mongolia]]rrek bai iparraldea bai hegoaldea konkistatu zutelako.
 
==== Yuan dinastia ====
{{sakontzeko|Yuan dinastia}}
Mongoliarrak herri altaiko nomada ziren, baina munduan inoiz egon den inperiorik handiena konkistatzea lortu zuten. Euren mugak [[Europa]] ziren mendebaldean, [[Iran]] hegoaldean eta Txina ekialdean.
[[Genghis Khan]]ek Xiak konkistatu zituen eta bere semea [[Ogedei Khan]]ek Jinak [[1234]]an. [[1271]]an [[Kublai Khan]] [[Yuan dinastia]] sortu zuen [[Beijing]]en. [[1279]]an [[Song dinastia]] garaitu zuen guztiz. Garai honetan Ibai Horiak sorturiko uholdeek eta izurriteek gosea eta gaixotasunak ekarri zituzten. Hau dela eta ezegonkortasun handiko epea zabaldu zen.
 
==== Ming dinastia ====
{{sakontzeko|Ming dinastia}}
[[irudiIrudi:Portrait of the Kangxi Emperor in Court Dress.jpg|thumb|200px|Kangxi Enperadorea, Qing dinastiakoa]]
[[Yuan dinastia]]ren garaian sortu zen ezegonkoratsun sozialak [[Zhu Yunzhang]] errebeldeak boterea lortzea ekarri zuen eta [[1369]]an [[Ming dinastia]] sortu zuen, hiriburutzat [[Nanjing]] hartuz. Bere semeak [[Beijing]]era eraman zuen gortea.
 
Ming garaian paper moneta erabiltzeari uko egin zioten eta [[zilar]]ra erabili zen berriro. Zilarra lortzeko negozio bideak ireki ziren [[Japonia]]rekin eta [[XVI. mende]]tik aurrera [[Portugal]]ekin [[Macao]] hiriaren bitartez. HAuek zilarra [[Filipinak|Filipinetatik]] [[Amerika]]ra bidaltzen zuten.
 
==== Qing dinastia ====
{{sakontzeko|Qing dinastia}}
[[Qing dinastia]]k [[1644]]tik [[1911]]rarte agindu zuen Txinan. [[Mantxuria]]tik etorriak ziren eta horregatik euren hizkuntza ezarri zuten ofizial gisa. [[Taiwan]], [[Tibet]], [[Mongolia]] eta [[Xinjiang]] konkistatu zituzten.
[[1894]] eta [[1895]]an [[Korea]]ren inguruko gaiengatik [[Japoniar-txinatar gerra]] izan zen. Gerra honetan Korea eta Taiwan galdu zituen eta hauek Japoniaren esku geratu ziren. Galdu zutenez jendea altxatu eta [[errepublika]]ren aldeko aldarri handiagotu zen.
 
=== Txinako Errepublika ===
{{sakontzeko|Txinako Errepublika}}
[[irudiIrudi:WHU-Chiang.jpg|thumb|150px|[[Chiang Kai-shek]] [[1937]]an [[Wuhaneko Unibertsitate Nazionala|Wuhaneko Unibertsitate Nazionalean]] tropak ikuskatzen]]
 
[[1911]]ko [[urriaren 10]]ean [[Wuchangeko altxamendua]] gertatu zen, [[Qing dinastia]]en aurka. Honek [[Xinhaiko iraultza]] sortu zuen. [[Puyi]], azken Qing enperadorea, kargutik kendu zuten [[1912]]an.
 
[[Sun Yan-sen]] iraultzaile txinatarra [[Ameriketako Estatu Batuak|AEBAEBtik]]tik etorri eta [[Txinako Errepublika]]ko presidente izendatu zuten. Honek [[Yuan Shikai]] Qing militarrarekin akordioa lortu eta azken hau izendatu zuten presidente berria. Bere anbizioak bultzatuta [[1915]]an bere burua enperadore izendatu zuen. Orduan Sun Yat-senek bere alderdia zen [[Kuomintang]] zuzentzeko berriro erbestetik itzuli zen. [[Guangzhou]] bere indarrak bildu eta bertatik [[Chiang Kai-shek]]ek zuzendutako armadak Txinako zati handi bat konkistatu eta [[Nanjing]]en jarri zuten hiribura.
 
Chiang Kai-shek Errepublikako presidente izendatu zuten. Hasieratik bi problemari aurre egin behar izan zion. Alde batetik [[Txinako Alderdi Komunista]] eta estatu komunista bat sortzeko asmoa. Bestetik Japoniak Txinarekiko zuen jarrera. [[1931]]an Japoniak [[Mantxuria]] konkistatu zuen eta bertan [[Manchukuo]] estatua sortu zuten. [[1937]]an Japoniak Txina inbaditu zuen.
[[1945]]an [[II. Mundu Gerra]] bukatu ostean Japoniak Asia kontinentalan zituen lurrak utzi zituen eta Txinak Manchuria eta Taiwan bereganatu zituen. Hala ere [[1947]]an komunistek berriro ere ekin zioten eta [[1947]]an [[Txinako Gerra Zibila|Gerra Zibila]] hasi zen. Komunistek irabazi zuten Txinako Herri Errepublika aldarrikatuz eta Txinako Errepublikako agintariek ihes egin eta Taiwanen ezarri zuten hiriburu berria.
 
=== Txinako Herri Errepublika ===
[[irudiIrudi:Mao1946.jpg|thumb|150px|[[Mao Zedong]]]]
[[1949]]ko [[urriaren 1]]ean [[Mao Zedong]]ek Txinako Herri Errepublika aldarrikatu zuen [[Tian-anmen]]eko atean, [[Hiri Debekatua]]n.
 
Dengen ostean [[Jiang Zemin]]ek hartu zuen boterea, eta honen ostean [[2004]]n [[Hu Jintao]]k hartu zituen kargu guztiak.
 
== Ikus, gainera ==
* [[Txina]]
* [[Taiwan]]
[[de:Geschichte Chinas]]
[[en:History of China]]
[[et:Hiina ajalugu]]
[[es:Historia de China]]
[[eo:Historio de Ĉinio]]
[[es:Historia de China]]
[[et:Hiina ajalugu]]
[[fi:Kiinan historia]]
[[fr:Histoire de la Chine]]
[[ko:중국의 역사]]
[[hi:चीन का इतिहास ]]
[[io:Historio di Chinia]]
[[he:ההיסטוריה הסינית]]
[[hi:चीन का इतिहास ]]
[[io:Historio di Chinia]]
[[ja:中国の歴史]]
[[ka:ჩინეთის ისტორია]]
[[ko:중국의 역사]]
[[lt:Kinijos istorija]]
[[nl:Geschiedenis van China]]
[[ja:中国の歴史]]
[[no:Kinas historie]]
[[pl:Historia Chin]]
[[ru:История Китая]]
[[simple:Ancient China]]
[[fi:Kiinan historia]]
[[sv:Kinas historia]]
[[th:ประวัติศาสตร์จีน]]
[[vi:Lịch sử Trung Quốc]]
[[uk:Історія Китаю]]
[[vi:Lịch sử Trung Quốc]]
[[zh-yue:中國歷史]]
[[zh:中国历史]]
[[zh-yue:中國歷史]]
466.290

edits