«Lurrun-makina»: berrikuspenen arteko aldeak

1.039 bytes added ,  Duela 2 hilabete
Aurrekariak
t (Zuzenketa)
(Aurrekariak)
[[Industria Iraultza]] lurrun-makinaren sorreran oinarritzen da. [[Ingalaterra]]n hasi zen [[XVIII. mendea|XVIII. mendearen]] bukaeran<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Industria-Iraultza (I) - hiru|url=https://www.hiru.eus/eu/historia/la-revolucion-industrial-i|aldizkaria=www.hiru.eus|sartze-data=2021-03-06}}</ref>, eta ia [[XIX. mendea|XIX. mendearen]] erdira arte, [[Mendebaldeko Europa|Mendebaldeko Europako]] herrialde nagusietan eta [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] garapen ekonomikoa era nabarmenean bizkortu zuen. 1890 eta 1930 urteen artean ikatzaren errekuntzan oinarritutako lurrun-makinen erabilera murriztuz joan zen, [[erregai]] gisa [[petrolio]]tik eratorritako [[hidrokarburo]]ak erabiltzen dituzten [[Barne-errekuntzako motor|barne-errekuntzako motorrei]] bidea emanez.
 
Asko dira lurrun-makinaren asmakuntza data zehazten saiatu diren egileak baina asmakuntza hau izen bakar bati lotzeko saiakera alferrikakoa izan da. Izan ere, [[Heron Alexandriakoa|Heron Alexandriakoaren]] Spiritalia seu Pneumatica idazlanetik<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Alexandriako Hero: bi mila urtedun lurrun makina eta “vending” makina {{!}} Liber Prodigiorum|url=https://www.argia.eus/blogak/ibon-larrazabal/2014/02/11/alexandriako-hero-bi-mila-urtedun-lurrun-makina-eta-vending-makina/|aldizkaria=www.argia.eus|sartze-data=2021-03-06}}</ref> [[James Watt|James Watten]] makina sofistikatuetara, lurrun-makinaren garapen historikoan zehar izen asko azaltzen dira. Aplikazio praktikorik ezagutzen ez den oinarrizkoOinarrizko [[Gailu|gailuetatik]] hasita, [[industria]] eta [[Garraio|garraioan]] txertatu zen [[Motor unibertsal|motor unibertsalaren]] garapera lortzeraino, egindako hobekuntzak ugariak izan dira, batik bat Ingalaterran eta Industri Iraultza hasi berriaren testuinguruan, [[XVII. mendea|XVII]]. eta XVIII. mendeetan.
 
=== Aurrekariak ===
[[Fitxategi:Aeolipile illustration.png|ezkerrera|thumb|167x167px|Heron Alexandriakoaren eolipila.]]
Batez ere egindako asmakuntzengatik ezaguna den [[Jeronimo Aiantz|Jeronimo Aiantz Beaumont]], [[gudari|militar]], [[margolaritza|margolari]], [[musika]]ri, eta kosmografo [[Nafarroa Garaia|nafarrak]] erregistratu zuen lurrun-makinaren lehen [[Patente|patentea]] 1606. urtean<ref>{{Erreferentzia|izena=Nicolás.|abizena=García Tapia|izenburua=Un inventor navarro, Jerónimo de Ayanz y Beaumont (1553-1613)|argitaletxea=Universidad Pública de Navarra = Nafarroako Unibersitate Publikoa|data=2010|url=https://www.worldcat.org/oclc/704512108|isbn=978-84-9769-260-1|pmc=704512108|sartze-data=2021-03-06}}</ref>. Ez da aspaldi patente honen berri izan zela eta horregatik ez da ezaguna.
Ur lurrunaren erabilerari buruzko lehendabiziko lanak [[Antzinaroa|aitzinaro]] garaikoak dira. Izan ere, I. mendean Heron Alexandriakoak [[eolipila]] asmatu eta eraiki zuen. Bere aplikazio praktikoa ezezaguna izanik eta potentzia mugatua zuenez jostailu bat izan zela kontsideratzen bada ere, erreakzio bidezko lehendabiziko lurrunezko motorra izan zen.
 
BatezXVII. mendera arte ur lurrunaren [[Indar|indarrari]] buruzko beste lanik ez da ezagutzen. 1606. urtean, batez ere egindako asmakuntzengatik ezaguna den [[Jeronimo Aiantz|Jeronimo Aiantz Beaumont]], [[gudari|militar]], [[margolaritza|margolari]], [[musika]]ri, eta kosmografo [[Nafarroa Garaia|nafarrak]] erregistratu zuen lurrun-makinaren lehen [[Patente|patentea]] 1606. urtean<ref>{{Erreferentzia|izena=Nicolás.|abizena=García Tapia|izenburua=Un inventor navarro, Jerónimo de Ayanz y Beaumont (1553-1613)|argitaletxea=Universidad Pública de Navarra = Nafarroako Unibersitate Publikoa|data=2010|url=https://www.worldcat.org/oclc/704512108|isbn=978-84-9769-260-1|pmc=704512108|sartze-data=2021-03-06}}</ref>. Ez da aspaldi patente honen berri izan zela eta horregatik ez da ezaguna.
[[Thomas Newcomen]] izan zen industria mailan ezaguna den lehendabiziko lurrun makina eraiki zuena 1712. urtean<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Invention de la machine à vapeur (1712)|hizkuntza=fr-fr|url=https://www.histoire-pour-tous.fr/inventions/308-invention-machine-a-vapeur.html|aldizkaria=www.histoire-pour-tous.fr|sartze-data=2021-03-06}}</ref>.
 
1679. urtean berriz, [[Denis Papin]] [[Fisika|fisikariak]] lurrunaren indar elastikoa deskubritu eta balbula baten bidez itxitako lehendabiziko galdara ([[presio-eltze]] moduan erabilia) eraiki zuen. Pistoiaren ideia proposatu zuen, ordura arte pentsaezinak ziren potentzia mailak ahalbidetuko zituena gerora.
 
1698. urtean, [[Thomas Savery]] [[Ingeniari|ingeniariak]] mehatze ustiapenera bideraturiko lurrun bidezko [[ponpa]] baten patentea erregistratu zuen. Ondoren, [[Thomas Newcomen|Thomas Newcomenekin]] batera modeloa hobetu zuten, eta azken hau izan zen industria mailan ezaguna den lehendabiziko lurrun makina eraiki zuena 1712. urtean<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Invention de la machine à vapeur (1712)|hizkuntza=fr-fr|url=https://www.histoire-pour-tous.fr/inventions/308-invention-machine-a-vapeur.html|aldizkaria=www.histoire-pour-tous.fr|sartze-data=2021-03-06}}</ref>.
 
=== James Watten hedapen-makina ===
29

edits