«Zelta»: berrikuspenen arteko aldeak

1.861 bytes added ,  Duela 4 hilabete
 
Bestalde, zelten lurraldeari edo nazioari ''Keltia'' deitzen diote askok, eta hortik dator ''keltiar'' gentilizioa, ''zelta''ren sinonimotzat erabilia. ''Zeltiar'', berriz, gaizki sortutako jentilizioa da (*''egipziar, *marrokiar'' eta beste hainbat bezala). Izan ere, ez dago ''Zeltia'' izena duen ezer.
 
Gaur egun arte hizkuntza zeltak gorde dira, nahiz eta oso murriztuak, Europako zena bit lurraldetan. haiei "[[Zelta nazioak]]" izena ematen zaie.
== Herri zelten historiaurrea eta historia ==
 
== Definizioaren arazoa ==
[[Fitxategi:Distribution of Celts in Europe.png|thumb|250px|Urdinez, zelten eragineko Europa, K.a. 1500. urtean. Arrosaz, kultura zeltaren zabalpenik handiena. K.a. 400. urtean.]]
[[Fitxategi:Castros.jpg|thumb|350px|Eraikin zeltak [[Galizia]]n (Espainia).]]
 
Zeltak indoeuropar herri bat edo herri multzo bat da, [[Germaniar herriak|germaniarrak]], [[Latino (antzinako herria)|latinoak]], [[Greziar|grekoak]] eta [[Eslaviar|eslaviarrak]] bazela, besteak beste. Arkeologikoki bi kultura material<ref group="Oh">Kultura materiala da herri edo gizarte batek sortutako edo erabilitako objektuen eta eraikuntzen multzoa. Arkeologian erruz erabiltzen den kontzeptua da, kultura materiala baita hain zuen, aztarnetan geratzen dena. Erlazionatuta dauden gizarteek, garai jakin batean, kultura material antzekoa izaten dute. Adibidez: Antzinako Grezia kontinentaleko eta Mediterraneo osoan zabaldutako greziar koloniek antzeko tenpluak eraikitzen zituzten eta antzeko zeramika baxerak erabiltzen zituzten.</ref> lotzen dira batez ere zeltekin: K.o. IV. mendean agertzen den [[La Tène kultura|La Tène]] kultura eta horren aurrekaria izan zen [[Hallstatt kultura|Hallsttat]] kultura.
Zaila da herri zelta edota gaelikoak [[Europa]]n sartu ziren lehen talde indoeuroparretatik bereiztea. Hala ere, ia ziurra da [[K.a. XIII. mendea]]n izugarri hedatu zirela, [[Rhône|Rodanotik]] jaitsi eta [[Lengadòc|Languedoc]], [[Katalunia]] eta [[Ebro]]ren bailararaino. Beste zabaltze fronte bat [[Belgika]]n eta Britainiar Uharteetako hegoaldean izan zen.
 
Dena den Zelta zer de zeta zer ez den erabakitzeko hiru ikuspuntu ezberdin egon dira: arkeologiarena, historiarena eta hizkuntzarena. Arkeologiak, adibidez, ezin ditu ezaugarri kultural komun batzuk definitu Europako herri zelta guztientzat. Galesesko Burdin Aro amaierako herrietan, adibidez, etxeak oinplano zirkularra dute, baina garai berdineko zeltiberiarrek, oinplano laukizuzeneko etxeak dituzte. La Tène kultura materiala zelten artean erruz zabaldu zen, baina Iberiara oso objektu gutxik dauzkate La Tène ezaugarriak. Garaiko dokumentu idatzietan, bestalde, ez da beti argi geratzen nor da zelta edo "galoa" eta nor ez. Hori geratu da, adibidez, piktoekin; erromatarrek ez zuten inoiz esan zeltak zirenik. Dena den, gaur egun etnia bat definitzeko bere hizkuntza kontuan hartzen da batez ere.
 
== Herri zelten historiaurrea eta historia ==
Zaila da herri zelta edota gaelikoak [[Europa]]n sartu ziren lehen talde indoeuroparretatik bereiztea. Hala ere, iaIa ziurra da [[K.a. XIII. mendea]]n izugarri hedatu zirela, [[Rhône|Rodanotik]] jaitsi eta [[Lengadòc|Languedoc]], [[Katalunia]] eta [[Ebro]]ren bailararaino. Beste zabaltze fronte bat [[Belgika]]n eta Britainiar Uharteetako hegoaldean izan zen.
 
[[K.a. VII. mendea]] inguruan, [[Iberiar penintsula|Iberiar Penintsula]]<nowiki/>ko erdialdetik zabaldu ziren, baina [[K.a. VI. mendea]]n penintsularen ipar-ekialdea [[ibero]]en esku galdu zuten, Iberiako zeltak kontinenteko beraien kideetatik bananduta geratu baitziren.
 
[[K.a. IV. mendea|K.a. IV. mendetik]] aurrera, zeltek [[Frantzia]]<nowiki/>ko iparraldea eta erdialdea hartu zuten ([[Galia]]), [[Italia]]<nowiki/>ko iparraldea eta britainiar irlen zati handiena. BalkanetanBalkanetara eta [[Galazia]]Asia Txikira (hots,egungo [[Asia]]<nowiki/>raTurkia) ere iritsi ziren; Anatolia erdian [[Galazia]] erresuma sortu zuten. Garai hartan, irletako zeltek ''druidismoa'' besarkatugaratu zuten; gerora, kontinentera zabaldu zen.
 
[[K.a. II. mendea|K.a. II. mendetik]] aurrera, zeltek germaniarren eta geroago [[Erromatar Inperioa|erromatarren]] presio militarra nozitzen hasi ziren. Handik hamarkada gutxira, erromatarrek Galia osoa zelten lurralde guztiak okupatu zutenzituzten, [[Irlanda]] ezik. Dena den, erromatarren presentzia [[Britainia Handia]]n ez zen luzea izan: hori zela eta, hizkuntza zeltek bizirik iraun zuten han eta, geroago, haietako bat kontinentera itzuli ([[Bretainiera|bretoiera]]).
 
[[VII. mendea|K.o. V. edo VI. mendea]]n, zelten azken zabaltzea izan zela uste da, Irlandako [[Eskoto|eskotoak]] (Dál Riata erresuma gobernatzen zuen jendea) [[Kaledonia]] inbaditu omen zutenean<ref group="Oh">Eskoziako mendebaldea eta Irlanda ipar-ekialdearen arteko lotura nabaria da, baina gaur egun ikerlari askok uste dute eskotoak, garai hartan dagoeneko bertako herritarrak zirela.</ref>. Eskualdeak [[Eskozia]] izena hartu zuen.
2.601

edits