«Archaeopteryx»: berrikuspenen arteko aldeak

1.510 bytes added ,  Duela 1 hilabete
ez dago edizio laburpenik
{{izenburu etzana}}
{{taxotaula automatikoa}}
'''''Archaeopteryx''''' ([[antzinako greziera]]zko ἀρχαῖος ''archaīos'', "zaharra" eta πτέρυξ ''ptéryx'', "hego" edo "luma" hitzak elkartuta sorturiko izena, «hego zaharra» esan nahi duena) [[hegazti]] genero [[fosil]]a da, eta hegazti eta [[narrasti]]en bitartekotzat jotzen da<ref name=":0">{{Erreferentzia|izenburua=Archaeopteryx|url=https://ucmp.berkeley.edu/diapsids/birds/archaeopteryx.html|aldizkaria=ucmp.berkeley.edu|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. Historikoki hegazti zaharrena kontsideratu izan da, baina hegazti antzeko fosil berriak aurkitu dira<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Pascal|abizena=Godefroit|izenburua=A Jurassic avialan dinosaur from China resolves the early phylogenetic history of birds|orrialdeak=359–362|hizkuntza=en|abizena2=Cau|abizena3=Dong-Yu|abizena4=Escuillié|abizena5=Wenhao|abizena6=Dyke|izena2=Andrea|izena3=Hu|izena4=François|izena5=Wu|izena6=Gareth|data=2013-06|url=https://www.nature.com/articles/nature12168|aldizkaria=Nature|alea=7454|zenbakia=498|issn=1476-4687|doi=10.1038/nature12168|sartze-data=2021-01-18}}</ref> eta zalantzatan jartzen da zaharrena den, eta baita hegaztia den ere<ref>{{Erreferentzia|izena=Matt|abizena=Kaplan|izenburua=Archaeopteryx no longer first bird|orrialdeak=news.2011.443|hizkuntza=en|data=2011-07-27|url=http://www.nature.com/articles/news.2011.443|aldizkaria=Nature|issn=0028-0836|doi=10.1038/news.2011.443|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. Gaur egungo [[Mika (hegaztia)|mika]] baten antza zeukan itxuran eta ale handienak [[erroi]] baten tamainara iristen ziren<ref>{{Erreferentzia|izena=Gregory M.|abizena=Erickson|izenburua=Was Dinosaurian Physiology Inherited by Birds? Reconciling Slow Growth in Archaeopteryx|orrialdeak=e7390|hizkuntza=en|abizena2=Rauhut|abizena3=Zhou|abizena4=Turner|abizena5=Inouye|abizena6=Hu|abizena7=Norell|izena2=Oliver W. M.|izena3=Zhonghe|izena4=Alan H.|izena5=Brian D.|izena6=Dongyu|izena7=Mark A.|data=2009-10-09|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0007390|aldizkaria=PLOS ONE|alea=10|zenbakia=4|issn=1932-6203|pmid=19816582|pmc=PMC2756958|doi=10.1371/journal.pone.0007390|sartze-data=2021-01-18}}</ref>.
 
[[Jurasiko Berantiar]]rean bizi izan zen ''Archaeopteryx''-a, duela 150 milioi urte inguru<ref name=":0" />. Europa sakonera txikiko itsaso batetako uhartedia zen garaian bizi izan zen. Klima tropikal beroa zuen, izan ere ekuadorretik gertuago baitzegoen eremua.
* '''Hamaikagarren alea''', 2011ean aurkitu eta 2014an deskribatu zen. Burua eta aurreko beso bat falta dituen arren ongien kontserbaturik dagoenetako bat da. Oraindik ez du izenik jaso.
* '''Hamabigarren alea''', 2010an aurkitu bazen ere 2014ko otsailean eman zen honen berri<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Fossil des Archaeopteryx entdeckt|hizkuntza=de|url=https://www.donaukurier.de/lokales/kurzmeldungen/riedenburg/Fossil-des-Archaeopteryx-entdeckt;art74375,2880005|aldizkaria=donaukurier.de|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. 2018an deskribatu zen eta aurreko fosilak baino zerbait zaharragoa dirudi<ref>{{Erreferentzia|izena=Oliver W.M.|abizena=Rauhut|izenburua=The oldest Archaeopteryx (Theropoda: Avialiae): a new specimen from the Kimmeridgian/Tithonian boundary of Schamhaupten, Bavaria|abizena2=Foth|abizena3=Tischlinger|izena2=Christian|izena3=Helmut|data=2018-01-26|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5788062/|aldizkaria=PeerJ|zenbakia=6|issn=2167-8359|pmid=29383285|pmc=5788062|doi=10.7717/peerj.4191|sartze-data=2021-01-18}}</ref>.
 
== Sailkapena ==
 
=== Espezieak ===
Guztira hamar espezie izendatu izan diren arren gaur egun bi espezietan biltzen dira guztiak, ''Archaeopteryx lithographica'' eta ''Archaeopteryx siemensii''.
 
Sailkapena egitea ez da erraza izan historian zehar, ''A. lithographica''-ren fosil bakarra aurrena aurkituriko luma soil hura baita, eta agian Londresen dagoen alea ere bai. Gavin de Beerrek proposatu zuen hori 1954an eta ICZN batzordeak onartu zuen<ref>{{Erreferentzia|izena=George|abizena=Massee|izenburua=British fungus-flora. A classified text-book of mycology.|argitaletxea=G. Bell & sons,|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/44460|zenbakia=2|sartze-data=2021-01-18}}</ref>. Hasierako lumak jarraitu zuen ordea espeziearen holotipo izaten baina bi zientzilari tadek eskatuta Londresko alea neotipo bihurtu zuen ICZN batzordeak 2011ean<ref>{{erreferentzia|izena=|abizena=ICZN|urtea=2011|izenburua=OPINION 2283 (Case 3390) Archaeopteryx lithographica von Meyer, 1861 (Aves): conservation of usage by designation of a neotype|argitaletxea=Bulletin of Zoological Nomenclature 68 (3):|orrialdea=|orrialdeak=230-233|ISBN=|hizkuntza=}}</ref>.
 
Gainerako aleak ''Archaeopteryx siemensii'' espeziearen barnean sartu dira, gutxienez Berlingoa, Munichekoa eta Thermopolisekoa, izan ere gainerakoak genero bereiziak izan daitezkeela ikusi baita.
 
=== Kladograma ===
Honako kladograma honetan generoaren kokapen taxonomikoa iksuten da. 2013an argitaratu zen (Godefroit ''et al''):<ref name=":1" />
 
== Erreferentziak ==
71.389

edits