«Ongarri»: berrikuspenen arteko aldeak

301 bytes removed ,  Duela 3 hilabete
ez dago edizio laburpenik
(Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.8)
{{HezkuntzaPrograma|Fisika eta Kimika}}
[[Fitxategi:Manure_(lorentey).jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Manure_(lorentey).jpg|eskuinera|thumb|200x200px|Ongarri{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} bezala erabilitako [[simaur]]ra.]]
'''Ongarria''' edo '''ongailua''' substantzia [[Konposatu organiko|organiko]] edo [[Konposatu inorganiko|ez-organikoa]] da zeinak, landareentzako asimilagarriak diren [[mantenugai]]ak dituenasimilagarriak dituena.
 
Ongarriak erabiltzen dira, besteak beste, [[lurzoru]]an mantenugaien edukia mantentzeko edo areagotzeko, substratuaren nutrizio-maila hobetzeko eta landareen haziera begetatiboa estimulatzeko. Ongarrien iturriak naturalak zein industrialak izan daitezkedir.<ref name=":0">Heinrich W. Scherer. "Fertilizers" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. 2000, Wiley-VCH, Weinheim. doi:10.1002/14356007.a10_323.pub3</ref>
 
== Historia ==
Lurzoruaren emankortasuna kudeatzea nekazarien kezka izan da antzinatik. Egiptoarrek, erromatarrek eta alemaniarrek mineralak eta [[simaur]]ra erabiltzen zituzten euren baserrietan produktibitatea hobetzeko.<ref name=":0" /> Landareen [[nutrizio]]-zientzia XIX. mendean hasi zen Justus von Liebig alemaniar kimikariaren lanarekin, besteak beste.
 
1910eko eta 1920ko hamarkadetan, [[Fritz Haber|Haber]] prozesuaren eta [[Oswald Spengler|Ostwald]] prozesuaren gorakada gertatu zen. [[Haber prozesua]]k amoniakoa (NH<sub>3</sub>) metano gasetik (CH<sub>4</sub>) eta nitrogeno molekularretik (N<sub>2</sub>) sortzen du. Haber prozesuko amoniakoa [[azido nitriko]] (HNO<sub>3</sub>) bihurtzen da Ostwald prozesuan zehar.<ref>Trevor Illtyd Williams; Thomas Kingston Derry (1982). A short history of twentieth-century technology c. 1900-c. 1950. Oxford University Press. pp. 134–135. <nowiki>ISBN 978-0-19-858159-8</nowiki>.</ref>
 
Ongarri komertzialen erabilera etengabe handitu da azken 50 urteetan.<ref>Glass, Anthony (September 2003). "Nitrogen Use Efficiency of Crop Plants: Physiological Constraints upon Nitrogen Absorption". Critical Reviews in Plant Sciences. 22 (5): 453–470. doi:10.1080/713989757.</ref> Ongarri komertzialik gabe, gaur egun sortutako elikagaien heren inguru ekoitzi ezin izango litzatekeela kalkulatu da.<ref>Commercial fertilizers increase crop yields [1]. Accessed 9 April 2012.</ref>
Urearen eta formaldehidoen konbinaziotik eratorritako [[polimero]]etan oinarritutako nitrogenoaren askapen kontrolaturako teknologiak 1936an ekoitzi ziren lehenengo aldiz eta 1955. urtean merkaturatu ziren.<ref>J. B. Sartain, University of Florida (2011). "Food for turf: Slow-release nitrogen". Grounds Maintenance.</ref>
 
1960ko hamarkadan, [[Tennessee Valley Authority]] Ongarrien Garapen Zentro Nazionalak sufrez estalitako urea garatzen hasi zen. Sufrea estaldura-material nagusi modura erabili zen, bigarren mailako mantenugai modura duen kostu txikiagatik eta balioagatik.
 
== Oinarrizko ongarriak ==
=== Ongarri organikoak ===
Animalia- edo landare-jatorria dute, [[guano]]a, adibidez. Hala ere, [[Sintesi (argipena)|sintesi]] prozesu batean sortutakoak izan daitezke, adibidez [[urea]]. Lehen motakoak batez ere industria-hondakinak dira, hala nola hiltegi-hondakinak. Bereziki [[nitrogeno]]a ematen diote lurrari, eta beren zeregin nagusia [[humus]]a eratzea da.
[[Fitxategi:Fertilizante-organico-natural.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Fertilizante-organico-natural.jpg|thumb|Ongarri{{Apurtutako esteka|date=martxoa 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} mineral organikoa]]
Bigarren motakoak landare-jatorriko hondakinak izan daitezke, eta izaera kimikoa landarearen araberakoa da.
 
 
=== Gainongarriketa ===
[[Fitxategi:Fertilizer-Burn.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Fertilizer-Burn.jpg|thumb|Ongarriak{{Apurtutako esteka|date=martxoa 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} eragindako erredura]]
Ernalketa-teknologia zainduak garrantzitsuak dira gehiegizko mantenugaiak kaltegarriak izan daitezkeelako.<ref>"Nitrogen Fertilization: General Information". Hubcap.clemson.edu. Archived from the original on 29 June 2012. Retrieved 17 June 2012.</ref> Ongarri-erreketa gerta daiteke ongarri gehiegi erabiltzen denean, eta, orduan, landarea kaltetu eta hil daiteke.
 
 
The World Bank-ek 2012. urtean argitaratu zituen laborantzarako baliagarriak diren landen hektarea bakoitzeko ongarrien kontsumoaren datuak.<ref>http://data.worldbank.org/indicator/AG.CON.FERT.ZS/countries?order=wbapi_data_value_2007%20wbapi_data_value&sort=desc&display=default</ref> Europar Batasunean ongarrien guztizko kontsumoa 15,9 milioi tona 105 milioi hektareekiko da.<ref>"Archived copy". Archived from the original on 6 October 2014. Retrieved 2011-10-19.</ref>
[[Fitxategi:Ongarrien_kontsumoa.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Ongarrien_kontsumoa.jpg|erdian|thumb|523x523px|Ongarrien{{Apurtutako esteka|date=martxoa 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} kontsumoa mundu mailan (kg/ha)]]
 
== Ingurunearen gaineko eraginak ==
3.438

edits