«Euskal gatazka»: berrikuspenen arteko aldeak

t
→‎Aurrekariak: Txapel estekak laburtu, testu barnean daude dagoeneko
t (→‎Aurrekariak: Txapel estekak laburtu, testu barnean daude dagoeneko)
 
== Aurrekariak ==
{{sakontzeko|Euskal Herria|EuskoHerriko abertzaletasuna|Nafarroakomatxinadak Erresumaren(XVII konkista- XIX. mendeak)|Karlistaldia|EspainiakoForuen Gerraamaiera ZibilaHego Euskal Herrian|Euskal Diaspora|||}}
 
=== Hondamendiaren mendea ===
Euskal Herriak hainbat gatazka traumatiko pasa zituen XVIIIXIX. mendemendean amaieratik1789tik. [[Frantziako eta Espainiako erresumetan gertatzen ari ziren aldaketa sakonen aztoramenduan. Iraultza|Frantziako Iraultzak]] [[Foruen amaiera Ipar Euskal Herrian|bertan behera utzi zituen Ipar Euskal Herriko instituzioak eta legeak]] (1789-1790), eta egoera hori gerrarengerra eta soldadutza behartuaren bidez finkatu zen, [[Konbentzioaren Gerra Euskal Herrian|Konbentzioaren Gerran (1793-1795)]]. Frantzian eta Espainiako Erresuman egiten ari ziren erreforma liberaletan, [[Nazio-estatu|nazio-estatu berrien]] [[Konstituzio|konstituzioak]] ziren agintaritzaren iturri, baina horretarako, talka egiten zuten Euskal Herriko lege eta foru erakundeekin. Ondorioz, [[Lehen Karlistaldia|Lehen Karlistaldi]] eta [[Bigarren Karlistaldia|Bigarren Karlistaldi]] gerrak izan ziren [[Hego Euskal Herria|Euskal Herrian]]. Espainiako errege armadak okupaturik, Hego Euskal Herriak galdu egin zituen bere lege eta erakundeak [[Bergarako besarkada|1839]], [[Nafarroako Foruak Eraldatzeko Legea|1841]] eta 1876an. NahitaezkoHurrengo urteetan, nahitaezko espainiar [[soldadutza]] eta hezkuntza zentralizatua ezarri ziren. Euskal Herria suntsitua geratu zen eta hamar milaka euskaldunek erbesteko bidea hartu zuten.
 
1878an, ekonomia itunak ezarri ziren Euskal Herri mendebaldean, eta [[Industrializazioa Euskal Herrian|industrializazio bizkor bat jarri zen abian]]; Espainiako hainbat eskualdetatik hamar milaka etorkin heldu ziren, miseria gorrian bizi zirenak, [[Bilboko itsasadarra|Ibaizabalgo itsasadar]] ezkerraldean. [[1874ko Espainiako Borboien berrezarkuntza|Espainiako Berrezarkuntzaren]] kontra [[Euskal abertzaletasun|Sabino Arana Goiri mintzatu zen]], euskal arrazazarraza garbiaz hitz eginez. Espainiako gobernuak eta administrazioak euskara baztertzeko lege eta neurri gehiago ezarri zituenzituzten, eta langileen baldintza makurrak [[Espainiako Langile Alderdi Sozialista|sindikatu sozialistak]] eta [[Greba|grebak]] sortueragin zituen. [[Espainiako Bigarren Errepublika|Espainiako Bigarren Errepublikan]], Hego Euskal Herriko [[Karlismo|karlistak]] eta [[Euzko Alderdi Jeltzalea|EAJ]] banandu egin ziren (1932), eta Nafarroa [[Euskal Herriarentzako Sortaraua|Euskal Herriko estatutu egitasmotik]] kanpo geratu zen. [[Fronte Popularra (Espainia)|Fronte Popularra]] Espainiako hauteskunde orokorretan gailendu zen, eta Errepublikaren kontrako estatu kolpea prestatzen ari ziren militarrak, [[Ofentsiba Nazional-Sindikalistako Batzordeen Espainiako Falangea|falangistak]] eta karlistak elkartu egin ziren, [[Erromatar Eliza Katolikoa|Eliza]] lagun harturik.
 
[[1936ko uztaileko Espainiako estatu-kolpea|1936an estatu- kolpe]] batek [[Espainiako Gerra Zibila Euskal Herrian|Espainiako Gerra Zibila]] piztu eta [[Espainiako Bigarren Errepublika]]ri amaiera eman zion, [[espainiar nazionalismo]] militarista boterearen jaun eta jabe eginez. [[Francisco Franco]] jeneral kolpistak berrogei urte iraungo zituen [[Frankismo|Diktadura Frankista]] ezarri zuen eta, iraun bitartean, guztiz debekatuak izan ziren [[euskara]] (1937) nahiz [[Euskal Herria#euskal kultura|euskal kultura]] eta [[Euskal Herria#Sinboloak|euskal ikurrak]]; [[1936]]ko [[Eusko Jaurlaritza]] eta euskal erakunde administratiboak ere kenduak izan ziren (batez ere [[Bizkaia]] eta [[Gipuzkoa]]n ''probintzia traidoreak'' izateagatik; [[Nafarroa Garaia|Nafarroa]] eta [[Araba]]n neurri txikiagoan), eta milaka [[euskal Herria|euskal herritar]] euren pentsaera politikoengatik erailak, torturatuak eta espetxeratuak. Erregimenari atxikiak ez ziren herritar askok arbitrarioki galdu zuten lana, eta jabetzak kendu zitzaizkien.
 
Hamar milaka [[Hego Euskal Herria|hego euskal herritarrek]] muga igaro zuten [[Ipar Euskal Herria|Ipar Euskal Herrira]] edota itsasoz haraindikobestaldeko herrialdeetara. Ondorioz, aurretik munduan barnabarrena sakabanatuta zegoen [[Euskal etxeak|Euskal Diasporak]] sekulako euskal herritar etorkin eta erbesteratu kopuru oso handia jaso zuen.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Watson|izena=Cameron|izenburua=Modern Basque History: Eighteenth Century to the Present|argitaletxea=University of Nevada, Center for Basque Studies|urtea=2003|orrialdea=308|isbn=1-877802-16-6}}</ref> [[Bigarren Mundu Gerra|Bigarren Mundu Gerran]], aliatuek [[Francoren diktadura Euskal Herrian|Francoren diktadura]] totalitarioa botako zutela uste zuten askok, eta horretan esperantza handia jarri zuten euskal sozialistek, komunistek eta euskal abertzaleek. Hori, ordea, ez zen gertatu: [[Nazio Batuen Erakundea|NBEk]] Espainia onartu zuen, eta erregimen horri nazioartean zilegitasuna ematen hasi. Erregimenak [[autarkia|ekonomia buruaskia]] jarri zuen abian, Gipuzkoa eta Bizkaian produkzio indarra jarriz; ondorioz, euskal abertzaleek harri eta zur ikusi zuten Espainiako beste lurraldeetako etorkinak hamar milaka nola heltzen ziren.<ref name=":0" />
 
Hezkuntza erabat gaztelaniaz ezarri zen, eta euskara zigortu; nazional-katolizismoa bihurtu zen erregimenaren nahitaezko ideologia, hezkuntzan diziplina zorrotzez sartua. Erregimenak Espainiako askotariko lekuetan sakabanatu zituen euskal irakasleak eta, trukean, Espainiako beste tokietako irakasle erdaldunak ekarrarazi zituen. Euskaldunak alienatuak izan ziren beren lurraldean, euskal hizkuntza kaleetatik desagertu zen, herrigune txikienetan salbu. Ekonomia, gizarte eta kultura kontraesanak areagotu egin ziren. Bitartean, langileen miseria egoeraren erdian, sasiko sindikatu sozialistek eta komunistek [[1947ko frankismoaren aurkako greba|greba deitu zuten 1947an]], eragin handikoa Bilbo Handian. 1951n, beste greba bat deitu zen; bi grebek Eusko Jaurlaritzaren babesa izan zuten.<ref name=":0" /> Erregimenaren erantzuna, baina, errepresio gogorreko erakustaldia izan zen langile eta sindikatuen kontra. Pirinioetan, [[Maki (argipena)|makien]] erresistentzia amaitu zen, erregimena Mendebaldeko potentziek onartu ahala. Frantziak, egoera aldatzen ari zen seinale, Pariseko Marceau etorbideko haren egoitzatik bota zuen Eusko Jaurlaritza, eta Francori eman.<ref name=":0" />