«Archaeopteryx»: berrikuspenen arteko aldeak

3.667 bytes added ,  Duela 1 hilabete
ez dago edizio laburpenik
{{izenburu etzana}}
{{taxotaula automatikoa}}
'''''Archaeopteryx''''' ([[antzinako greziera]]zko ἀρχαῖος ''archaīos'', "zaharra" eta πτέρυξ ''ptéryx'', "hego" edo "luma" hitzak elkartuta sorturiko izena, «hego zaharra» esan nahi duena) [[hegazti]] genero [[fosil]]a da, eta hegazti eta [[narrasti]]en bitartekotzat jotzen da<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Archaeopteryx|url=https://ucmp.berkeley.edu/diapsids/birds/archaeopteryx.html|aldizkaria=ucmp.berkeley.edu|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. Historikoki hegazti zaharrena kontsideratu izan da, baina hegazti antzeko fosil berriak aurkitu dira<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Pascal|abizena=Godefroit|izenburua=A Jurassic avialan dinosaur from China resolves the early phylogenetic history of birds|orrialdeak=359–362|hizkuntza=en|abizena2=Cau|abizena3=Dong-Yu|abizena4=Escuillié|abizena5=Wenhao|abizena6=Dyke|izena2=Andrea|izena3=Hu|izena4=François|izena5=Wu|izena6=Gareth|data=2013-06|url=https://www.nature.com/articles/nature12168|aldizkaria=Nature|alea=7454|zenbakia=498|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature12168|sartze-data=2021-01-18}}</ref> eta zalantzatan jartzen da zaharrena den, eta baita hegaztia den ere<ref>{{Erreferentzia|izena=Matt|abizena=Kaplan|izenburua=Archaeopteryx no longer first bird|orrialdeak=news.2011.443|hizkuntza=en|data=2011-07-27|url=http://www.nature.com/articles/news.2011.443|aldizkaria=Nature|issn=0028-0836|doi=10.1038/news.2011.443|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. Gaur egungo [[Mika (hegaztia)|mika]] baten antza zeukan itxuran eta ale handienak [[erroi]] baten tamainara iristen ziren<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Gregory M.|abizena=Erickson|izenburua=Was Dinosaurian Physiology Inherited by Birds? Reconciling Slow Growth in Archaeopteryx|orrialdeak=e7390|hizkuntza=en|abizena2=Rauhut|abizena3=Zhou|abizena4=Turner|abizena5=Inouye|abizena6=Hu|abizena7=Norell|izena2=Oliver W. M.|izena3=Zhonghe|izena4=Alan H.|izena5=Brian D.|izena6=Dongyu|izena7=Mark A.|data=2009-10-09|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0007390|aldizkaria=PLOS ONE|alea=10|zenbakia=4|issn=1932-6203|pmid=19816582|pmc=PMC2756958|doi=10.1371/journal.pone.0007390|sartze-data=2021-01-18}}</ref>.
 
[[Jurasiko Berantiar]]rean bizi izan zen ''Archaeopteryx''-a, duela 150 milioi urte inguru<ref name=":0" />. Europa sakonera txikiko itsaso batetako uhartedia zen garaian bizi izan zen. Klima tropikal beroa zuen, izan ere ekuadorretik gertuago baitzegoen eremua.
 
== Deskribapena ==
=== Gorputza ===[[Fitxategi:Archiesizeall1.png|thumb|300px|Gizakiaren eta hainbat ''Archaeopteryx'' aleren tamanainen arteko konparaketa.]]
''Archaeopteryx''-ak [[erroi]]aren antzeko tamaina zuen. Hego zabalak zituen, puntetan borobilduak, eta isats luzea zuen gorputzarekin alderatuta. Guztira 0'5 metrotako luzera hartuko zuen eta 0'8-1 kilogramotako pisua izango zuen.
 
=== Gorputza ===
Gaur egungo hegaztien antzeko egitura duten lumak zituen baina dinosauro [[Theropoda|teropodoen]] ezaugarri ugari ere bazituen, hala nola hortzak eta hezurrezko isatsa. Hori dela 1970. hamarkadan John Ostromek aurrez 1868an Thomas Henry Huxleyk esandakoa berretsi zuen, hegaztiak teropodoetatik eratorri zirela. ''Archaeopteryx''-ak teoria hori babesten zuen, izan ere teropodoek bezala atzeko hanketan hiru hatz bereizi zituen eta bakoitzean hatzazala.
=== Gorputza ===[[Fitxategi:Archiesizeall1.png|thumb|300px|Gizakiaren eta hainbat ''Archaeopteryx'' aleren tamanainen arteko konparaketa.]]
''Archaeopteryx''-ak [[erroi]]aren antzeko tamaina zuen<ref name=":2" />. Hego zabalak zituen, puntetan borobilduak, eta isats luzea zuen gorputzarekin alderatuta. Guztira 0'5 metrotako luzera hartuko zuen eta 0'8-1 kilogramotako pisua izango zuen<ref name=":2" />.
 
Gaur egungo hegaztien antzeko egitura duten lumak zituen baina dinosauro [[Theropoda|teropodoen]] ezaugarri ugari ere bazituen, hala nola hortzak (txikiak)<ref>{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Lambert|izenburua=The ultimate dinosaur book|argitaletxea=London ; New York : Dorling Kindersley|data=1993|url=http://archive.org/details/ultimatedinosaur00lamb|isbn=978-1-56458-304-8|sartze-data=2021-01-19}}</ref> eta hezurrezko isatsa. Hori dela 1970. hamarkadan John Ostromek aurrez 1868an Thomas Henry Huxleyk esandakoa berretsi zuen, hegaztiak teropodoetatik eratorri zirela. ''Archaeopteryx''-ak teoria hori babesten zuen, izan ere teropodoek bezala atzeko hanketan hiru hatz bereizi zituen eta bakoitzean hatzazala.
 
=== Lumaia ===
''Archaeopteryx''-aren ezaugarri nabarmenena ongi garaturiko arraun-luma asimetrikoak ziren eta oreka ematen dieten vexiloak ere bazituzten<ref>{{Erreferentzia|izena=Alan|abizena=Feduccia|izenburua=Feathers of Archaeopteryx: Asymmetric Vanes Indicate Aerodynamic Function|orrialdeak=1021–1022|hizkuntza=en|abizena2=Tordoff|izena2=Harrison B.|data=1979-03-09|url=https://science.sciencemag.org/content/203/4384/1021|aldizkaria=Science|alea=4384|zenbakia=203|issn=0036-8075|pmid=17811125|doi=10.1126/science.203.4384.1021|sartze-data=2021-01-19}}</ref>. Gaur egungo hegaztiek dituztenen antzekoak ziren. Isatseko luma ez ziren hain asimetrikoak, hori gaur egungo hegaztien ezaugarria ere bada, eta hauek ere vexiloak zituzten.
 
Gorputza estaltzen zuen lumaia ordea ez dago hain dokumentatua eta Berlingo alean baino ezin izan da aztertu. Hori kontutan hartuta hanketako lumek praka antzekoak eratzen zituzten<ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=Chiappe, Luis M.|urtea=2007|izenburua=Glorified Dinosaurs|argitaletxea=Sydney: UNSW Press.|orrialdea=|orrialdeak=118-146|ISBN=0-471-24723-5|hizkuntza=}}</ref>. Bizkarrean luma simetrikoak zituen eta sabelaldean eta lepoaren barnealdean [[lumatxa]]z estalia zuen<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Body plumage in Archaeopteryx: a review, and new evidence from the Berlin specimen|orrialdeak=99–118|hizkuntza=en|data=2004-03-01|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1631068304000259|aldizkaria=Comptes Rendus Palevol|alea=2|zenbakia=3|issn=1631-0683|doi=10.1016/j.crpv.2003.12.001|sartze-data=2021-01-19}}</ref>. Buruan eta lepoan ez da lumen aztarnarik aurkitu. Baliteke biluziak izatea, baina baliteke kontserbatu ez izana ere<ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=Elżanowski, A.|urtea=2002|izenburua=Archaeopterygidae (Upper Jurassic of Germany)|argitaletxea=En: Chiappe, L. M., & Witmer, L. M (eds.), Mesozoic Birds: Above the Heads of Dinosaurs: 129-159. University of California Press, Berkeley.|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=}}</ref>.
 
''Archaeopteryx''-aren lumak oso modernoak dira eta horrek esan nahiko luke lumen jatorria [[Jurasiko Berantiar]]ra baino lehenagokoa dela<ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=Wellnhofer, P.|urtea=2004|izenburua=The Plumage of Archaeopteryx|argitaletxea=En Currie PJ, Koppelhus EB, Shugar MA, Wright JL, ed. Feathered Dragons. Indiana University Press.|orrialdea=|orrialdeak=282-300|ISBN=0-253-34373-9|hizkuntza=}}</ref>. Lumen aztarnak beste hainbat dinosaurotan ere aurkitu dira, ''[[Velociraptor]]''-etan adibidez 2007an deskribatu ziren. Keratinaz egindako egiturak dira, narrastien ezkatak bezala, eta honek zatikaturiko ezkata batean jatorria dutela iradokitzen du. R. Prum eta A. H. Brushek ordea arantza hutsetan jatorria dutela proposatu dute<ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=Prum, R. & A. H. Brush|urtea=2002|izenburua=The evolutionary origin and diversification of feathers|argitaletxea=The Quarterly Review of Biology 77:|orrialdea=|orrialdeak=261-295|ISBN=|hizkuntza=}}</ref>.
 
=== Kolorea ===
[[Fitxategi:Archaeopteryx NT.jpg|thumb|250px|''Archaeopteryx''-aren ikuspegi artistikoa (Carneyren ikerketen arabera).]]
Ryan Carney eta bere taldeak ''Archaeopteryx''-aren kolorazioaren inguruko ikerketa egin zuen eta Mikroskopio elektronikoa erabili eta X izpien fluoreszentziaren analisia aztertuta [[melanosoma]]k aurkitu zituen 1861eko luma bakar hartan<ref>{{Erreferentzia|izena=Ryan M.|abizena=Carney|izenburua=New evidence on the colour and nature of the isolated Archaeopteryx feather|orrialdeak=637|hizkuntza=en|abizena2=Vinther|abizena3=Shawkey|abizena4=D'Alba|abizena5=Ackermann|izena2=Jakob|izena3=Matthew D.|izena4=Liliana|izena5=Jörg|data=2012-01-24|url=https://www.nature.com/articles/ncomms1642|aldizkaria=Nature Communications|alea=1|zenbakia=3|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms1642|sartze-data=2021-01-19}}</ref>. Han aurkituriko egitura gaur egungo 87 hegaztirekin konparatu zen eta ehuneko handi bateko ziurtasunarekin ''Archaeopteryx''-a beltza izango zela ondorioztatu zuten. Carneyk lojikoa ikusten zuen, izan ere melanosomek egitura ezaugarri bereziak dituzte hegaldirako lumak indartzen dituztenak<ref>{{Erreferentzia|izena=Brian|abizena=Switek|izenburua=Archaeopteryx was robed in black|hizkuntza=en-US|url=https://www.newscientist.com/article/dn21146-archaeopteryx-was-robed-in-black/|aldizkaria=New Scientist|sartze-data=2021-01-19}}</ref>. Azterturiko luma estal-luma bat zen eta hegoen zati bat estaliko zuen. Horrela izanik posible da animalia guztia beltza ez izatea, baina orokorrean iluna izango zela uste da.
 
2013an ''Journal of Analytical Atomic Spectrometry'' aldizkariak egindako ikerketa batek lumaiaren kolorea konplexuagoa izan zitekeela proposatu du, argia eta iluna konbinatuz, baina beti ere lumen puntak beltzak izanda<ref>{{Erreferentzia|izena=Phillip L.|abizena=Manning|izenburua=Synchrotron-based chemical imaging reveals plumage patterns in a 150 million year old early bird|orrialdeak=1024–1030|hizkuntza=en|abizena2=Edwards|abizena3=Wogelius|abizena4=Bergmann|abizena5=Barden|abizena6=Larson|abizena7=Schwarz-Wings|abizena8=Egerton|abizena9=Sokaras|izena2=Nicholas P.|izena3=Roy A.|izena4=Uwe|izena5=Holly E.|izena6=Peter L.|izena7=Daniela|izena8=Victoria M.|izena9=Dimosthenis|data=2013-06-12|url=https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2013/ja/c3ja50077b|aldizkaria=Journal of Analytical Atomic Spectrometry|alea=7|zenbakia=28|issn=1364-5544|doi=10.1039/C3JA50077B|sartze-data=2021-01-19}}</ref>.
 
== Erreferentziak ==
71.277

edits