«Lankide:Ibai1984/Proba orria»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
Genero ugari landu zituen: sona eta son montunoa, [[Mambo|mamboa]], [[Bolero|boleroa]], guaracha, [[Merengue|merenguea]] edota [[runba]].<ref name=":5">{{Erreferentzia|izena=Laura Mercedes Giraldez|abizena=Collera|izenburua=El Benny, lo más autóctono de la música cubana (+Video)|hizkuntza=es|data=2020-02-20|url=http://www.cubahora.cu/cultura/el-benny-lo-mas-autoctono-de-la-musica-cubana|aldizkaria=Cubahora|sartze-data=2021-03-13}}</ref> Ezizen hauek eduki zituen: Erritmoaren Barbaroa eta Mamboaren Printzea.<ref name=":6">https://www.telesurtv.net/news/benny-more-vivo-siempre-natalicio-20190823-0054.html</ref>
 
Morék formazio autodidakta eduki zuen,<ref name=":8">ACOSTA, Leonardo (2008), "Benny Moré, the musician", ''A contra corriente'', 3. zenbakia, 122-126. orrialdeak. Hemen kontsultatua (2021eko martxoaren 14an): https://projects.ncsu.edu/project/acontracorriente/spring_08/Acosta%20sobre%20More.pdf</ref> eta ez zuen musika akademikorik ikasi eta ez zekien [[Partitura|partiturarik]] irakurtzen. Horregatik, bere inguruko musikarien laguntza behar izaten zuen berak sortutako abestiak [[Pentagrama (musika)|pentagrametan]] ipintzeko.<ref name=":2" /><ref>{{Erreferentzia|izena=Rafael Lam|abizena=Marimón|izenburua=Los músicos de Benny cuentan sus experiencias|hizkuntza=es|data=2013-08-24|url=http://www.cubahora.cu/cultura/los-musicos-de-benny-cuentan-sus-experiencias|aldizkaria=Cubahora|sartze-data=2021-03-14}}</ref>
 
== Biografia ==
 
=== Haurtzaroa eta gaztaroa ===
Santa Isabel de las Lajas herrian jaio zen, [[Kuba|Kuban]].<ref name=":1" /> Bere ama Virginia Moré izan zen, eta aita Silvestre Gutiérrez.<ref name=":7">https://latinpop.fiu.edu/SECCION04Mpt2.pdf</ref> 18 anaia zituen eta bera zen zaharrena. Bere herenaitona Moré kondearen esklaboa zenez, handik zetorkion abizena. Bere herenaitona herriko errege izendatu omen zuten [[Esklabotza|esklabo]] [[Beltz (pertsona)|beltzek]], kongoenkongotarren tradizioari jarraiki. XIX. mendean kongoar jatorriko beltz askatuek sortutako elkarteak laguntza eskaini zion Moréri umea zela, bere herenaitona erregea izana zelako.<ref name=":1" /> Elkarte (cabildo) hauek antolatutako jaialdietan parte hartzen zuen, bai kongotar edo [[bantu]] jatorrikoenetan eta baita ''lucumí'' edo [[Joruba|jorubatarrenetan]]. Ziurrenik han ikasi zituen afro-kubatar abestiak, dantzak eta errituak eta baita perkusioa jotzen ere. Kuban zeuden afrika mendebaldeko jatorriko abesteko bi tradizioak barneratu zituen, hirudun eta seidun [[Bitarte (musika)|bitartekoak]] (troba, son eta boleroan agertzen zena) eta bostun, laudun eta zortzidun [[Bitarte (musika)|bitartekoak]] (rumba eta guaguancóan agertzen direnak). Bi tradizioak ezagutu eta inork baino hobeto menderatzea izan zen Moréren moldakortasunaren ezaugarri bat. Beranduago ikasi zuen gitarra jotzen eta trobadore gisa abesten hasi zen duetoetan.<ref name=":8" />
 
Jatorria Afrika mendebaldean zuten abesteko bi modu zeuden Kuban. Morék bi tradizioak barneratu zituen, hirudun eta seidun [[Bitarte (musika)|bitartekoak]] (troba, son eta [[Bolero|boleroan]] agertzen dena) eta bostun, laudun eta zortzidun [[Bitarte (musika)|bitartekoak]] ([[runba]] eta guaguancóan agertzen direnak). Bi tradizioak ezagutu eta inork baino hobeto menderatzea izan zen Moréren moldakortasunaren ezaugarri bat. Beranduago ikasi zuen gitarra jotzen (harekin konposatuko zituen bere abestiak) eta trobadore gisa abesten hasi zen duetoetan.<ref name=":8" />
Eskola utzi behar izan zuen [[nekazari]] lanetan hasteko. Han, ''repentista'' (inprobisatzaile) gisa abesten zuen beste nekazarien aurrean. 1930ean familia herriz aldatu zen, [[Camagüeyko probintzia|Camagüeyo probintziako]] ''Central Vertientes'' [[azukre]] fabrikatik gertu bizitzeko. Amak arropa garbitzen lan egiten zuen. Benny Morék azukre fabrikarako orgatilak mugituz lan egiten zuen eta, bitartean<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=Grandeza y certezas de Benny|hizkuntza=es|url=http://www.granma.cu/cultura/2019-08-23/grandeza-y-certezas-de-benny-23-08-2019-21-08-13|aldizkaria=Granma.cu|sartze-data=2021-03-13}}</ref><ref name=":7" />, ''Conjunto Avance'' taldea sortu zuen, eta beranduago hirukote bat sortu zuen.<ref name=":1" />
 
Eskola utzi behar izan zuen [[nekazari]] lanetan hasteko. Han, ''repentista'' (inprobisatzaile) gisa abesten zuen beste nekazarien aurrean. 1930ean familia herriz aldatu zen, [[Camagüeyko probintzia|Camagüeyo probintziako]] ''Central Vertientes'' [[azukre]] fabrikatik gertu bizitzeko. Amak arropa garbitzen lan egiten zuen. eta Benny Morék azukre fabrikarako orgatilak mugituz. lan egiten zuen eta, bitarteanBitartean<ref name=":1" /><ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=Grandeza y certezas de Benny|hizkuntza=es|url=http://www.granma.cu/cultura/2019-08-23/grandeza-y-certezas-de-benny-23-08-2019-21-08-13|aldizkaria=Granma.cu|sartze-data=2021-03-13}}</ref><ref name=":7" />, ''Conjunto Avance'' taldea sortu zuen, eta beranduago hirukote bat sortu zuen.<ref name=":1" />
 
=== Lehen urteak Habanan ===
 
=== Mexikoko urteak ===
Lázaro Corderoren taldearekin lanean hasi zen,<ref name=":1" /> eta baita Cauto taldearekin.<ref name=":3" /> Beranduago ''Trío Matamoros'' hirukotearekin abesten hasi zen. Hirukote honekin lehen diskoa grabatu zuen eta 1945ean bira bat egitera joan ziren [[Mexiko|Mexikora]]. Han, irratietan eta kabaretetan jotzen zuten.<ref name=":7" /> Taldeari kontratua amaitu zitzaionean, eta besteek Kubara itzultzea erabaki zutenean, Morék Mexikon geratzea erabaki zuen, bakarka abesten hasteko, eta orduan hasi zen Benny izena erabiltzen,<ref name=":1" /> asko miresten zuen [[Benny Goodman]]<nowiki/>en omenez<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Mauricio|abizena=Vicent|izenburua=Benny Moré, el bárbaro del son|hizkuntza=es|data=2019-08-18|url=https://elpais.com/cultura/2019/08/17/actualidad/1566066348_315643.html|aldizkaria=El País|issn=1134-6582|sartze-data=2021-03-13}}</ref>. 1946an Juana Bocanegra Durán erizainarakin ezkondu zen.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
[[Fitxategi:Benny Morè in Cienfuegos, Cuba.jpg|thumb|Benny Moréren estatua, [[Cienfuegos]] hirian]]
Dámaso Pérez Pradoren orkestan''jazz band''ean aritu zen lehen abeslari gisa, eta hainbat disko grabatu zituen harekin.<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Erreferentzia|izena=DEMOS, Desarrollo de Medios, S. A. de|abizena=C.V|izenburua=La Jornada: Benny Moré tendrá placa en la Fonoteca Nacional|hizkuntza=es-MX|data=2019-08-28|url=https://jornada.com.mx/2019/08/28/espectaculos/a08n1esp|aldizkaria=jornada.com.mx|sartze-data=2021-03-13}}</ref><ref name=":8" /> Mexikon grabatutako hainbat pelikulatan ere parte hartu zuen.<ref name=":2" /> Ospe handia lortu zuen.<ref name=":5" />
 
=== Kubara itzulera eta ''Banda Gigante''ren sorrera ===
1952an Kubara itzuli zen.<ref name=":3" /> Urte hartan [[Cienfuegos]]<nowiki/>eko ''Orquesta Aragón'' taldearekin grabatu zuen<ref name=":1" /> eta [[Bebo Valdés]]<nowiki/>en taldearekin''big band''arekin ere abestu zuen.<ref name=":7" /> 1953 hurrengo urtean bere orkestra propioa sortzea erabaki zuen, Kubako perkusioa sartuz.<ref name=":18" /> 1953koErnesto abuztuarenDuarterekin 3anere aurkeztulan egin zuen Banda Gigante orkestra.<ref name=":39" />{{Erreferentzia|izenburua=Benny TaldekoMoré: kideel izanBárbaro ziren,del besteakRitmo beste,- FernandoColombia AlvarezInforma abeslaria,Un Alfredodía ''Chocolate''como Armenteros tronpetista, Generoso Jiménez tronbonista eta Rolando Laserie bateria. Arrakasta handia lortu zuten bai Kuban eta baita nazioartean ere.<ref namehoy|hizkuntza="es|data=2019-02-19|url=http:5" /> 1956 eta 1957 urteetan [[Venezuela]], [[Jamaika]], [[Haiti]], [[Kolonbia]], [[Panama]], [[Mexiko]] eta [[Ameriketako Estatu Batuak/www.colombiainforma.info/benny-more-el-barbaro-del-ritmo/|Estatualdizkaria=Colombia Batuetan]] ibili ziren, eta [[Oscar SariakInforma|Oscar sarien]] zeremonian ere jo zuten.sartze-data=2021-03-14}}<ref name=":6" /><ref name=":7" />
 
1953an bere orkestra propioa sortzea erabaki zuen, Kubako perkusioak sartuz.<ref name=":1" /> 1953ko abuztuaren 3an aurkeztu zuen ''Banda Gigante'' orkestra.<ref name=":3" /> 40 pertsonako taldea zen.<ref name=":9" /> Taldeko kide izan ziren, besteak beste, Fernando Alvarez abeslaria, Alfredo ''Chocolate'' Armenteros tronpetista, Generoso Jiménez tronbonista eta Rolando Laserie bateria. Arrakasta handia lortu zuten bai Kuban eta baita nazioartean ere.<ref name=":5" /> 1956 eta 1957 urteetan [[Venezuela]], [[Jamaika]], [[Haiti]], [[Kolonbia]], [[Panama]], [[Mexiko]] eta [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] ibili ziren, eta [[Oscar Sariak|Oscar sarien]] zeremonian ere jo zuten.<ref name=":6" /><ref name=":7" />
[[Kubako Iraultza|Kubako Iraultzaren]] ondoren, irlan geratzea erabaki zuen, nahiz eta kanpoan birak egiteko eta diskoak grabatzeko dirutzak eskaini zizkioten.<ref name=":4" />
 
[[Kubako Iraultza|Kubako Iraultzaren]] ondoren, irlan geratzea erabaki zuen, nahiz eta kanpoan birak egiteko eta diskoak grabatzeko dirutzak eskaini zizkioten.<ref name=":4" /> Night and Day kabaretean abesten hasi zen.<ref name=":9" />
 
Alkoholarekin zuen arazoaren ondorioz, [[Zirrosi]] hepatiko baten ondorioz hil zen 1963an.<ref name=":2" /><ref name=":6" />
 
== Bitxikeriak ==
2006an "El Benny" filma ekoitzi zuen ''Instituto Cubano de Arte e Industria Cinematográfica''k.<ref name=":9" />
 
2019an [[Omara Portuondo]]<nowiki/>k ''Siempre tu voz'' izeneko disko bat atera zuen Benny Moréren abestiak interpretatuz.<ref name=":2" />
 
== Erreferentziak ==
<references />
 
 
 
http://www.colombiainforma.info/benny-more-el-barbaro-del-ritmo/
 
 
https://elpais.com/elpais/2019/03/10/mas_se_perdio_en_la_habana/1552222362_905017.html
702

edits