«Jasangarritasun»: berrikuspenen arteko aldeak

1 byte removed ,  Duela 3 hilabete
ez dago edizio laburpenik
[[Fitxategi:North America from low orbiting satellite Suomi NPP.jpg|thumb|alt=Lurra, espaziotik ikusia.|Sostengagarritasuna lortuz gero, [[Lurra]]k giza bizitza sostengatzen jarraitusegitu ahal ahalkoizango du.]]
[[Ekologia]]n, '''jasangarritasuna''', '''iraunkortasuna''', '''eutsigarritasuna''' edo '''sostengagarritasuna''' sistema biologikoak aniztasunez eta produktibo mantentzeko ahalmena da. Bizi luzeko hezegune eta basoak dira sistema biologiko jasangarrien adibide garbia. Definizio orokorragoa hartuta, jasangarritasuna sistemen eta prozesuen irauteko ahalmenari ere esaten zaio. Jasangarritasuna antolatzeko printzipioa berez garapen jasangarria da. Azken honekhorrek lau domeinu lotzen ditu; ekologia, ekonomia, politika eta kultura. [[Jasangarritasunaren zientzia]] arduratzen da [[garapen iraunkor|garapen jasangarria]] eta [[ingurumen]]a aztertzeaz.
 
== Definizioa ==
Jasangarritasun [[izen]]a ''jasan'' [[aditz]]etik eratorria da, ''-garri'' [[atzizki]]a gehituaz jasateko ahalmena azaltzeko sortua. [[Ingeles]]ez sortutako ''sustainability'' kontzeptuaren itzulpen gisa eman zen. Bestalde, jasangarritasun izenarekin batera, iraunkortasun eta sostengagarritasun ere erabiltzen dira kontzeptu honetarakohorretarako.
 
1980ko hamarkadatik gaur egunera, ''jasangarritasun'' kontzeptuaren erabilera giza jasangarritasunera edo Lur planetaren jasangarritasunera mugatuz joan da, eta horren ondorioz jasangarritasuna ''[[garapen iraunkor]]ra'' kontzeptuaren partetzat erabili ohi da. Garapen iraunkorra 1987ko martxoakmartxoaren 20an, garapen iraunkorra honela definitu zuen Nazio Batuetako Brundtland Batzordeak, honela: «garapen iraunkorra da etorkizuneko belaunaldiek beren beharrak ase ahal izatea arriskuan jarri gabe egungo beharrak asetzen dituen garapena».
 
{{zuzendu | data = 2014ko abenduaren 21az | zatia = Hemendik aurrera, artikulu}}
== Jasangarritasunaren hiru zutarriak ==
2005eko Giza Garapenari buruzko Munduko Goi Bilerak garapen jasangarriaren helburu eta jomugak identifikatu zituzten, esaterako, garapen ekonomikoa, giza garapena eta ingurumenaren babesa. Ikuspuntu hauhori elipsez osatutako diagrama sinpleez adierazten da, non: hiru elipseak gainjarriz, hiru pilareakzutabeak batera eta sistema baten barne bezala ulertu behar direla azaltzen denda.
 
== Historia ==
Jasangarritasunaren historiak antzinako gizartetik, egungo gizartearen menpe dagoen sistema ekologikoa irudikatzen du. Historia, beraz, gizarte mota baten zonaldekako arrakastaz ezaugarritzen da. Nagusiki, krisialdiak jasan dituen eta hauekhoriek ebatzi dituzten produkzioaz, jasangarritasunaz batzuetan eta hauhalakorik gabe beste batzuetan. Hala, jasangarritasuna ez da historikoki helburu bat izan, nahigabeko ondorio bat baizik.
[[Fitxategi:Jasangarritasuna eta ingurumena.jpg|thumb|Ehunekotan azalduak jasangarritasunaren eustea eta gizarteak inguruarekiko izandako kezka historian. Aditu, antzinaroko kezkak soilik uztaren beharraren ondorioa zela eta XXI. mendeko kezkak jasangarritasun kontzeptua jasotzen duela.]]
 
Antzinako zibilizazioetan suaren erabilerak eta jaki espezifikozehatz batzuen nahiak landare eta animalien komunitateen bizi naturalak aldatzen zituzten. Duela 8.000-10.000 urte, laborantza komunitateak azaldu ziren, ingurugiroareningurugiroarekiko dependentziamenpekotasun altuazhandiaz, baina jadanik euren bizi sistema sortuz, hau da, iraunkortasun egitura bat sortuz.
 
Geroztik, mendebaldekoMendebaldeko industria iraultza azaldu zen, [[XVIII. mendea|XVIII.]] eta [[XIX. mendea|XIX. mende]]<nowiki/>etan azaldu zen, hazkuntza gradualaren proportzioa brutalki aldatuz. Produkzioa esponentzialki hazi zen eta honekin batera erregai fuelez lortutako energiaren gastua. Ikatza motorrak eragiteko eta beranduagok, elektrizitatea sortzeko botere oinarri bezala erabiltzen zen. Medikuntza sistema berriak eta garatutako tratamendu berriek gizartea gaixotasunetatik babesten zuten. Bide horretan, munduak bere beharrak aski ase zitzakeen, baina ez zn gerora gertatu zitekeenari erreparatzen; jasangarritasunaren oinarria aputzen hasi zen.
 
[[XX. mendea|XX. mende]] erdialdera, jasangarritasunaren aldeko mugimenduak munduari ezagutarazi zion bazeudela ingurugiroarekin lotutako kostoak, jasotako onura materialei lotuak. Erantzukizunaren ideia pizten zen, nahiz eta askoren gustokoa ez izan. Hala ere, XX. mendean zehar ingurugiroaren arazoek eskala global bat hartu zuten, [[1973]] eta [[1979]]<nowiki/>ko energi krisiak igaro ziren eta garbi geratu zen gizarte globala energia berriztaezinen menpeko bihurtu zela.
3.449

edits