«Big Bang»: berrikuspenen arteko aldeak

829 bytes added ,  Duela 4 hilabete
Rescuing 0 sources and tagging 10 as dead.) #IABot (v2.0.8
t (212.55.4.16 (eztabaida) wikilariaren 8490583 berrikuspena desegin da)
Etiketa: Desegin
(Rescuing 0 sources and tagging 10 as dead.) #IABot (v2.0.8)
 
[[1968]]an eta [[1970]]ean [[Roger Penrose]], [[Stephen Hawking]] eta [[George F. R. Ellis]]ek hainbat argitalpen egin zituzten erakutsiz Big Bangaren hasierako kondizioetan [[singularitate]] matematikoak ekidinezinak zirela eredu erlatibista orokor baten ikuspuntutik<ref>{{Erreferentzia|izena=S. W.|abizena=Hawking|izenburua=The Cosmic Black-Body Radiation and the Existence of Singularities in Our Universe|orrialdeak=25|hizkuntza=en|abizena2=Ellis|izena2=G. F. R.|data=April 1968|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1968ApJ...152...25H|aldizkaria=The Astrophysical Journal|zenbakia=152|issn=0004-637X|doi=10.1086/149520|sartze-data=2017-12-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=S. W.|abizena=Hawking|izenburua=The singularities of gravitational collapse and cosmology|orrialdeak=529–548|hizkuntza=en|abizena2=Penrose|izena2=R.|data=1970-01-27|url=http://rspa.royalsocietypublishing.org/content/314/1519/529|aldizkaria=Proc. R. Soc. Lond. A|alea=1519|zenbakia=314|issn=0080-4630|doi=10.1098/rspa.1970.0021|sartze-data=2017-12-07}}</ref>. Hurrengo bi hamarkadetan kosmologoek Big Bangaren Unibertsoak aurkezten zituen arazo nagusiak ebazten egin zuten lan, eta Unibertsoak hasieran zuen ezaugarriei buruzko teoriak egin ziren. [[1981]]ean [[Alan Guth]]ek lan teoriko garrantzitsua egin zuen, hainbat arazo teorikoren konponbidea proposatuz eta hasierako Unibertsoak "inflazio" deitu zuen hedapen oso azkarreko unea izango zuela proposatuz<ref>{{Erreferentzia|izena=Alan H.|abizena=Guth|izenburua=Inflationary universe: A possible solution to the horizon and flatness problems|orrialdeak=347–356|data=1981-01-15|url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.23.347|aldizkaria=Physical Review D|alea=2|zenbakia=23|doi=10.1103/PhysRevD.23.347|sartze-data=2017-12-07}}</ref>. Bitartean, bi hamarkada hauetan, bi zalantza handi sortu ziren [[behaketa-kosmologia]]n: alde batetik [[Hubblen Konstantea]]ren balio zehatzaren inguruan eztabaida handia sortu zen<ref>{{Erreferentzia|izena=John P.|abizena=Huchra|izenburua=The Hubble Constant|url=https://www.cfa.harvard.edu/~dfabricant/huchra/hubble/|sartze-data=2017-12-07}}</ref>; bestetik Unibertsoaren materia-dentsitatearen inguruan zalantzak zeuden, oraindik ez baitzen aurkitu [[energia iluna]], [[Unibertsoaren patua]]ren arduraduna izan litekeena<ref>{{Erreferentzia|izena=Livio, Mario,|abizena=1945-|izenburua=The accelerating universe : infinite expansion, the cosmological constant, and the beauty of the cosmos|argitaletxea=Wiley|data=2000|url=https://www.worldcat.org/oclc/47011769|isbn=047143714X}}</ref>.
 
[[1990eko hamarkada]]z gero garapen handiak izan dira Big Bangaren kosmologian, batez ere [[teleskopio]]en teknologiaren hobekuntza dela eta. [[COBE]]<ref>{{Erreferentzia|izena=N. W.|abizena=Boggess|izenburua=The COBE mission - Its design and performance two years after launch|orrialdeak=420–429|hizkuntza=en|abizena2=Mather|abizena3=Weiss|abizena4=Bennett|abizena5=Cheng|abizena6=Dwek|abizena7=Gulkis|abizena8=Hauser|abizena9=Janssen|izena2=J. C.|izena3=R.|izena4=C. L.|izena5=E. S.|izena6=E.|izena7=S.|izena8=M. G.|izena9=M. A.|data=October 1992|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992ApJ...397..420B|aldizkaria=The Astrophysical Journal|zenbakia=397|issn=0004-637X|doi=10.1086/171797|sartze-data=2017-12-07}}</ref>, [[Hubble espazio teleskopioa]] eta [[WMAP]] bezalako sateliteek informazio ugari eman dute<ref>{{Erreferentzia|izena=D. N.|abizena=Spergel|izenburua=Three-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Implications for Cosmology|orrialdeak= 377|hizkuntza=en|abizena2=Bean|abizena3=Doré|abizena4=Nolta|abizena5=Bennett|abizena6=Dunkley|abizena7=Hinshaw|abizena8=Jarosik|abizena9=E. Komatsu|izena2=R.|izena3=O.|izena4=M. R.|izena5=C. L.|izena6=J.|izena7=G.|izena8=N.|data=2007|url=http://stacks.iop.org/0067-0049/170/i=2/a=377|aldizkaria=The Astrophysical Journal Supplement Series|alea=2|zenbakia=170|issn=0067-0049|doi=10.1086/513700|sartze-data=2017-12-07}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Kosmologoek gaur egun neurketa zehatzagoak egin ditzakete, eta Big Bangaren eredua ezagunagoa da. Honen ondorioz, [[azeleratutako unibertsoa]]n bizi garela aurkitu da, adibidez.
 
== Ebidentzia behagarria ==
=== Hondoko mikrouhin erradiazioaren jatorria ===
{{nagusia|Hondoko mikrouhin erradiazioa}}
[[Fitxategi:Ilc 9yr moll4096.png|thumb|300px|2012an 9 urteko behaketaren ondoren [[WMAP]]ek sortutako hondoko mikrouhin erradiazioaren irudia.<ref>{{Erreferentzia|izena=C. L.|abizena=Bennett|izenburua=Nine-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Final Maps and Results|orrialdeak=20|hizkuntza=en|abizena2=Larson|abizena3=Weiland|abizena4=Jarosik|abizena5=Hinshaw|abizena6=Odegard|abizena7=Smith|abizena8=Hill|abizena9=B. Gold|izena2=D.|izena3=J. L.|izena4=N.|izena5=G.|izena6=N.|izena7=K. M.|izena8=R. S.|data=2013|url=http://stacks.iop.org/0067-0049/208/i=2/a=20|aldizkaria=The Astrophysical Journal Supplement Series|alea=2|zenbakia=208|issn=0067-0049|doi=10.1088/0067-0049/208/2/20|sartze-data=2017-12-09}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=New 'Baby Picture' of Universe Unveiled|url=http://www.space.com/19027-universe-baby-picture-wmap.html|aldizkaria=Space.com|sartze-data=2017-12-09}}</ref> Erradiazioa [[isotopiko]]a da 100.000tik batean.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Measuring and modeling the universe|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2004|url=https://www.worldcat.org/oclc/56655159|isbn=052175576X}}</ref>]]
Unibertsoa hasi eta 372.000 ± 14.000 urte ingurura bitarte<ref>{{Erreferentzia|izena=D. N.|abizena=Spergel|izenburua=First-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Determination of Cosmological Parameters|orrialdeak=175|hizkuntza=en|abizena2=Verde|abizena3=Peiris|abizena4=Komatsu|abizena5=Nolta|abizena6=Bennett|abizena7=Halpern|abizena8=Hinshaw|abizena9=N. Jarosik|izena2=L.|izena3=H. V.|izena4=E.|izena5=M. R.|izena6=C. L.|izena7=M.|izena8=G.|data=2003|url=http://stacks.iop.org/0067-0049/148/i=1/a=175|aldizkaria=The Astrophysical Journal Supplement Series|alea=1|zenbakia=148|issn=0067-0049|doi=10.1086/377226|sartze-data=2017-12-09}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, lotura sendoak zituzten argi-partikulek ([[fotoi]]ek) eta oinarrizko partikulek. Zopa kosmiko beroan zeharo nahasiak ziren materia eta argia, eta interakzioak maiz eta ugariak zituzten. Lehen aro horren ondoren (unibertsoa erlatiboki bere haurtzaroan zegoen), unibertsoaren tenperatura nahikoa jaitsi zen, eta elektroien eta protoien arteko interakzioetatik sortu ziren lehenengo [[hidrogeno]]-[[atomo]]ak. Gertakizun hark unibertsoaren aro berri bati hasiera eman zion: une hartatik aurrera, [[gas]] hotz eta elektrikoki neutro horrekin interakzioak izateari utzi zion argiak, eta bakoitza bere aldetik abiatu ziren materia eta argia<ref name=":5" />.
 
Une hartaz geroztik, loturarik gabe eta beste partikulekin interakziorik izan gabe bidaiatu du argiak, eta unibertsoaren hedapenaren ondorioz handitu da argi-izpien [[uhin-luzera]]. Hau da, unibertsoa hedatu ahala, energia galdu dute etengabe argi-izpiek (uhin-luzera handiagoa izatean, argi-izpiak energia gutxiago du), eta izpion energia unibertsoaren batez besteko tenperaturarekiko proportzionala da. Jatorrian, argia eta materia banandu ziren denbora laburrean, 3.000 [[kelvin]] gradukoa zen erradiazioaren tenperatura, eta gaur egun, berriz, 2,7 kelvin gradu besterik ez da (-270 [[gradu zentigrado]]). Beraz, hasiera batean [[X izpi]]ak baino energia handiagokoak ziren argi-izpiak pixkanaka energia galdu eta moteldu egin ziren, eta espektroaren beste maiztasun txikiagoetara mugitu, gaur egungo [[mikrouhin]]-maiztasunetara, hain zuzen ere.
=== Elementu arinen sintesia ===
 
Big Bangaren hasieraren ondorengo lehen segundoan, protoiak eta neutroiak ziren unibertsoko partikula nagusiak, dentsitate eta tenperatura altuko nahaste batean. Unibertsoa hedatu ahala, tenperatura jaitsi egin zen, eta elkarren arteko loturak sortu zituzten partikula horiek; ondorioz, lehen nukleo atomiko arinak osatu ziren<ref>{{Erreferentzia|izena=Alain|abizena=Coc|izenburua=Updated Big Bang Nucleosynthesis Compared with Wilkinson Microwave Anisotropy Probe Observations and the Abundance of Light Elements|orrialdeak=544|hizkuntza=en|abizena2=Vangioni-Flam|abizena3=Descouvemont|abizena4=Adahchour|abizena5=Angulo|izena2=Elisabeth|izena3=Pierre|izena4=Abderrahim|izena5=Carmen|data=2004|url=http://stacks.iop.org/0004-637X/600/i=2/a=544|aldizkaria=The Astrophysical Journal|alea=2|zenbakia=600|issn=0004-637X|doi=10.1086/380121|sartze-data=2017-12-09}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>: [[deuterio]]a (<chem>^{2}H</chem>)<ref>{{Erreferentzia|izena=John M.|abizena=O’Meara|izenburua=The Deuterium to Hydrogen Abundance Ratio toward a Fourth QSO: HS 0105+1619|orrialdeak=718|hizkuntza=en|abizena2=Tytler|abizena3=Kirkman|abizena4=Suzuki|abizena5=Prochaska|abizena6=Lubin|abizena7=Wolfe|izena2=David|izena3=David|izena4=Nao|izena5=Jason X.|izena6=Dan|izena7=Arthur M.|data=2001|url=http://stacks.iop.org/0004-637X/552/i=2/a=718|aldizkaria=The Astrophysical Journal|alea=2|zenbakia=552|issn=0004-637X|doi=10.1086/320579|sartze-data=2017-12-09}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[helio|<chem>^{3}He</chem>]]<ref>{{Erreferentzia|izena=T. M.|abizena=Bania|izenburua=The cosmological density of baryons from observations of 3He+ in the Milky Way|orrialdeak=54–57|hizkuntza=En|abizena2=Rood|abizena3=Balser|izena2=Robert T.|izena3=Dana S.|data=2002/01|url=https://doi.org/10.1038/415054a|aldizkaria=Nature|alea=6867|zenbakia=415|issn=1476-4687|doi=10.1038/415054a|sartze-data=2017-12-09}}</ref> eta [[helio 4|<chem>^{4}He</chem>]]<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Early universe-reprints|argitaletxea=Addison-Wesley Pub. Co., Advanced Book Program|data=1988|url=https://www.worldcat.org/oclc/17354564|isbn=0201116049}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Keith A.|abizena=Olive|izenburua=A Realistic Determination of the Error on the Primordial Helium Abundance: Steps toward Nonparametric Nebular Helium Abundances|orrialdeak=29|hizkuntza=en|abizena2=Skillman|izena2=Evan D.|data=2004|url=http://stacks.iop.org/0004-637X/617/i=1/a=29|aldizkaria=The Astrophysical Journal|alea=1|zenbakia=617|issn=0004-637X|doi=10.1086/425170|sartze-data=2017-12-09}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Aldi berean [[litio|<chem>^{7}Li</chem>]] ere sortu zen, [[hidrogeno]]a baino <math>10^{-9}</math> aldiz gutxiago<ref name=":5" /><ref>{{Erreferentzia|izena=A. J.|abizena=Korn|izenburua=A probable stellar solution to the cosmological lithium discrepancy|orrialdeak=657–659|hizkuntza=En|abizena2=Grundahl|abizena3=Richard|abizena4=Barklem|abizena5=Mashonkina|abizena6=Collet|abizena7=Piskunov|abizena8=Gustafsson|izena2=F.|izena3=O.|izena4=P. S.|izena5=L.|izena6=R.|izena7=N.|izena8=B.|data=2006/08|url=https://doi.org/10.1038/nature05011|aldizkaria=Nature|alea=7103|zenbakia=442|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature05011|sartze-data=2017-12-09}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=C.|abizena=Charbonnel|izenburua=The lithium content of the Galactic Halo stars|orrialdeak=961–992|hizkuntza=en|abizena2=Primas|izena2=F.|data=2005-11-01|url=https://doi.org/10.1051/0004-6361:20042491|aldizkaria=Astronomy & Astrophysics|alea=3|zenbakia=442|issn=0004-6361|doi=10.1051/0004-6361:20042491|sartze-data=2017-12-09}}</ref>.
 
Teoriaren bidez prozesu nuklearrak aztertuz, ezaguna da antzeko nahaste isolatu edo “zopa kosmiko” baten garapen normalaren ondorioa [[Helio 4|helio-4a]] dela, eta horren ehunekoa % 25 dela. Izarren behaketek baieztatzen dute unibertsoan ehuneko hori dagoela, eta unibertsoaren lehen uneetan sortua izan zela. Zentzu horretan, [[fisika nuklear]]raren teoriak eta behaketa astronomikoek baieztatzen dute ''Big Bang'' mekanismoaren aro hori<ref>{{Erreferentzia|izena=Gary|abizena=Steigman|izenburua=Primordial nucleosynthesis: successes and challenges|orrialdeak=1–35|data=2006-02-01|url=http://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0218301306004028|aldizkaria=International Journal of Modern Physics E|alea=01|zenbakia=15|issn=0218-3013|doi=10.1142/S0218301306004028|sartze-data=2017-12-09}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Unibertsoaren mugak eta erronkak - Zientzia.eus|url=http://zientzia.eus/artikuluak/unibertsoaren-mugak-eta-erronkak/|sartze-data=2017-12-09}}</ref>.
Hubblen espantsioa eta hondoko mikrouhin erradiazioa erabilita aurreikusitako [[Unibertsoaren adina]] bat dator ezagutzen diren [[izar]]rik zaharrenen adinarekin, bai [[kumulu globular]]retako [[izarren eboluzioa]] erabilita ateratzen denarekin bai eta [[II. Populazioko izar]]ren neurketa erradiometrikoekin<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Age of the Universe|url=http://astro.berkeley.edu/~dperley/univage/univage.html|sartze-data=2017-12-12}}</ref>.
 
Hondoko mikrouhin erradiazioaren tenperatura iraganean altuagoa zenaren aurreikuspena ere esperimentalki babestua izan da [[Gorriranzko lerrakuntza|gorrinranzko lerrate]] handia duten gas hodeien tenperatura oso baxuko absortzio lerroak behatuta<ref>{{Erreferentzia|izena=R.|abizena=Srianand|izenburua=First detection of CO in a high-redshift damped Lyman-α system|orrialdeak=L39–L42|hizkuntza=en|abizena2=Noterdaeme|abizena3=Ledoux|abizena4=Petitjean|izena2=P.|izena3=C.|izena4=P.|data=2008-05-01|url=https://doi.org/10.1051/0004-6361:200809727|aldizkaria=Astronomy & Astrophysics|alea=3|zenbakia=482|issn=0004-6361|doi=10.1051/0004-6361:200809727|sartze-data=2017-12-12}}</ref>. Aurreikuspen horrek ere esaten du [[Siunaiev-Zeldovitx efektua]] ez dagoela zuzenki loturik gorriranzko lerratzerik galaxia kumuluetan. Behaketek erakutsi dute hau ildo orokorrean egia dela, baina efektu hau kumuluaren propietateen araberakoa dela, eta denbora kosmikoarekin aldatzen dela, neurketa zehatzak oso zailtzen<ref>{{Erreferentzia|izena=A.|abizena=Avgoustidis|izenburua=Constraints on the CMB temperature-redshift dependence from SZ and distance measurements|orrialdeak=013|hizkuntza=en|abizena2=Luzzi|abizena3=Martins|abizena4=Monteiro|izena2=G.|izena3=C. J. A. P.|izena4=A. M. R. V. L.|data=2012|url=http://stacks.iop.org/1475-7516/2012/i=02/a=013|aldizkaria=Journal of Cosmology and Astroparticle Physics|alea=02|zenbakia=2012|issn=1475-7516|doi=10.1088/1475-7516/2012/02/013|sartze-data=2017-12-12}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Belusević, Radoje,|abizena=1953-|izenburua=Relativity, astrophysics and cosmology|argitaletxea=Wiley-VCH|data=2008|url=https://www.worldcat.org/oclc/180478894|isbn=3527407642}}</ref>.
 
=== Etorkizuneko behaketak ===
Energia ilunak, espekulatiboa den arren, arazo asko konpontzen ditu. Hondoko mikrouhin erradiazioaren neurketak diosku Unibertsoa espazialki ia laua dela, eta beraz erlatibitate orokorraren arabera Unibertsoak masa/energia kritikoaren kopuru antzekoak izan behar dituela. Baina Unibertsoaren masa dentsitatea neurtu daiteke grabitazio klusterrak erabilita, eta dentsitate kritikoaren %30 baino ez dela ikusi da<ref name=":2" />. Teoriak esaten du energia iluna ez dela taldekatzen ohikoa den moduan, "falta den" energia dentsitatearen azalpenik onena taldekatze falta hori da. Energia ilunak ere Unibertsoaren kurbaduraren bi neurketa geometriko azaltzen ditu, bata [[grabitazio-lente]]en frekuentzia erabiliz, bestea tamaina-handiko egiturak erregela kosmiko gisa erabiltzen.
 
Presio negatibo hori [[Huts (astronomia)|hutsaren energiaren]] propietate bat dela uste da, baina bere natura zehatza eta energia ilunaren existentzia bera Big Bangaren misterio handietako bat da oraindik ere. [[WMAP]] taldeak 2008an lortutako emaitzek erakusten dute energia iluna %73 izan daitekeela<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Energia iluna dinamikoa dela proposatu dute EHUko ikertzaileek - Zientzia.eus|url=http://zientzia.eus/artikuluak/energia-iluna-dinamikoa-dela-proposatu-dute-ehuko-/|sartze-data=2017-12-12}}</ref>, %23 [[materia ilun]]a, %4,6 materia arrunta eta %1 [[neutrino]]ak<ref>{{Erreferentzia|izena=N.|abizena=Jarosik|izenburua=Seven-year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results|orrialdeak=14|hizkuntza=en|abizena2=Bennett|abizena3=Dunkley|abizena4=Gold|abizena5=Greason|abizena6=Halpern|abizena7=Hill|abizena8=Hinshaw|abizena9=A. Kogut|izena2=C. L.|izena3=J.|izena4=B.|izena5=M. R.|izena6=M.|izena7=R. S.|izena8=G.|data=2011|url=http://stacks.iop.org/0067-0049/192/i=2/a=14|aldizkaria=The Astrophysical Journal Supplement Series|alea=2|zenbakia=192|issn=0067-0049|doi=10.1088/0067-0049/192/2/14|sartze-data=2017-12-10}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Teoria honen arabera, energia dentsitatea eta materiarena jaisten da Unibertsoaren espantsioarekin batera, baina energia ilunaren dentsitatea konstante mantenduko litzateke Unibertsoa hedatzen den bitartean. Honela, materia Unibertsoaren energia osoaren frakzio handia zen iraganean, baina gaur egun txikiagoa da eta, etorkizunean, energia iluna izango da nagusiena eta materiaren energia dentsitatea jaisten joango da.
 
Energia iluna Unibertsoaren konponente gisa teoria ezberdinetan azaldu da, baita konpetentzian dauden teoriak ere. Einsteinen [[konstante kosmologikoa]], edo [[Kintesentzia]] bezalako kontzeptuak azaldu dira berriro ere<ref>{{Erreferentzia|izena=Michael J.|abizena=Mortonson|izenburua=Dark Energy: A Short Review|orrialdeak=arXiv:1401.0046|abizena2=Weinberg|abizena3=White|izena2=David H.|izena3=Martin|data=2013-12-01|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2014arXiv1401.0046M|aldizkaria=ArXiv e-prints|zenbakia=1401|sartze-data=2017-12-10}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Dark Energy: A Short Review - Michael J. Mortonson, David
1970ko eta 1980 hamarkadetan hainbat behaketek erakutsi zuten ez dagoela materia ikusgarri nahikorik Unibertsoan galaxien artean dauden grabitazio elkarrekintzak azaldu ahal izateko. Honen aurrean ideia bat sortu zen, azaltzen duena Unibertsoko materiaren %90 [[materia ilun]]a dela, ez duela [[argi]]rik ematen edo [[barioi]] normalekin elkarrekintzarik. Gainera, Unibertsoa batez ere materia arruntez osatuta dagoela asumitzen badugu, behaketekin bat ez datozen aurreikuspenak ematera eramaten gaitu. Bereziki, Unibertsoak materia ilunik izango ez balu, ez litzateke ez den bezain pikortsua ez eta duen [[deuterio]]a baino gehiago izango luke. Materia iluna beti eztabaidatua izan bada ere, hainbat behaketetatik ondorioztatzen da: hondoko mikrouhin erradiazioaren anisotropia, [[galaxia kumulu]]en abiaduren dispertsioa, eskala handiko egituren banaketa<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Materia ilunaren banaketa-mapa bat argitaratu dute - Zientzia.eus|url=http://zientzia.eus/artikuluak/materia-ilunaren-banaketa-mapa-bat-argitaratu-dute/|sartze-data=2017-12-12}}</ref>, [[grabitate lente]]en ikerketek eta galaxia kumuluen [[X izpi]] neurketak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Galaxies and the Universe - Dark Matter|url=http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/darkmatter.html|sartze-data=2017-12-12}}</ref>.
 
Materia ilunaren ebidentzia ez zuzenekoa beste materiaren gainean duen influentzia grabitazionaletik dator, ez delako laborategietan inoiz materia ilunaren partikularik ikusi. Partikula asko proposatu dira materia ilunerako hautagai gisa, eta hainbat proiektu daude martxan zuzenean detektatu ahal izateko<ref>{{Erreferentzia|izena=W.-M. Yao et|abizena=al|izenburua=Review of Particle Physics|orrialdeak=1|hizkuntza=en|data=2006|url=http://stacks.iop.org/0954-3899/33/i=1/a=001|aldizkaria=Journal of Physics G: Nuclear and Particle Physics|alea=1|zenbakia=33|issn=0954-3899|doi=10.1088/0954-3899/33/1/001|sartze-data=2017-12-12}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
 
Gainera, arazo nabarmenak daude gaur egun babesten den [[materia ilun hotza]]ren ereduarekin, [[galaxia nanoaren arazoa]]<ref>{{Erreferentzia|izena=James S.|abizena=Bullock|izenburua=Notes on the Missing Satellites Problem|orrialdeak=arXiv:1009.4505|data=2010-09-01|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2010arXiv1009.45B|aldizkaria=ArXiv e-prints|zenbakia=1009|sartze-data=2017-12-12}}</ref> eta [[halo gailurdunaren arazoa]] barne<ref>{{Erreferentzia|izena=Jürg|abizena=Diemand|izenburua=Cusps in cold dark matter haloes|orrialdeak=665–673|hizkuntza=en|abizena2=Zemp|abizena3=Moore|abizena4=Stadel|abizena5=Carollo|izena2=Marcel|izena3=Ben|izena4=Joachim|izena5=Marcella|data=2005-12-01|url=https://doi.org/10.1111/j.1365-2966.2005.09601.x|aldizkaria=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|alea=2|zenbakia=364|issn=0035-8711|doi=10.1111/j.1365-2966.2005.09601.x|sartze-data=2017-12-12}}</ref>. Teoria alternatiboak proposatu dira ez dutenak behar hainbeste materia ilunik Unibertsoan, baina Einsteinen eta Newtonen grabitazio legeak aldatzea dakar horrek; hala ere, ez dago momentu honetan teoria alternatiborik materia ilun hotzak bezain beste azalpen ematen diotenik ikusten dugunari<ref>{{Erreferentzia|izena=Scott|abizena=Dodelson|izenburua=The real problem with mond|orrialdeak=2749–2753|data=2011-12-31|url=http://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0218271811020561|aldizkaria=International Journal of Modern Physics D|alea=14|zenbakia=20|issn=0218-2718|doi=10.1142/S0218271811020561|sartze-data=2017-12-12}}</ref>.
Unibertsoaren adina mugatua denez, printzipioz Big Bang paradigma zuzena balitz, ''zerumuga kosmikoa'' unibertsoaren ertzean izango litzateke. Big Banga puntu bakar batetik hedatzen hasi zenez, elkarren arteko kausalitate-lotura izan beharko lukete unibertsoko eremu guztiek, eta ''zerumuga kosmiko'' bakar baten barruan izan beharko lukete. Behaketek, ordea, oso bestelako unibertsoa erakusten digute: unibertsoaren adinean zehar argiak bidaiatu duen distantzia ikusten dugun unibertsoaren erradioa baino ehunka aldiz txikiagoa da, eta, beraz, gure zerumugatik kanpo diren eremu ugari dira unibertsoan<ref>{{Erreferentzia|izena=Guth, Alan|abizena=H.|izenburua=The inflationary universe : the quest for a new theory of cosmic origins|argitaletxea=Vintage|data=1997|url=https://www.worldcat.org/oclc/40807939|isbn=9780099959502}}</ref>.
 
Mikrouhin-erradiazio kosmikoak erakusten digu, aurreko ataletan aipatu bezala, eremu oso urrunetatik (elkarrekin kausalitate-loturarik ez daukaten eremuetatik) tenperatura bereko erradiazioa jasotzen dugula<ref>{{Erreferentzia|izena=D. J.|abizena=Fixsen|izenburua=The Temperature of the Cosmic Microwave Background|orrialdeak=916|hizkuntza=en|data=2009|url=http://stacks.iop.org/0004-637X/707/i=2/a=916|aldizkaria=The Astrophysical Journal|alea=2|zenbakia=707|issn=0004-637X|doi=10.1088/0004-637X/707/2/916|sartze-data=2017-12-09}}{{Apurtutako esteka|date=maiatza 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Iraganean, hasiera batean, eremuok tenperatura bereko zopa kosmiko batetik hedatu ziren, baina nolabait gaur egun beren ''zerumuga kosmikoak'' oso urrun dira bata bestetik. Hau da, ''zerumuga-arazoak'', edo beste modu batera esanda, Big Bangak aurreikusten duen unibertsoaren eboluzioak, ezin du sortu guk behatzen duguna bezain unibertso handia; hots, Big Bangari dagokion unibertsoa ''txikiegia'' da.
 
Arazo hau konpontzeko, [[inflazio kosmikoa]] asmatu zuten [[Alan Guth]] zientzialari amerikarrak eta [[Andrei Linde]] errusiarrak [[1980ko hamarkada]]n. Inflazioa unibertsoaren hasierako prozesua da, ezohiko hedapena sortzen duena. Epe laburrean, inflazioak unibertsoaren tamaina [[Funtzio esponentzial|esponentzialki]] hedatzen du, eta, ondorioz, Big Bang mekanismoak aurreikusten duena baino handiagoa da unibertsoa. Inflazioa sortzen duten prozesuak teknikoak dira, eta ez dira behaketen bidez baieztatzeko modukoak. Azken hamarkadetan, kosmologoek inflazio-teoria ugari proposatu dituzte mekanismo horri nolabaiteko justifikazioa emateko. Egun arte, eztabaida sakonean dagoen teoria da.