«Archaeopteryx»: berrikuspenen arteko aldeak

609 bytes added ,  Duela 2 hilabete
ez dago edizio laburpenik
{{izenburu etzana}}
{{taxotaula automatikoa}}
'''''Archaeopteryx''''' ([[antzinako greziera]]zko ἀρχαῖος ''archaīos'', "zaharraantzinakoa" eta πτέρυξ ''ptéryx'', "hego" edo "luma" hitzak elkartuta sorturiko izena, «hegoantzinako zaharrahegoa» esan nahi duena) [[hegazti]] genero [[fosil]]a da, eta hegazti eta [[narrasti]]en bitartekotzat jotzen da<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Archaeopteryx|url=https://ucmp.berkeley.edu/diapsids/birds/archaeopteryx.html|aldizkaria=ucmp.berkeley.edu|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. Historikoki hegazti zaharrena kontsideratu izan da, baina hegazti antzeko fosil berriak aurkitu dira<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Pascal|abizena=Godefroit|izenburua=A Jurassic avialan dinosaur from China resolves the early phylogenetic history of birds|orrialdeak=359–362|hizkuntza=en|abizena2=Cau|abizena3=Dong-Yu|abizena4=Escuillié|abizena5=Wenhao|abizena6=Dyke|izena2=Andrea|izena3=Hu|izena4=François|izena5=Wu|izena6=Gareth|data=2013-06|url=https://www.nature.com/articles/nature12168|aldizkaria=Nature|alea=7454|zenbakia=498|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature12168|sartze-data=2021-01-18}}</ref> eta zalantzatan jartzen da zaharrena den, eta baita hegaztia den ere<ref>{{Erreferentzia|izena=Matt|abizena=Kaplan|izenburua=Archaeopteryx no longer first bird|orrialdeak=news.2011.443|hizkuntza=en|data=2011-07-27|url=http://www.nature.com/articles/news.2011.443|aldizkaria=Nature|issn=0028-0836|doi=10.1038/news.2011.443|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. Gaur egungo [[Mika (hegaztia)|mika]] baten antza zeukan itxuran eta ale handienak [[erroi]] baten tamainara iristen ziren<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Gregory M.|abizena=Erickson|izenburua=Was Dinosaurian Physiology Inherited by Birds? Reconciling Slow Growth in Archaeopteryx|orrialdeak=e7390|hizkuntza=en|abizena2=Rauhut|abizena3=Zhou|abizena4=Turner|abizena5=Inouye|abizena6=Hu|abizena7=Norell|izena2=Oliver W. M.|izena3=Zhonghe|izena4=Alan H.|izena5=Brian D.|izena6=Dongyu|izena7=Mark A.|data=2009-10-09|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0007390|aldizkaria=PLOS ONE|alea=10|zenbakia=4|issn=1932-6203|pmid=19816582|pmc=PMC2756958|doi=10.1371/journal.pone.0007390|sartze-data=2021-01-18}}</ref>.
 
[[Jurasiko Berantiar]]rean bizi izan zen ''Archaeopteryx''-a, duela 150 milioi urte inguru<ref name=":0" />. Europa sakonera txikiko itsaso batetako uhartedia zen garaian bizi izan zen. Klima tropikal beroa zuen, izan ere ekuadorretik gertuago baitzegoen eremua.
 
''Archaeopteryx''-aren fosilak bikainak dira, hil ziren tokitik fosilizazio prozesuan zehar gutxi aldendu direlako da hori<ref>{{Erreferentzia|izena=Paul G.|abizena=Davis|izenburua=The Impact of Decay and Disarticulation on the Preservation of Fossil Birds|orrialdeak=3|abizena2=Briggs|izena2=Derek E. G.|data=1998-02|url=https://www.crossref.org/iPage?doi=10.2307/3515277|aldizkaria=PALAIOS|alea=1|zenbakia=13|issn=0883-1351|doi=10.2307/3515277|sartze-data=2021-01-19}}</ref>. Solnhofen aintzira uharte baxuek inguratzen zuten eta haietan bizi ziren ''Archaeopteryx''-ak. Aintzira sakonera gutxikoa zen eta sasoi lehor luzea izaten zuen, prezipitazio gutxikoa<ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=Buisonjé, P. H. de|urtea=1985|izenburua=Climatological conditions during deposition of the Solnhofen limestones|argitaletxea=Hecht, M. K.; Ostrom, J. H.; Viohl, G.; Wellnhofer, P. (eds.). The beginnings of Birds: Proceedings of the International Archaeopteryx Conference, Eichstatt, 1984. Eichstätt: Freunde des Jura-Museums Eichstätt.|orrialdea=|orrialdeak=45-65|ISBN=978-3-9801178-0-7|hizkuntza=}}</ref>.
 
== ''Archaeopteryx''-a egungo kulturan ==
Historikoki hegaztirik zaharrena kontsideratua zian denez jendartean ezaguna izan da, gizarteak dinosauroekiko interes handia izan duen garaietan behintzat. 1940. urtean Walt Disneyk egindako [[Fantasia (filma)|Fantasia filmean]] azaldu zen, ''[[Ornitholestes]]'' handi batek gainera salto egiten diola.
 
Asteroide gerrikoan dagoen asteroide bat ''9860 Archaeopteryx'' izendatu zuten 1991n<ref>{{Erreferentzia|izenburua=JPL Small-Body Database Browser|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=9860|aldizkaria=ssd.jpl.nasa.gov|sartze-data=2021-01-19}}</ref>.
 
== Erreferentziak ==
72.578

edits