«Longitude»: berrikuspenen arteko aldeak

122 bytes removed ,  Duela 4 hilabete
ez dago edizio laburpenik
(Rescuing 0 sources and tagging 6 as dead.) #IABot (v2.0.8)
[[Fitxategi:WorldMapLongLat-eq-circles-tropics-non.png|thumb|289x289px|[[Lurra]]ren mapa. Longitude lerroak bertikalak dira.]]
 
'''Longitudea''' edo '''luzera<ref>{{erreferentzia|izena=Ibon|abizena=Sarasola|urtea=1998|izenburua=Euskara Batuaren Ajeak|argitaletxea=Alberdania|orrialdea=|orrialdeak=130-131|ISBN=848866950X|hizkuntza=eu|aipua=}}</ref>''' [[Lurra]] edo beste planetako [[Greenwich meridianoa|lehenengo meridianoa]] eta [[meridiano]] baten arteko, [[paralelo (argipena)|paralelo]] batean neurtua, distantzia angeluarra da. Longitudea [[gradu (argipena)|gradutan]] neurtzen da.
 
Longitudea adierazteko modu ezberdinak daude:
<nowiki/>Latitudea, zehaztu nahi den puntutik igarotzen den paraleloaren eta [[Ekuatore]]<nowiki/>aren arteko graduen bidez neurtzen da. Distantzia hori da latitudea: Ekuatoretik neurtu nahi dugun puntura dagoen distantzia hain zuzen. Aipatutako Ekuatorea da abiapuntua beraz: 0 º-an kokatzen da hau, Lurra bi hemisferiotan erdibituz (Ipar Hemisferioa eta Hego Hemisferioa), eta hortik abiatuz neurtzen dira Lurreko beste puntu zehatzak. Poloetara hurbiltzean 0 º-tik 90 º-ra eginez.
 
[[Fitxategi:Latitud_y_Longitud_en_la_Tierra.svg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Latitud_y_Longitud_en_la_Tierra.svg|thumb|444x444px|Latitudea{{Apurtutako esteka|date=martxoa 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} eta Longitudea.]]
Beraz, latitudearen neurketak, ipar hemisferioaren kasuan, [[Iparrizarra|Ipar Izarra]]<nowiki/>ren eta horizontearen arteko angelua neurtzean datza. Eta hego hemisferioan, [[Hegoaldeko Gurutzea]]<nowiki/>rekiko (Hego Hemisferioan kokatzen den konstelazioarekiko) angelua neurtuz. Angelu hau kuadrante, astrolabio eta sextante bidez neurtzen da. Urteetan zehar longitudea egunaren luzera, eguzkiaren altuera eta zerumugako izarren posizioari esker kalkulatu izan da.
<nowiki/><nowiki/>Longitudea, bestalde, meridianoen bidez zehazten da. Mundua zeharkatzen duten irudizko lerro hauek, aurrekoan ez bezala, ez dira paraleloak. Baina kasu honetan ere, bada abiapuntu- meridiano bat, zero puntua edo zero meridianoa, zeinak neurketak ahalbidetzen dituen. Gaur egun, 0ºan kokatzen den meridianoa Greenwicheko meridianoa da. Hau, esan bezala, erreferentzia bat da, neurketak egiteko puntu komun adostu bat alegia. [[Greenwich meridianoa]]<nowiki/>k, hain zuzen ere, Greenwicheko behatokiari egiten dio erreferentzia. [[Britainia Handia|Britainia Handiko]] [[Cambridgeko Unibertsitatea|Cambridgeko Unibertsitateko]] [[Astronomia]] Institutuan dago behatokia gaur egun, baina eraikin historikoa [[Londres]]ko [[Greenwich|Greenwich udalerrian]] kokatzen da eta hortik dator izendapena, hortik igarotzen baita zero meridiano hau. Hau, ez zen adostu eta zehaztu 1884ra arte, eta esan beharrekoa da, hitzarmen hau egin arte, nazio bakoitzak bere zero meridianoa zuela. Espainian adibidez, XVIII. mende amaieran, Cadizko Behatokiko (San Fernandon) meridianotik abiatuz neurtzen zen longitudea; eta Frantzian berriz, Parisko Behatokia zen abiapuntua.
Sariaren merezimendua epaitzeko Longitude Batzordea eratu zuten, zientzialariz, itsas ofizialez eta gobernuko funtzionarioz osatua. Kide hauek izan zituen: “errege astronomo” karguan zegoena, Errege Elkarteko presidentea, Almirantegoko burua, Komunen Ganberako presidentea, Itsas Armadako goi mandataria, eta Oxford eta Cambridge unibertsitateetako Savile, Lucas eta Plume katedretako matematikako irakasleak. Batzorde honek ehun urte baino gehiago iraun zuen, 1828an desegin zen arte. Akta indarrean sartu aurretik hainbat izan baziren ere proposatutako metodoak, aktaz geroztik, ugaritu egin ziren egitasmoak.
 
== Longitudea neurtzeko proposatutako metodo ezberdinakmetodoak ==
Behaketa astronomikoetan oinarri? Ala mekanikatik abiatuz, denboraren neurketan oinarri? Bi ildo horietatik garatu ziren proposamen nagusiak. Hala nola, bataren eta bestearen arteko lehia bizia sortzeraino. Adibidez, [[Galileo Galilei|Galileo]] (1564- 1642), [[John Flamsteed|Flamsteed]] (1646- 1719), [[Edmond Halley|Halley]] (1656- 1742) eta [[Isaac Newton|Newton]] (1642- 1727) behaketa astronomikoetan aritu ziren irtenbide bila. Hala egin zuen Mayer mapagile alemanak ere, Harrisonek bere egitasmoak perfekzionatu bitartean. Aldi hartan (1742 inguruan) tentsio handiak egon ziren eta irtenbide mekanikoekiko mesfidantza handiak, ilargiaren metodoa gailenduz zihoelarikzihoalarik.
 
=== Behaketa astronomikoetan oinarrituz ===
 
==== Ilargiaren distantziaren metodoa ====
[[Fitxategi:Justus_Sustermans_-_Portrait_of_Galileo_Galilei,_1636.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Justus_Sustermans_-_Portrait_of_Galileo_Galilei,_1636.jpg|thumb|295x295px|Galileo{{Apurtutako esteka|date=martxoa 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Galilei.]]
Werner-ek ilargiaren ibilbidean zeuden izarren posizioak jaso behar zirela proposatu zuen eta ilargia izar bakoitzaren paretik noiz igaroko zen iragarri behar zela. Baina izarren posizioak eta ilargiaren mugimendua gobernatzen zuten legeak ez ziren oso ondo ezagutzen eta marinelek ere ez zuten distantzia hori neurtzeko tresna ziurrik. Aurrerago baina, metodo hau findu zuten zenbait astronomok, bakoitzak bere ekarpena eginez ilargiaren distantziaren metodoari. Adibidez, Bradley errege- astronomoak (1742an Halley hil ondoren izendatuak) Lurraren ardatzaren makurduran desbideratzeak identifikatu zituen, zeru mapa doiak egin zituen, … Eta Mayer mapagile alemaniarrak ere ilargi- taula sorta fin bat landu zuen eta behaketa- tresna zirkular berri bat sortu zuen. Bi hauen lanaz gain, izarren posizioa eta ilargiaren mugimendua fintasunez ikertu ziren. Bide horretatik, hobekuntza ikaragarriak egin ziren metodo honetan, gradu erdiko doitasunez aurkitu ahal izateraino longitudea (lehen saria Longitudeari buruzko Dekretuan). Itsasoan proba egin ondoren, 3.000 libera esterlina eman zioten Mayer-en alargunari (Mayer 39 urterekin hil baitzen infekzio baten ondorioz). Metodoak zenbait hutsune zituen: alde batetik, zerumugan argiak duen errefrakzio handiaren eraginez, askoz gorago ager zitezkeen zeru- gorputzen posizioak. Eta bestetik, taulak Lurraren zentroan kokaturik dagoen behatzaile batentzat zeuden formulatuak eta ez ziren egokitzen itsasoaren aldakortasunera.
 
==== Galileo: Jupiterren sateliteen metodoa ====
[[Fitxategi:Edmund-Halley.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Edmund-Halley.jpg|thumb|Edmund{{Apurtutako esteka|date=martxoa 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Halley.]]
Teleskopio bat zerura begira jarri zuen lehenengoetarikoa izan zela kontutan hartuz, 1610ean  lau sateliteko (Io, Europa, Ganimedes eta Kalisto) multzo bat behatu zuen Galileok Jupiterren inguruan. Jupiterren ilargiei hainbat behaketa egin zien eta orbiten periodoak kalkulatu zituen. Orduan, ilargi hauek itsasgizonen longitudearen kasurako balio zezaketela pentsatu zuen, eta baita itsasorako aproposa zen tramankulu bat asmatu ere: ''celatone''. Nabigaziorako kasko berezi bat zen eta teleskopio bat zeukan jarrita begietarako zulo batean. Baina halere, marinelek zailtasunak izango zituzten sateliteak itsasotik behatzeko; eta gainera, satelite hauek ezin ziren egunez ikusi, eta gauez soilik egun oskarbietan. 1642an, Galileo jada hilda, teoria honek onarpena lortu zuen, praktikara eraman zen eta baliagarri bazen ere, honen erabilgarritasuna lurrera mugatzen zen. Ez zen baliagarria itsasoan.
 
<nowiki/><nowiki/>Bost urte eman zituen itsas erlojua lantzen. Erloju horri Harrisonen 1.a deitzen zaio, H- 1a. Ez zuen beste erlojuen itxurarik, letoiez egin zuen eta lau esfera zituen: ordua markatzen duen esfera, minutuak markatzen dituen esfera, segundoak markatzen dituen esfera eta hilaren egunak adierazten zituen esfera. Gaur egun Greenwicheko Itsas Museoan dago eta badabil gainera (egunero giltza emanez gero). Graham-engana eraman zuen erlojua 1735ean. Longitudeari buruzko Dekretuan azaldutakotik apur bat urrunduz Spithead-era eramateko agindua eman zioten almiranteek Harrisoni, Lisboara zihoan ''Centurion'' gudu- ontzian proba zezaten. Baina Proctor kapitainaren agintean zegoen ontzi hau, eta kapitaina hil egin zen itsasontzia porturatu zen momentuan, Harrisonen erlojuaren inguruan ezer idatzi aurretik. Handik lau egunera, ''Oxford'' ontziko kapitainak Harrison Ingalaterrara eramateko agindua jaso zuen. 1737ko ekainaren 30ean batu zen Longitude Batzordea erlojua epaitzeko, eta harrituta azaldu ziren guztiak. Baina halere Harrison bere lanarekiko kritiko agertu zen, eta lorpenak begien bistakoak baziren ere, konponketa batzuk egin behar zituela onartu eta  beste denbora neurgailu hobe bat egiteko proposamena bota zien batzordekideei. Hobekuntzetarako dirua jaso eta hurrengo erlojuaren lanketari ekin zion.
 
[[Fitxategi:Harrison_H4_chronometer.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Harrison_H4_chronometer.jpg|thumb|Harrisonen{{Apurtutako esteka|date=martxoa 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} H-4 erlojua.]]
H- 2a landu zuen eta 1741eko urtarrilean aurkeztu zuen Batzordean. Bigarren honek “berdinago ibiltzeko” eta tenperatura konpentsatzeko mekanismo berriak bazituen ere, hau ez zen inoiz itsasoratu, Harrisonek erlojua aurkeztu bezain pronto eskatu baitzuen hirugarren bat egiteko baimena. Hemeretzi urte eman zituen H- 3a egiten, ordurako bere seme William-en laguntzaz. Berrikuntzetariko bat, zerrenda binmetalikoa deritzona, termostatoen eta tenperatura kontrolatzeko beste gailu batzuen barruan erabiltzen da gaur egun. Honek, arranparrilazko penduluak baino hobeto konpentsatzen ditu tenperatura aldaketak. Denbora neurgailuen barra formako balantzaigailuei ere gurpil forma eman zien hirugarren itsas- erloju honetan. 27kg zituen erlojuak (H-1ak baino zazpi kilo gutxiago eta H-2ak baino hamabi kilo gutxiago).
 
3.668

edits