«Lurrun-makina»: berrikuspenen arteko aldeak

323 bytes added ,  Duela 2 hilabete
t
Estekak gehitzea
(Zuzenketa)
t (Estekak gehitzea)
{{HezkuntzaPrograma|Kultura zientifikoa}}
{{Wikipedia1000}}
[[Fitxategi:Steam engine in action.gif|thumb|450px|Lurrun makinaren funtzionamendua. Ezkerreko gezi gorriak lurrun beroaren sarrera adierazten du eta eskuineko gezi urdinak zirkuitua igaro duen lurrunaren irteera adierazten du.]]
'''Lurrun-makina''', [[energia mekaniko|energia mekanikoa]] lortzeko [[Galdara|galdaren]] bidez berotutako [[ur]]aren [[energia termiko]]a eraldatzen duen [[kanpo-errekuntzako motor|kanpo-errekuntzako motorra]] da. Ur [[Lurrun|lurrunaren]] erabilera duela 2000 urte baino lehenago asmatu zen, nahiz eta azken 300 urtetan izan duen garapen nagusia, [[energia]] eta [[higidura|mugimendua]] lortzeko. Hasieran [[meatzaritza|meatzetan]] ura ateratzeko sistematan<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La máquina de vapor (1)|hizkuntza=es|data=2017-05-16|url=https://culturacientifica.com/2017/05/16/la-maquina-vapor-1/|aldizkaria=Cuaderno de Cultura Científica|sartze-data=2021-03-02}}</ref> erabiltzen bazen ere, mugimendu birakaria[[Higidura linealzuzen|zuzena]] [[Higidura zirkular|zirkularra]] bihurtzeko sistemak asmatu zirenean [[makina]] ugari sortzea ahalbidetu zuen. Sistema [[Hidraulika|hidraulikoen]] aldean, lurrun-makina edozein lekutan erabili daiteke, ez baitu ura mugimenduan egoterik eskatzen. Lurrun makina martxan jartzeko ura eta [[harrikatz|ikatza]] edo [[zur]]a nahikoak dira. Hori dela eta, [[Lurrunezko tren-makina|trenaren]]aren garapenerako funtsezkoa izan zen.
 
Funtsean, makinaren lan-zikloa bi fasetan banatzen da:
 
# Hermetikoki itxita dagoen galdara batean ura [[Irakite|irakiten]] da eta [[lurrun]]a sortzen da. Modu honetan, [[zilindro]] baten barruan dagoen [[Bolumen|bolumenean]] espantsioa eragiten da, [[pistoi]] bat bultzatuz. Mugimendu hori lineala eta alternatiboa da baina [[biela]]-[[biradera]] [[mekanismo]] baten bitartez errotazio mugimendua lortzen da. Ibilbide-bukaerara heltzen denean, [[inertzi bolante]] baten [[energia zinetiko]]a erabiliz, [[enbolo (argipena)|enboloa]] hasierako posiziora itzultzen da eta ur-lurruna kanporatzen du.
#
# [[Presio|Presiopeko]] lurruna, sarrera eta irteera [[balbula]] batzuen bidez kontrolatzen da. Balbulek lurrun-[[Emari (likidoa)|emariaren]] berritze-prozesua erregulatzen dute, hau da, zilindrora sartzen eta irteten den lurrun kopurua erregulatzenkontrolatzen dute.
 
Gaur egun [[Elektrizitate|elektrizitatea]] sortzeko erabiltzen diren lurrunezko [[makina]] modernoak ez dira deskribatutakoaren modukoak. [[pistoi|Pistoiak]] eragindako desplazamendu positiboa erabiltzen duten makinak beharrean, [[Turbomakina|turbomakinak]] erabiltzen dira. [[Lurrun-turbina]] ere esaten zaie, etengabeko lurrun-fluxu batek [[turbina]] bat zeharkatzen baitu, honen ardatza biratuaraziz. Esate baterako, [[zentral elektriko]]etan erabiltzen dira, munduko [[argindar|elektrizitatearen]] %80a sortzeko. [[Energia nuklear|Energia nuklearra]], [[eguzki-energia]] zein [[Erregai fosil|erregai fosiletan]] oinarritutako [[zentral termiko|zentral termikoetan]] aurki daitezke.
 
== Bilakaera historikoa ==
[[Fitxategi:Locomotora de vapor.jpg|thumb|ezkerrera|Lurrun-trena.]]
 
[[Industria Iraultza]] lurrun-makinanmakinaren sorreran oinarritzen da. [[Ingalaterra]]n hasi zen [[XVIII. mendea|XVIII. mendearen]] bukaeran, eta ia [[XIX. mendea|XIX. mendearen]] erdira arte, [[Mendebaldeko Europa|Mendebaldeko Europako]] herrialde nagusietan eta [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] garapen ekonomikoa era nabarmenean bizkortu zuen. 1890 eta 1930 urteen artean [[harrikatz|ikatzaren]] errekuntzan oinarritutako lurrun-makinen erabilera murriztuz joan zen, [[erregai]] gisa [[petrolio]]tik eratorritako [[hidrokarburo]]ak erabiltzen dituzten [[Barne-errekuntzako motor|barne-errekuntzako motorrei]] bidea emanez.
 
Asko dira lurrun-makinaren asmakuntza data zehazten saiatu diren egileak baina asmakuntza hau izen bakar bati lotzeko saiakera alferrikakoa izan da. Izan ere, Alexandriako[[Heron HeronenAlexandriakoa|Heron Alexandriakoaren]] bildumarik [[James Watt|James Watten]] makina sofistikatuetara, lurrun-makinaren garapen historikoan zehar izen asko azaltzen dira. Aplikazio praktikorik ez zuten oinarrizko [[Gailu|gailuetatik]] hasita, [[industria]] eta [[Garraio|garraioan]] txertatu zen [[Motor unibertsal|motor unibertsalaren]] garapera lortzeko, egindako hobekuntzak ugariak izan dira, batik bat Ingalaterran eta Industri Iraultza hasi berriaren testuinguruan, [[XVII. mendea|XVII]]. eta XVIII. mendeetan.
 
Batez ere egindako asmakuntzengatik ezaguna den [[Jeronimo Aiantz|Jeronimo Aiantz Beaumont]], [[gudari|militar]], [[margolaritza|margolari]], [[musika]]ri, eta kosmografo [[Nafarroa Garaia|nafarrak]] erregistratu zuen lurrun-makinaren lehen [[Patente|patentea]] 1606. urtean. Ez da aspaldi patente honen berri izan zela eta horregatik ez da ezaguna.
 
=== Hedapen-Makina ===
[[Fitxategi:Newcomen atmospheric engine animation.gif|thumb|200px|Newcomenen makinaren funtzionamenduaren animazioa.]]
 
[[Joseph Black]]-en laguntzarekin, bero sorra aurkitzera bultzatuko zuten ikerkuntzetan lanpetuta zebilela, Newcomen-en makina hobetzeko helburua hartu zuen [[James Watt]]-ek. Saiakuntzetan zehar, lurrina ura baino bero-erreserba askoz handiagoa zela ohartu zen. Ondorioztatu zuen Newcomen-en artisau-makinan sortzen ziren bero-galerak mugatu behar zirela erregai-kontsumoa txikitzeko, makina hauen eragozpen nagusia zena. Arazoa aztertzerakoan, hainbat fenomenoz jabetu zen: lurrina hozteko prozesuak hutsa nahikoa lortzeko makina mugitzeko, lurrunaren hondar-presioa eta zilindroak berak sortutako galerak. Bere ondorengo saiakuntzetan, benetako zientzia-lanetan murgilduta, zilindroa temperatura berdinean mantendu behar zela ondorioztatu zuen. Bere hitzen arabera, larunbat eder batean paseatzen ari zen bitartean, makinari buruz hausnartzen ari zela, ideia bat bururatu zitzaion: “lurruna gorputz [[Elastikotasun (fisika)|elastikoa]] denez, hutsean hauspeatuko da. Beraz , [[zilindro]]azilindroa asetutako andel batekin elkartuta egongo balitz, bertan hauspeatuko litzateke kondentsatuz, zilindroa hoztu gabe”.
 
Hala ere, banatutako kondentsadorearen garapenak eta hobekuntzak behartsu utzi zuten Watt, eta 1765ean enplegua bilatu eta bere lana baztertu behar izan zuen. 1767an John Roebuck-ek bere saiakuntzak eta ustiapen komertziala finantzatzea onartu zuen, patentearen onuren bi herenen truke. 1768an Watt-ek modu egokian jarduten zuen eredu bat eraiki zuen, inperfektua, eta hurrengo urtean patente-eskaera aurkeztu zuten. Hainbat gorabehera ekonomiko ondoren, Roebuck bere zatiari uko ugin zion, Matthew Boulton-en onuran.Azkenean, Boulton-ek eta Watt-ek praktikara eraman zuten bere asmaketa eta baita beste hobekuntza batzuk ere.
1774an, lehenengo makina eraiki zen Kinneil-en, Boroughstoness-etik hurbil. Hemendik aurrera lurrun-makinaren historioa Boulton & Watt firmarena izango da, eta barneratutako hobekuntza gehienak Watt-ek asmatutakoak izango dira, hauen artean: Watt-en paralelogramoa, lurrin-hedapena, efektu bikoitzeko makina (non lurrunak pistoiaren bi aurpegietan eragiten duen), eta abar.
== Hobekuntza teknologikoak ==
Lurrun-makinaren erabilpena orokortzeak, [[Energia eraginkortasun|eraginkortasuna]] eta [[potentzia]] hobetzeko [[Teknologia|teknologiaren]] garapena bultzatu zuen, eta galdaren laguntzaz geroz eta presio handiagoak erabiltzea lortu zen. Hobekuntza esanguratsuenen artean efektu-bikoitza eta espantsio anizkoitza aipa daitezke.
 
=== Efektu-bikoitza ===
[[Fitxategi:Machine à Vapeur en LEGO.gif|alt=|thumb|Efektu-bikoitzeko bi zilindro dituen LEGO bidez sortutako makina pedagogikoa.]]
Efektu-bakarreko makinetan, pistoiak motor baten moduan eragiten du alde batera egiten duen mugimenduan. Aldiz, hasierako posiziora itzultzeko egiten duen [[Ibilbide (fisika)|ibilbidean]], pistoiak [[balazta]] moduan eragiten du, errotazio mugimendua frenatuz. James Wattek asmatutako efektu-bikoitzaren bidez, pistoiaren balazta portaera deuseztatzen da, potentzia irabazi nabarmena lortuz. Izan ere, joaneko mugimenduan bezala, itzulerakoan ere pistoiak motor moduan eragiten du.
 
Kasu honetan zilindroak bi espantsio ganbara ditu, pistoiaren bitartez bereiziak. Lurrunaren emariaren erregulazioa banagailu baten bitartez egiten da, ganbara bakoitzean lurrunaren sarrera edo irteera dagokion ibilbidean baimenduz.
29

edits