«Santo Domingo de la Calzada»: berrikuspenen arteko aldeak

 
== Etimologia ==
Izena [[Domingo de la Calzada]] eremutarretik datorkio, Donejakue bidearen sustatzaile handia izanik bertan erromesentzako aterpea eta ospitalea eraiki zituen, bai eta Oja ibaia zeharkatzeko zubia ere, eta hura izan zen gerora sortuko zen hiriaren oinarria<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Santo Domingo de la Calzada - Destino|hizkuntza=es|url=https://lariojaturismo.com/poblacion/santo-domingo-de-la-calzada/c5a84297-f4dd-4013-a3b7-944a34ff8441|aldizkaria=La Rioja Turismo@es{{!}}{{!}}{{!}}|sartze-data=2021-05-08}}</ref>. 2009an fundatzailearen heriotzaren milurtekoa ospatu zuen.
 
Udalerri hau izendatzeko [[euskara]]z ''Ozkabarte'' izena ere erabili izan den arren, [[Euskaltzaindia]]k ez du ontzat ematen.<ref>{{EuskaltzArauErref|arau-zk=149|arau-izenb=Euskal Herri inguruko exonimoak}}</ref>
 
=== Sorrera ===
[[Domingo de la Calzada]] santuak monasterio bat sortu zuen leku horretan [[1044]]. urtean, [[Donejakue bidea|Donejakue Bidearen]] erromesen topagune izan zena. [[Alfontso VI.a Gaztelakoa|Alfontso VI.ak]] aginduta, zubi bat eraiki zuten [[Oja|Glera ibaiaren]] gainean eta zubiaren inguruan ospitaleak eta ostatuak sortu ziren<ref name=":0" />. 1120. urteko hiru agiri gordetzen dira [[Santo Domingo de la Calzadako katedrala|katedralean]]; Alfontso VI.ak eliza eta burgoa ezartzeko ematen duen baimena, "Cofrades de la Casa de Santo Domingo de Río de Ohia" elkarteak etxea Naiarako apezpikuari ematen diona eta hirugarrena emakume baten testamendua bere jabetzako eraikinak monasterioari ematen dizkiona behartsuak artatzeko. 1136ko kartolariotan ere agertzen da<ref etaname=":1">{{Erreferentzia|izenburua=Historia 1141eande jasoSanto zuenhiriDomingo pribilejioa.de 1250la arteanCalzada|hizkuntza=es-es|url=http://www.santodomingodelacalzada.org/contenidos/historia-santo-domingo-calzada-22116426.html|aldizkaria=Ayuntamiento apezpikuarenSanto menpeDomingo egonde zenla Calzada|sartze-data=2021-05-08}}</ref> eta urte horretan erregearen babesera pasa zen. XIII. mendean1141ean jaso zuen [[hiri-gutun]]a, etapribilejioa<ref apezpikuenname=":2">{{Erreferentzia|izenburua=APUNTES hiriBIOGRAFÍA eta ErrioxakoSTO.DOMINGO hiriburuDE bihurtuLA zen. 1367anCALZADA, hiriaUBIETO gotortzenARTETA hasi- zirenBiblioteca [[PetriGonzalo I.ade GaztelakoaBerceo|Petri Iurl=http://www.vallenajerilla.com/berceo/ubietoarteta/biografiasantodomingo.htm|aldizkaria=www.vallenajerilla.com|sartze-data=2021-05-08}}</ref>.aren]] aginduz eta harresia eraiki zen.
 
Santo Domingo de la Calzadak beherala garrantzia handia hartu zuen eta Calahorrako eta Burgosko apezpikuek berenganatu nahi izan zuten. [[Alfontso VII.a Gaztelakoa|Alfontso VII.ak]] Calahorraren alde egin zuen<ref name=":2" /> eta horrela Calahorrako elizbarrutia ''Calaguritana et Calceatensis'' bihurtu zen<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Calahorra y La Calzada-Logroño (Diocese) [Catholic-Hierarchy]|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dclcl.html|aldizkaria=www.catholic-hierarchy.org|sartze-data=2021-05-08}}</ref> 1250an apezpikuaren menpe egotetik erregearen babesera pasa zen. XIII. mendean jaso zuen [[hiri-gutun]]a Errioxako hiriburu bihurtu zen eta hasierako harresia eraiki zen. 1367 eta 1369 artean [[Petri I.a Gaztelakoa|Petri I.aren]] aginduz behin betiko harresia eraiki zen<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=Santo Domingo de la Calzada y el milagro del gallo y la gallina|hizkuntza=es|url=https://www.viajesyrutas.es/2018/01/santo-domingo-calzada-milagro-gallo-gallina-larioja.html|sartze-data=2021-05-08}}</ref>.
XIV. eta XV. mendeen artean, harresia eraiki zen eta hegoaldean La Puebla, Merkatuaren auzoa (katedralaren atzean) eta Pinar kalea eraiki ziren. Handitze horrek gaur egungo alderdi zaharra eratu zuen.
 
XIV. eta XV. mendeen artean, harresia eraiki zen eta hegoaldean La Puebla, Merkatuaren auzoa (katedralaren atzean) eta Pinar kalea eraiki ziren. Handitze horrek gaur egungo alderdi zaharra eratu zuen<ref name=":1" />.
 
=== Aro modernoa ===
XVII. mendean, hiriak, Espainian moduan, krisialdia jasan ondoren, XVIII.ean hirigintza-loraldia izan zuen: Plaza Nagusia eraberritu zen, udaletxea eta korregidore-etxea barne; Espolón eta La Carrera izeneko pasealekuak eraiki ziren. Dorre exentua gartzelaren orubean altxatu zen, azken hau korrejidore-etxera aldatuz.
 
XIX. mendean, Logroño probintzia sortu zenean, Santo Domingo eskualdeko burua eta barruti judiziala bilakatu zen eta Errioxa Garaiko hiri garrantzitsuenetariko bat ere. Mendearen amaieran, 4.000 biztanle izan zituen eta zonaldeko zerbitzu-gune bilakatu zen<ref name=":1" />.
 
=== Aro garaikidea ===
1959.1959an urteanLogroñoko [[Calahorrako etaLogroñoko konkatedrala|La Calzada-LogroñokoRedonda elizbarrutiaeliza]] sortukonkatedral zen.izendatu Aurretikondoren Calahorrako elizbarrutia izan zen baina urte horretan Logroñoko [[LogroñokoCalahorrako eta konkatedrala|La RedondaCalzada-Logroñoko elizaelizbarrutia]] konkatedralsortu izandatuzen, zuten etaErrioxako hiru hirien izena hartukohartu zuen elizbarrutia sortzea erabaki zutenberaz. Apezpikuaren egoitza gaur egun Logroñon dago.
 
1973an, Espainiako Kultura Ministerioak Santo Domingo de la Calzadako alde zaharra historiko-artistiko gunea aldarrikatu zuen<ref name=":1" />.
 
Gaur egun zonaldeko zerbitzu-gune nagusia da, administrazioan, turismoan, industrian eta merkataritzan etorkizun handia izanik.
[[Fitxategi:Santo Domingo de la Calzada - Ayuntamiento 1.jpg|250px|thumb|Udaletxea.]]
=== Elizak ===
* [[Santo Domingo de la Calzadako katedrala]]: XII. mendean eraiki zen eliza-gotorlekua izateko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Catedral de Santo Domingo de la Calzada - Lugar de interés|hizkuntza=es|url=https://lariojaturismo.com/lugar-de-interes/catedral-de-santo-domingo-de-la-calzada/3c9a5769-d32d-412d-af5d-fdaa6ef4dbb2|aldizkaria=La Rioja Turismo@es{{!}}{{!}}{{!}}|sartze-data=2021-05-08}}</ref>. Dorre exentoa XVIII. mendekoa da<ref name=":3" />.
* San Frantzisko komentua (XVI. mendekoa)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Convento de San Francisco - Lugar de interés|hizkuntza=es|url=https://lariojaturismo.com/lugar-de-interes/convento-de-san-francisco/5a4af6b0-cd04-3630-6308-ab474cf9fae5|aldizkaria=La Rioja Turismo@es{{!}}{{!}}{{!}}|sartze-data=2021-05-08}}</ref>
* San Frantzisko komentua (XVI. mendekoa)
* Monja zistertarren abadetxea (XVII. mendekoa)<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Monasterio de Nuestra Señora de la Anunciación - Lugar de interés|hizkuntza=es|url=https://lariojaturismo.com/lugar-de-interes/monasterio-de-nuestra-seora-de-la-anunciacion/2062e52d-c68d-4f72-8b12-8ab5648ecf31|aldizkaria=La Rioja Turismo@es{{!}}{{!}}{{!}}|sartze-data=2021-05-08}}</ref>
* Zistertarren abadetxea (XVII. mendekoa)
* Plazako Andre Mariaren baseliza<ref name=":3" />
* Zubiko baseliza
* Erleen Andre Mariaren baseliza
=== Eraikin zibilak ===
 
* Trastamara etxea: [[Henrike II.a Gaztelakoa]] bizi eta hil zen bertan. Herrian mantentzen den eraikin zibil zaharrena da. Gaur egun liburutegia eta turismo bulegoa dago bertan<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Casa de Trastámara en Santo Domingo de la Calzada - Arquitectura Civil en Santo Domingo de la Calzada - Toda La Rioja - Toda la información de turismo y servicios en La Rioja|url=http://www.todalarioja.com/ficha-turismo/558-casa-de-trastamara-en-santo-domingo-de-la-calzada|aldizkaria=www.todalarioja.com|sartze-data=2021-05-08}}</ref>.
*[[Paradore|Paradore Nazionala]] dago antzinako erromesen ospitalaren eraikinean<ref>{{Erreferentzia|abizena=sto.domingo|izenburua=Parador de Santo Domingo de la Calzada|hizkuntza=es|data=2013-08-20|url=https://www.parador.es/es/paradores/parador-de-santo-domingo-de-la-calzada|aldizkaria=www.parador.es|sartze-data=2021-05-08}}</ref>.
* Antzinako harategien etxea
* Antzinako harategien etxea: Trastamara etxearen parean dago. 1759an hiltegia izateko baimena jaso zuen<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Casa de las Antiguas Carnicerías - Lugar de interés|hizkuntza=es|url=https://lariojaturismo.com/lugar-de-interes/casa-de-las-antiguas-carnicerias/ff13059f-1ef6-d2c7-31bb-b603c9afdb5e|aldizkaria=La Rioja Turismo@es{{!}}{{!}}{{!}}|sartze-data=2021-05-08}}</ref>.
* Udaletxea: XIV. mendeko harresiaren gainean eraiki zen.
* Udaletxea: XIV. mendeko harresiaren gainean eraiki zen, Santuaren plazan XVIII. mendean. Gaur egun Espainiako plaza izena du. Udaletxe azpiko arkupetan merkatariek postuak jarri ohi zituzten feria egunetan<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Ayuntamiento de Santo Domingo de la Calzada - Lugar de interés|hizkuntza=es|url=https://lariojaturismo.com/lugar-de-interes/ayuntamiento-de-santo-domingo-de-la-calzada/e8de573b-edb0-c3ef-67aa-077fbe2d724f|aldizkaria=La Rioja Turismo@es{{!}}{{!}}{{!}}|sartze-data=2021-05-08}}</ref>.
* Santuaren kofradiaren etxea
* Korregidorearen etxea
=== Jaiak ===
 
* Santuaren jaiak maiatzaren 10ean hasten dira. Egun handia maiatzaren 12an izaten da, Domingo Garcia santuaren heriotza omentzen baita. 1988ko azaroaren 29an Nazio Interes Turistiko izendatuak izan ziren. Maiatzaren 15arekin bat egiten dute, San Isidro egunean nekazarien eguna ospatzen baita<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Fiestas del Santo|hizkuntza=es-es|url=http://www.santodomingodelacalzada.org/contenidos/fiestas-santo-24115535.html|aldizkaria=Ayuntamiento Santo Domingo de la Calzada|sartze-data=2021-05-08}}</ref>.
* Santuaren jaiak maiatzaren 1 eta 15 artean ospatzen dira.1988ko azaroaren 29an Nazio Interes Turistiko izendatuak izan ziren.
*Abuztuan "Los Milagros del Santo" eguna izaten da<ref name=":0" />.
* Gracias y Hermosilla jaiak: Irailaren 18an eta 19an.
* Sortzez Garbiaren jaia eta Erdi Aroko merkatua, abenduaren 4 eta 8 artean.
 
74.205

edits