«Katalina Eleizegi»: berrikuspenen arteko aldeak

15.464 bytes added ,  Duela 1 hilabete
Artikulua goitik behera berridatzi dut, datu, bibliografia eta irudi berriak gaineratuta.
(Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8)
(Artikulua goitik behera berridatzi dut, datu, bibliografia eta irudi berriak gaineratuta.)
{{Biografia_infotaula_automatikoa}}
 
'''Katalina Eleizegi Maiz''' ([[Donostia]], [[Gipuzkoa]], [[1889]]ko [[apirilaren 6]]a - [[Lizarra]], [[Nafarroa Garaia|Nafarroa]], [[1963]]ko [[azaroaren 19]]a) euskal idazleaidazle bat izan zen; antzerkigile lanetan nabarmendu zen. Irakasle ikasketak egin zituen Burgosenondoren, eta lan egin zuen [[Oiartzun]]en,Euskal [[Bidania]]n,Herriko [[Amasa]]nzenbait eta [[Ituren]]enlekutan, baina osasun arazoek eraginda, [[Lizarra|Lizarrara]] erretiratu zen, klima lehorragoaren babesera,; izan ere, txikitantxikitatik txartoarnas sendatutakohartzeko hotzeriarazo batenkronikoak ondorioz,izan arnaszituen. hartzekoEuskal arazoantzerki kronikoakmodernoaren baitaitzindarietako zituenbat izan zen.
 
== Biografia ==
[[Fitxategi:Katalina eleizegi 3.jpg|ezkerrera|thumb|258x258px|Katalina Eleizegi, estudioko argazki batean.]]
Donostiako hiribarrenean bizi zen familia batean, lau senidetatik nagusia zen Katalina Eleizegi. Joxe Juan ([[1891]]), Juana Anbrosia ([[1893]]) eta Juana Maria ([[1897]]) izan zituen anai-arrebak. Gurasoak, berriz, Kaietano Maria Eleizegi Otegi urnietarra eta Juana Josefa Maiz Albizu donostiarra.
Donostiako hiri barrenean bizi zen familia batean, lau senidetatik nagusia izan zen Katalina Eleizegi. [[Artzain Onaren katedrala|Artzain Onaren katedralean]] bataiatu zuten jaio zen egun berean, 1889ko apirilaren 6an, ''Catalina Dominica'' izena jarrita;<ref>Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoa DEAH/F06.064//1985/002-01(f.54v,zk.65/B,1889-04-06)</ref> Joxe Juan ([[1891]]), Juana Anbrosia ([[1893]]) eta Juana Maria ([[1897]]) izan zituen anai-arrebak. Gurasoak, berriz, Kaietano Maria Eleizegi Otegi (1868-08-07) urnietarra<ref>Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoa DEAH/F06.147//4646/001-01(f.26v,zk.34/B,1868-08-07).</ref><ref group="oh">Aitaren bataio agirian, izena gaizki idatzita ageri da, «Cayetana».</ref> eta Juana Josefa Maiz Albizu donostiarra.<ref group="oh">Amaren bataio agiririk ez da ageri Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoan.</ref> Gurasoak 1888ko apirilaren 17an ezkondu ziren, [[Artzain Onaren katedrala|Artzain Onaren katedralean]].<ref>Donostiako Elizbarrutiko Artxibo Historikoa DEAH/F06.064//2001/001-01(f.62v,zk.19/M,1888-04-17).</ref>
 
Umetan gaizki sendatutako [[hotzeri]] baten ondorioz, arnas hartzeko arazoaparatuko kronikoakarazoak izan zituen bizitzabeti. osoan[[Irakasle|Irakasle ikasketak]] egin zituen [[Burgos|Burgosen]] ([[Espainia]]); tituludun euskal maistren lehen belaunaldikoa izan zen.<ref Eguraldiname=":0" lehorragoen/> [[Irakasle]] gisa lan egin zuen [[Oiartzun]]en, [[Bidania]]n, [[Amasa]]n eta [[Ituren]]en, baina osasun arazoek behartuta, eguraldi lehorragoko lekuak bilatu behar izan zituen. bilaHorrela, barrualdeko herri askotan bizi izan zen: hasieran Donostian bere gurasoenean, baina, gero, Euskal Herriko beste herri batzuetara joan zen bizitzerabizi izatera. [[Iruñea]]n, [[Auritz]]en eta [[Madril]]en bizi izan zen, eta gaztaroan bidaia asko egin zituen, Gipuzkoan eta Nafarroan barrena batez ere.<ref name=":1">Santi Onaindia (1977), 218. or.</ref>
 
Bere bizitzaren aldi luzeena, azken hogeita hamar urteak, hain zuzen, [[Lizarra]]n pasatuegin zuenzituen: [[Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian|Espainiako Gerra Zibilaren]] hasieratik hil arte han bizi izan zen, Txapitel kaleko lehen zenbakiko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=OpenStreetMap|hizkuntza=eu|url=https://www.openstreetmap.org/search?whereami=1&query=42.67114%2C-2.02887#map=19/42.67114/-2.02887|aldizkaria=OpenStreetMap|sartze-data=2021-04-24}}</ref> bi oineko etxean: goiko oinean, etxebizitza zegoen, eta han izan zituen Katalinak alokatuta bere logela eta egongela txiki bat; beheko oinean, berriz, etxe jabeen EtxegoienEtxegoiendarren ehorztetxea zegoen.<ref name=":0">Amaia Alvarez Uria (2007a), 2. or.</ref>
 
Bizitza osoan arnas arazoak izanik, bere beldurra zen [[asma]]k eragingo ziola heriotza, baina ez zen hala izan: ahoko [[infekzio]] larri baten aurkako botikak eragindako erreakzio batez hil zen, [[1963]]ko [[Azaroaren 19|azaroaren 19an]], hirurogeita hamalau urte zituela.<ref>Amaia Alvarez Uria (2007a), 5. or.</ref>
Irakasle ikasketak egin zituen Burgosen, eta lan egin zuen [[Oiartzun]]en, [[Bidania]]n, [[Amasa]]n eta [[Ituren]]en, baina osasun arazoek eraginda, Lizarrara erretiratu zen, klima lehorragoaren babesera.
 
== Katalinaren izen-deiturez ==
Bizitza osoan arnas arazoak izanik, bere beldurra zen [[asma]]k eragingo zila heriotza, baina ez zen hala izan: ahoko infekzio larri baten aurkako botikak eragindako erreakzio batez hil zen, hirurogeita hamalau urte zituela.
[[Fitxategi:Katalina eleizegi euskal erria 1916 07 01 559.jpg|thumb|303x303px|Katalina Eleizegi (1916, ''[[Euskal-Erria]]'' aldizkaria).]]
Gaur egun, ''Katalina Eleizegi'' forma normalizatua izan arren, beraren bizialdian beste era batzuetan ageri izan zen idatzita haren izena. Gaztelaniazko testuetan, ''Catalina Eleicegui''<ref>Ikus, adibidez, «De teatro vasco», ''Euskal-Erria'' 1916-01, 319. or.</ref> edo ''Catalina de Eleicegui''<ref>Ikus, adibidez, «De teatro vasco», ''Euskal-Erria'' 1918-07, 541. or.</ref> erabili ohi zen, orobat. Euskarazkoetan, berriz, ''Kataliñ Eleizegi''<ref>Ikus, adibidez, Juan Ignacio Uranga (1906) «Euskal jayak» in ''Euskal-Erria'', 1906-01, 572. or.</ref> edo ''Eleizegi'tar Katariñe''<ref>Adibidez ''Gaine'' obraren argitalpenean, ''El Día'' egunkarian, 1932-02-09.</ref>, [[Sabin Arana|Aranak]] eta [[Koldo Eleizalde|Elizaldek]] 1910ean [[Deun-ixendegi euzkotarra|euskal izen-deiturak idazteko]] proposatutako eran.
 
Azken forma horrek izan du oihartzunik: besteak beste, Koldo Mitxelena Kulturuneko katalogoan, Katalina Eleizegiren erregistroak izenburu honen barruan ageri dira: ''Eleizegi Maiz, Katariñe, (1889-1963)'';<ref>Ikus [https://www.kmliburutegia.eus/Search/Results?lookfor=Eleizegi+Maiz%2C+Katari%C3%B1e%2C+%281889-1963%29&type=Author&submit.x=32&submit.y=23&limit=20&sort=relevance Koldo Mitxelena Kulturuneko katalogoa].</ref> eta [[Harkaitz Cano|Harkaitz Canok]] 1997an egindako azterketan ''Katariñe Eleizegi'' izendatzen zuen idazlea.<ref>Ikus bibliografian, Harkaitz Cano (1997).</ref>''.''
== Kritikak ==
[[Fitxategi:Patri Urkizu Katalina Eleizegitaz Ahotsak.webm|thumb|261x261px|Katalina Eleizegiren<ref>{{erreferentzia|url=https://ahotsak.eus/lezo/pasarteak/lez-097-051/|izenburua=|sartze-data=|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref> ibilbidea Patri Urkizuren ahotan ([[Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak]] proiekturako)]]
Bere garaian oso harrera beroa izan zuten bere lanek kritikari eta ikusleen aldetik. Besteak beste, [[Toribio Altzaga]]k oso harrera beroa egin zion ''Garbiñe'' obraren estreinaldiari, ''[[El Liberal Guipuzcoano]]'' egunkarian, 1917ko abenduaren 24an:
{{esaera2|Eleizegi'tar Katariñe andereñoa; goi-goitik dabillen antzerki lana osotu digu, ospe aundiko teatrugilleak ere doi-doi gainditzen dituzten uarri ta eragozpideak ederki azpiratuz.}}
 
[[Harkaitz Cano]]k «euskal antzerki modernoaren ama» izendatu zuen Katalina Eleizegi.
 
== Lanak ==
'''[[Garbiñe. Iru egintzetan eratutako antzerkia]]''' ([[1917]], [[Tolosa]]n, Eusebio Lopezenean)
 
=== Donostiako aroa ===
Hiru ekitaldiko drama historikoa da, Eleizegiren lanik ospetsuena alde guztietara. [[Donostia|Donostiako Udalak]] 1916an saritutakoa, 1916ko abenduaren 21ean Donostiako [[Antzoki Zahar]]rean jokatu zen lehen aldiz; hurrengo urtean Tolosan argitaratu eta urteetan antzeztua izan zen.
 
==== ''Garbiñe'' ([[1916]]) ====
Historia XIII. mendean gertatzen da, Larrain familia aberatsaren jauregian; ezinezko amodio baten historia da: Ibon eta Egurtza maitemindurik daude Liderekin; Lide bera eta Garbiñe, itsuturik Ibonekin. Korapilo horren inguruan gertatzen dira obraren hiru egintzak.
[[Fitxategi:Garbiñe eskuizkribua kmk 2.jpg|ezkerrera|thumb|245x245px|''Garbiñe'' antzezlanaren eskuizkribuaren orri bat (iturria: [[Koldo Mitxelena Kulturunea|Koldo Mitxelena Kulturunea)]].<ref>Koldo Mitxelena Kulturunea, «Garbiñe Andere Katalin Elizagi'k yru antzezkitan antolatuba»; 11 koaderno ; 28 cm edo txikiagoak + gutunazal 1. Fondo gordeak 091 ANT doc-59.</ref>]]
''Garbiñe. Iru egintzetan eratutako antzerkia'' ([[1917]], [[Tolosa]]n, Eusebio Lopezenean)<ref group="oh">''Garbiñe'' antzezlanaren eskuizkribua [[Koldo Mitxelena Kulturunea|Koldo Mitxelena Kulturunean]] gordetzen da, 11 koadernotan (Fondo gordeak 091 ANT doc-59). Amaia Alvarez Uriak dioenez, antzezlanaren testuarekin batera, antzezpenari buruzko ohar edo jarraibideak daude eskuizkribu honetan, besteak beste, «notas de peluqería», emakumeen karakterizazioa nola egin behar zen zehatz-mehatz azalduta. Ikus Amaia Alvarez Uria (2011, 219-220. or.).</ref>
 
Hiru ekitaldiko drama historikoa da, Eleizegiren lanik ospetsuena alde guztietara. [[Donostia|Donostiako Udalak]] 1916an saritutakoa, 1916ko abenduaren 21ean Donostiako [[Antzoki Zahar]]rean jokatu zen lehen aldiz; hurrengo urtean Tolosan argitaratu eta urteetan antzeztua izan zen.<ref name=":1" />
Oso kritika onak jaso zituen (Toribio Altzagarenak barne). Istorioa XIII. mendean dago kokatuta, nafarren eta musulmanen arteko gerra giroan. Ezinezko amodio baten istorioa da. [[Benito Pérez Galdós]]en ''Marianela''rekin konparatua izan da, maitasunaren eta sakrifizioaren arteko uztarduragatik.
 
Antzerki obraren istorioa XIII. mendean gertatzen da, nafarren eta musulmanen arteko gerra giroan, Larrain familia aberatsaren jauregian; ezinezko amodio baten istorioa da: Ibon eta Egurtza maitemindurik daude Liderekin; Lide bera eta Garbiñe, itsuturik Ibonekin. Korapilo horren inguruan gertatzen dira obraren hiru egintzak.
'''[[Loreti. Iru egintzetan eratutako antzerkia eta 1917garren urtean Donostiko Euskal-Ikustetan saritua-]]''' ([[1917]], Donostia, Loyola'tar Eneko Deunaren Irarkola)
 
Oso kritika onak jaso zituen antzerki lana jendaurrean jokatu orduko; besteak beste, Toribio Altzagak biziki goratu zuen. [[Benito Pérez Galdós]]en ''Marianela'' antzerki obrarekin konparatua izan da, maitasunaren eta sakrifizioaren arteko uztarduragatik.<ref name=":4">Ikus ''El Liberal Guipuzcoano'', 1916-12-24, 2. or.</ref>
Hiru ekitaldiko drama historikoa da hau ere. Donostiako Udalak 1917an saritua, 1918ko abenduaren 21ean argitaratu eta antzeztu zen lehenengoz, Antzoki Zaharrean. '''Garbiñe'''k baino harrera hotzagoa izan zuen arren, egileak kultura handia zuela berresten du lan honek. [[Kantabriar Gerrak|Kantabriar gerrateetan]] girotu zuen, kantabriarrak (hau da, orduan sinistu ohi zenez, euskaldunak) erromatarren aurka aritu ziren antzinako garaietan<ref group="oh">Ikus [[euskokantabrismo]].</ref>.
 
==== '''[[Gaine]]'Loreti'' ([[19291917]]) ====
[[Fitxategi:Loreti azala 1917 kmk.jpg|thumb|255x255px|''Loreti'' antzerki lanaren azala (iturria: [[Koldo Mitxelena Kulturunea]]).]]
''Loreti'' (1917)''. Iru egintzetan eratutako antzerkia eta 1917garren urtean Donostiko Euskal-Ikustetan saritua'' ([[1917]], [[Donostia]]<nowiki/>n, Loyola'tar Eneko Deunaren Irarkolan)
 
Hiru ekitaldiko drama historikoa da hau ere. [[Donostiako Udala|Donostiako Udalak]] 1917an saritua, 1918ko abenduaren 21ean argitaratu eta antzeztu zen lehenengoz, Antzoki Zaharrean. ''Garbiñe''-k baino harrera hotzagoa izan zuen arren, egileak kultura handia zuela berresten du lan honek. [[Kantabriar Gerrak|Kantabriar gerrateetan]] girotu zuen, kantabriarrak (hau da, orduan sinistu ohi zenez, euskaldunak) erromatarren aurka aritu ziren antzinako garaietan<ref group="oh">[[Euskokantabrismo|Eusko-kantabrismoaren]] mitoaren edo teoriaren arabera, euskaldunek aurre egin zieten erromatarrei.</ref>.
Hiru ekitaldiko antzezlana da. 1932ko otsailaren eta apirilaren bitarte argitaratua, atalka, zen '''[[El Día]]''' egunkarian. Ez da aurreko bi lanak bezain ezaguna. 1970eko hamarkadan girotuta dago, etorkizunean beraz: «emendikan berrogeinbat urtera gertatuko balitzake lez antzeztuko da» idatzi zuen Eleizegik sarreran. Europako hotel bateko batzar gelan hasten da XX. mendearen hondarrean, baina bigarren ekitaldia XIII. mendeko giroa duen Atarratzeko jauregi batean gertatzen da.
 
==== '''[[Yatsu]]'Gaine'' ([[19341929]]) ====
[[Fitxategi:Gaine el dia 1932 02 09.jpg|ezkerrera|thumb|''Gaine'' obraren lehen atala, ''[[El Día]]'' 1932-02-09.]]
Hiru ekitaldiko antzezlana da. 1932ko otsailetik apirilera bitarte argitaratu zen, [[El Día|''El Día'']] egunkarian,<ref group="oh">''Gaine'' antzerki lana 18 ataletan argitaratu zen ''[[El Día]]'' egunkarian, zehazki egun hauetan: 1932ko otsailaren 9an, 11n, 13an, 15ean, 17an, 18an, 19an, 20an, 24an, 25ean, 26an eta 27an; martxoaren 2an, 3an, 4an eta 5ean; eta apirilaren 15ean, 16an eta 23an.</ref> nahiz obra hiru urte lehenago amaitu zuen idazten Madrilen, 1929ko urtarrilaren 18an.<ref group="oh">''Gaine'' obraren 18. eta azken atalaren amaieran, leku-data hauek ageri dira: «Madrid'en 1929'en urtian Ilbeltza'ren 18'an».</ref> Ez da aurreko bi lanak bezain ezaguna. 1970eko hamarkadan girotuta dago, etorkizunean beraz: «emendikan berrogeinbat urtera gertatuko balitzake lez antzeztuko da» idatzi zuen Eleizegik sarreran. Europako hotel bateko batzar gelan hasten da, XX. mendearen hondarrean, baina bigarren ekitaldia XIII. mendeko giroa duen [[Atharratze|Atharratzeko]] jauregi batean gertatzen da.
 
==== ''Yatsu'' ([[1934]]) ====
Hiru ekitaldiko drama historikoa da. Saritua, argitaratua eta antzeztua izan arren, oso ale gutxi gordetzen dira liburutegietan. [[Frantzisko Xabierkoa|Frantzisko Xabierren]] familiaren izena daraman lan honetan 1512an [[Nafarroako konkista]] kontatzen du. Kritika onak izan zituen, abertzaletasun sentipena azpimarratzen zuelako; baina kontrako kritikak ere bai, testua gehiago landu beharrekotzat jo baitzuten antzerkizale batzuk.
Hiru ekitaldiko drama historikoa da. Saritua, argitaratua eta antzeztua izan arren, oso ale gutxi gordetzen dira liburutegietan. [[Frantzisko Xabierkoa|Frantzisko Xabierren]] familiaren izena daraman lan honetan 1512an [[Nafarroako konkista]] kontatzen du. Kritika onak izan zituen, abertzaletasun sentipena azpimarratzen zuelako; baina kontrako kritikak ere bai, testua gehiago landu beharrekotzat jo baitzuten antzerki kritikari batzuek.<ref>Amaia Alvarez Uria (2007 a), 15. or.</ref> Antzerki lana [[Donostia|Donostian]], [[Tolosa|Tolosan]], [[Arrasate|Arrasaten]], [[Bergara|Bergaran]] eta [[Bermeo|Bermeon]] ―gutxienez― jokatu zen arren, gaur egun obra galdua dago, [[Libreto|libretoa]] ez baita inon aurkitzerik.<ref name=":2">Amaia Alvarez Uria (2011), 138. or.</ref>
 
=== Lizarrako aroa ===
'''[[Erausoko Kateriñe]]''' ([[1962]])
==== Eskuizkribu argitaragabeak ====
[[Fitxategi:Katalina eleizegi 2.jpg|ezkerrera|thumb|243x243px|Katalina Eleizegi, [[Lizarra|Lizarran]] bizi zen garaian.]]
 
===== ''Brujaseko arilkia'' ([[1960]]) =====
Hiru ekitaldiko drama historikoa da. Katalina Eleizegi bera hil eta gero antzeztua izan zen, baina ez da inoiz argitaratua izan. Antzezlan honetan [[Katalina Erauso]] moja alferezaren biografia kontatzen da. Erauso familiaren etxean hasten da, Donostiako mojen komentuan jarraitu eta Mexikon, azteken herrian amaitu. [[Kristautasun|Kristau erlijioa]] eta [[azteka|azteken erlijioa]] agertzen dira.
Ekitaldi bakarreko «[[Eguberriak|Gabonetako]] ipuina» da, [[Charles Dickens]]en ipuinen estilokoa. XIII. mendean dago girotuta, [[Flandria]]ko [[Brujas]] hirian. Andre Susan jostuna (amama) eta Mady (biloba gaztetxoa) dira protagonistak. Aberatsen eta pobreen arteko desberdintasunak agerrarazten ditu, pobreen bizimodu gogorra erakutsiz. Lan hau ere Katalina Eleizegiren [[Jaraunsletza|oinordekoek]] gordetzen dute.<ref name=":2" />
 
===== ''Erausoko Kateriñe'' ([[1962]]) =====
== Eskuizkribu argitaragabeak ==
Hiru ekitaldiko drama historikoa da. Katalina Eleizegi bera hil eta gero antzeztua izan zen, baina ez da inoiz argitaratua izan. Antzezlan honetan [[Katalina Erauso]] moja alferezaren biografia kontatzen du. Erauso familiaren etxean hasten da, Donostiako mojen komentuan jarraitu eta Mexikon, [[Azteka|azteken]] herrian amaitu. [[Kristautasun|Kristau erlijioa]] eta [[Mitologia azteka|azteken erlijioa]] agertzen dira. Lan hau Katalina Eleizegiren [[Jaraunsletza|oinordekoek]] gordetzen dute, koaderno batean eskuz idatzita.<ref name=":3">Amaia Alvarez Uria (2011), 139. or.</ref>
'''[[Brujaseko harilkia]]''' ([[1960]])
 
===== ''Roldan'' ([[1963]]) =====
Ekitaldi bakarreko «Gabonetako ipuina» da, [[Charles Dickens]]en ipuinen estilokoa. XIII. mendean dago girotuta, [[Flandria]]ko [[Brujas]] hirian. Andre Susan jostuna (amama) eta Mady (biloba gaztetxoa) dira protagonistak. Aberatsen eta pobreen arteko desberdintasunak agerrarazten ditu, pobreen bizimodu gogorra erakutsiz.
Hiru ekitaldiko drama historikoa da, Katalina Eleizegiren lan guztietan ezezagunena. Eskuizkribua amaitu gabe utzi zuen. [[Errolan]]en gertakari historikoan girotuta dago eta tartean ezinezko amodioa agertzen da. Katalina Eleizegiren [[Jaraunsletza|oinordekoen]] esku dago, ohar sorta bat dela esan daiteke, obra amaitu gabe baitago.<ref name=":3" />
 
== Kritikaren ikuspegia ==
'''[[Roldan (Katalina Eleizegi)|Roldan]]''' ([[1963]])
 
=== Arrakasta ===
Hiru ekitaldiko drama historikoa da, Katalina Eleizegiren lan guztietan ezezagunena. Eskuizkribua amaitu gabe utzi zuen. [[Errolan]]en gertakari historikoan girotuta dago eta tartean ezinezko amodioa agertzen da.
[[Fitxategi:Loreti esku programa 1918 12 21 san telmo.jpg|thumb|279x279px|''Loreti'' obraren esku programa, 1918ko abenduaren 21ean [[Antzoki Zaharra (Donostia)|Antzoki Zaharrean]] (iturria: [[San Telmo Museoa]]).]]
Bere garaian oso harrera beroa izan zuten Eleizegiren lanek, [[Literatura kritika|kritikari]] eta ikusleen aldetik. Besteak beste, [[Toribio Altzaga]]k oso harrera beroa egin zion ''Garbiñe'' obraren estreinaldiari:
 
{{esaera2|Maila altuko lan dramatikoa da, garapen zoragarria duena. Era harrigarri batez gainditu ditu antzerkia idazten eskarmentua duten makina bat autorek estropezu egin izan duteneko hainbat koska. ''Garbiñe'' obrak ez dirudi hasi berri baten lana, iristen ari den batena baizik. Hortik atera genezakeen ondorioa da Eleizegi andereñoa hasi berritan iritsi dela. Ongi etorria izan bedi.<ref name=":4" /><ref group="oh">Toribio Altzagaren kritika gaztelaniaz idatzia zen, jatorriz honela: «(...) quien ha sorprendido con una obra dramática de altos vuelos, de desarrollo maravilloso, en que ha salvado por modo sorprendente escollos en que resbalan con frecuencia autores avanzados en lides teatrales. ''Garbiñe'' no parece la obra de una autora que empieza, sino de una que llega. De donde se deduce que la señorita Eleicegui al empezar ha llegao. Que sea enhorabuena».</ref>}}
 
Gazte izanik ―27 urte zituen Eleizegik, ''Garbiñe'' lehen aldiz jokatua zenean, 1916an― antzerki idazle heldu baten dohainak ikusten zizkion Altzagak, bai dramatizazioan, bai pertsonaien ezaugarrietan, bai idazkeran.
 
Estreinaldian izandako arrakastaren oihartzunari esker, 1960ko hamarkadan [[Gaztelu (Gipuzkoa)|Gazteluko]] ''Gazte Alaiak'' antzerki taldeak Gipuzkoako herri askotara eraman zuen ''Garbiñe'' antzezlana.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Gazte Alaiak - Auñamendi Eusko Entziklopedia|hizkuntza=es|url=https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/es/gazte-alaiak/ar-62488/|aldizkaria=aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus|sartze-data=2021-04-26}}</ref>
 
=== Antzerki modernoaren aitzindari ===
[[Harkaitz Cano|Harkaitz Canoren]] ustez, Katalina Eleizegi «euskal antzerki modernoaren ama» izan zen.<ref>Harkaitz Cano (1997), 1. or.</ref> Iritzi berekoa da [[Amaia Alvarez Uria]] idazle eta irakaslea: Eleizegik ongi ezagutzen zuen Euskal Herria, bazter askotan ibilia zen, kultura handiko emakumea zen, egoera ezin hobean zegoen euskal antzerkia idazteko.<ref>Amaia Alvarez Uria (2007 a), 8-10. or.</ref>
 
=== Idazteko aukera ===
Katalina Eleizegiren biografian bi elementu ikusten ditu erabakigarri [[Amaia Alvarez Uria|Amaia Alvarez Uriak]], XX. mendearen hasieran emakume batek idazle izateko ezinbestekoak:
{{Esaera2|[[Virginia Woolf|Virginia Woolfek]] esaten zuen emakume batek idatzi ahal izateko norberaren gela eta errenta bat behar zituela, eta berez, lekua eta denbora izanez gero, oso jarduera bideragarria zela emakumeentzat idaztearena, arkatza eta paper sorta bat besterik ez zelako behar horretarako. Katalinak baldintza hauek betetzen zituen: gurasoen errenta jasotzen zuen eta bere gela zeukan. Denbora luzea zeukan idazteko, gainera, ez zuelako lanik egiten (oso gutxitan eman zituen eskolak), eta ez zuen ez familiarik ez etxerik zaindu behar (ez zen ezkondu eta ez zuen seme-alabarik izan).<ref>Amaia Alvarez Uria (2007 a), 4. or.</ref>}}
Donostiako aroan, hau da, [[Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian|Espainiako Gerra Zibilaren]] aurreko urteetan, gurasoen etxean bizi zelarik, idazle izateko ezinbesteko baldintza horiez gainera, ''Gabiñe'' obraren arrakastaren faktorea gehitu behar zaio; ''[[Euskal Pizkundea|euskal pizkundearen]]'' giroak biziki laguntzen zuela antzerkia idaztera.
 
Gerra osteko Lizarrako giro hertsian, berriz, hasieran ezkontzaren eta seme-alaben bidea albo batera utzi eta ibilbide intelektual bat lantzeko erabakitzen zuen emakume bakarti batek ez zuen ia lekurik gizartean. Horregatik, Lizarrako lehen egunetan Katalina Eleizegik [[Santo Domingo komentua (Lizarra)|Santo Domingo komentuan]] hartu zuen ostatu, eta gerora ere han bilatu zuen babesa, ez bakarrik fededuna zelako, baizik gizarteak ematen ez zuen babesa eskain zezakeelako komentu batek bera bezalako emakume batentzat.<ref>Amaia Alvarez Uria (2011), 132. or.</ref>
 
=== Autoerbestea ===
[[Amaia Alvarez Uria]] irakasleak dio Katalina Eleizegiren erabakia, Lizarrara bizi izatera joateko, ''autoerbesteratze'' bat izan zela.<ref>Amaia Alvarez Uria (2011), 126. or.</ref> Arrazoi batzuk ere aipatzen ditu, nahiz aitortzen duen elementu asko falta direla Eleizegiren soslai biografiko sendo bat egiteko: osasun arazoez gain, erlijioaren eragina, idazteko giro lasai baten beharra, argitaratutako lanek jasotako kritika ezkorrak...<ref group="oh">Maite Núñez-Betelu irakasleak ere ''erbeste'' kontzeptua aipatzen du, emakume idazle aitzindariek euskal literaturan bizi izan zuten egoera aztertzen duenean. Ikus Maite Núñez-Betelu (2008) «Exiliadas en su propia creación: la autoexclusión de las mujeres en la literatura vasca de ambos lados de los Pirineos» in ''Letras Femeninas'' 34. liburukia, 2. zk., 159-174. or. Asociación de Estudios de Género y Sexualidades. ISSN''':''' 0277-4356.</ref> [[Emily Dickinson]] amerikar idazlearekin parekotasunak aurkitzen ditu:
{{Esaera2|Dickinsonek, Eleizegik bezala, bere bizitzaren zati handi bat pasatu zuen bere etxean sartuta eta asko idatzi zuen arren, ez zuen ia ezer argitaratu (...) Biek jaso zuten heziketa maila altua, euren garaiko emakumeekin konparatuz gero, eta biek izan zuten oso giro estua erlijioak haien bizitzan zuen eraginari begira. Osasun txarrekoak ziren biak, Dickinsonek gradualki ikusmena galdu zuen eta gaixobera zela diote bere garaiko ikertzaileek, Eleizegik bronkitis kronikoa izan zuen txikitatik eta osasun txarrekoa zela diote (...) Honekin batera beste arrazoi bat egon daiteke; rol femeninoa betetzeko presio sozialetik urrundu nahia senti zezakeen, hots, jendeak botatako balorazio eta epaietatik alde egitekoa.<ref>Amaia Alvarez Uria (2011), 132-135. or.</ref>}}
 
=== Emakumeen irudiak ===
Katalina Eleizegiren antzezlanetan emakumeak dira gehienetan protagonista: Garbiñe eta Lide ''Garbiñe'' obran; Loreti eta Aztain-amona ''Loreti'' obran; Katxala ''Erausoko Kateriñe'' obran. Gai historikoetan oinarritzen diren istorioak direla kontuan hartuta, begien bistakoa da emakume protagonista ugariek erakusten dutela egilearen asmo zehatz bat: andrazkoen bizimodua eta esperientziak erakusteko gogoa.<ref name=":5">Amaia Alvarez Uria (2007 a), 17. or.</ref>
 
Orobat, Katalina Eleizegiren antzezlanetako emakume protagonistak «pertsona osoak dira, gizonaren baimen eta aholkurik gabe erabakitzeko gaitasuna duten banako askeak».<ref name=":5" /> Garai hartako antzerki lanetan emakumezkoen irudi hegemonikoei begiratu bat emanik, bistan da Katalina Eleizegiren emakume protagonistek bi alde biltzen dituztela: batetik, eredu klerikal eta nazionalistaren araberako jokabideak gailentzen dira;<ref>Maite Núñez-Betelu (2001) ''Género y construcción nacional en las escritoras vascas''. University of Missouri-Columbia. 149. or.</ref> baina bestetik, emakumeak tradizioan izan duen rola eta lekua erakusteko disidentzia moduko bat agertzen du.<ref>Ikus Amaia Alvarez Uria (2011), 193-262. or.</ref>
 
== Omenezko aipamenak ==
[[Donostia|Donostian]] kale batek ''Katalina Eleizegi'' izena darama, [[Aiete]] auzoan; zehazki, Aiete eta [[Morlans]] auzoak elkartzen ditu.<ref>Donostiako ''Katalina Eleizegi'' kalearen kokapena, OpeStreetMaps.</ref> Donostiako Udalak [[1996|1996ko]] [[Otsailaren 19|otsailaren 19an]] hartutako erabaki batez izendatua izan zen.<ref>Ikus Donostiako Udala, «[https://www.donostia.eus/datuirekiak/katalogoa/historia_izenkale/baliabidea/kaleizenhistorioa.csv Donostiako kaleen izenen historia]».</ref>
 
== Bibliografia ==
 
* [[Fitxategi:Patri Urkizu Katalina Eleizegitaz Ahotsak.webm|thumb|261x261px|Katalina Eleizegiren ibilbidea, Patri Urkizuren ahotan ([[Euskal Herriko Ahotsak|Ahotsak]] proiekturako).]][[Santiago Onaindia|Santi Onaindia]] (1977) ''[https://euskerazaleak.biz/PDF/idazleak/Aita%20Santi%20Onaindia/Liburuak/1972/Euskal%20literatura%20V.pdf Euskal Literatura V 1915-1940]''. Bilbo, Etor. ISBN: 978-84-400-9772-7. 218-220. or.
* [[Joxemiel Bidador]] (1996) «[https://www.berria.eus/hemeroteka/egunkaria/?zbilatu=katalina+eleizegi&h_u=1990&h_h=12&h_e=06&b_u=2003&b_h=02&b_e=20&bilatu=Bilatu&orridata=19960726&ikusi=046 Emaztekien segida VIII: Donostiako Katalinak]» in ''Euskaldunon Egunkaria'', 1996-07-26, ''Nafarkaria'' gehigarria.
* [[Harkaitz Cano]] (1997) ''[http://hedatuz.euskomedia.org/5477/1/32_emakume-antzerkian.pdf Emakumea Euskal Antzerkian (1915-1981). Bidegileak]''. Gasteiz, Eusko Jaurlaritza. ISBN: 978-84-457-1220-7.
* [[Amaia Alvarez Uria]] (2007a) ''[http://www.euskomedia.org/PDFAnlt/bidegileak/196_eleizegi.pdf Katalina Eleizegi (1889-1963). Bidegileak].'' Gasteiz, Eusko Jaurlaritza. ISBN: 978-84-457-2595-5.
* [[Amaia Alvarez Uria]] (2007b) «Katariñe Eleizegi, barne erbesteko kasu bat?» in ''Non zeuden emakumeak? La mujer vasca en el exilio de 1936''. José Ramón Zabala Agirre (koord.). Donostia, Saturraran. ISBN: 978-84-934455-2-2. 477-494. or.
* [[Amaia Alvarez Uria]] (2011) ''[https://addi.ehu.es/bitstream/handle/10810/7612/ALVAREZ%20URIA.pdf?sequence=9&isAllowed=y Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan]''. Gasteiz, Euskal Herriko Unibertsitate. ISBN: 978-84-9860-680-5.
* Arantza Iurre (2011) ''[https://www.emakunde.euskadi.eus/contenidos/informacion/publicaciones_subvencionadas2/eu_def/adjuntos/910E-la-Mujer-Artes-Escenicas.pdf La mujer en las artes escénicas en Euskadi. Siglo XX]''. Getxo. ISBN: 978-84-614-6424-1.
* Elkarrizketa: «[https://hiruka.tok-md.com/pdf/UK_190.pdf Arantxa Iurre. Morez tindatutako antzerki iraultza]» in ''UK Uribe Kostako aldizkaria''. 190. zk., 2011-02-28, 30-33. or.. ISSN: 1576-6799.
* [[Juan Luis Zabala]] (2012) «[https://www.berria.eus/paperekoa/1484/031/001/2012-03-04/amaia-alvarezek-katalina-eleizegiren-bestelako-ereduak-erreibindikatu-ditu.htm Amaia Alvarezek Katalina Eleizegiren "bestelako ereduak" erreibindikatu ditu]» in ''Berria'', 2012-03-04.
 
== Oharrak ==
<references group="oh" responsive="" />
 
== Kanpo loturakErreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda|2}}
* {{eu}} [http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00480.htm Katalina Eleizegi literaturaren zubitegian]
 
== Ikus, gainera ==
* {{eu}} [https://web.archive.org/web/20160915180207/https://www.bagera.eus/blog/eleizegi-maiz-katalin/ Katalina Eleizegi Bagerako Donostiar Haien Garaiak gunean]
 
* [[Robustiana Mujika Egaña|Tene Mujika]].
{{bizialdia|1889ko|1963ko|Eleizegi, Katalina}}
* [[Toribio Altzaga]].
 
== Kanpo loturak ==
* [http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00480.htm Katalina Eleizegi literaturaren zubitegian].
*[http://armiarma.eus/liburu-e/?i=Katalina%20Eleizegi,%20Garbi%F1e ''Garbiñe'' antzezlanaren testu osoa].
*[https://w390w.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DBKVisorBibliotecaWEB/visor.do?ver&amicus=286410 ''Loreti'' antzezlanaren testu osoa].
*[http://armiarma.eus/mizkak/?EleizegiGaine ''Gaine'' antzezlanaren testu osoa].
 
[[Kategoria:Donostiako idazleak]]
1.411

edits