«Alde Zaharra (Iruñea)»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
Elkartzearen ondorioen artean, [[Nabarreria]], [[San Zernin]] eta [[San Nikolas (Iruñea)|San Nikolas]] burguetatik banatzen zuten mendebaldeko harresiak bota ziren. Gainera, [[Mercaderes kalea (Iruñea)|Mercaderes kalea]], [[Merkatu kalea]] edo [[Xabier kalea (Iruñea)|Xabier kalea]] sortu ziren, orain bateratuta dauden burgu ezberdinak elkarlotzeko. [[San Nikolas (Iruñea)|San Nikolas]] eta [[Nabarreria]] artean [[Gazteluko plaza|Gazteluko enparantza]] eraiki zen, [[San Zernin]] eta [[Nabarreria]] artean [[Iruñeko Udal Plaza|Udal plaza]] eta [[San Nikolas (Iruñea)|San Nikolas]] eta [[San Zernin]] artean [[San Frantzisko plaza (Iruñea)|San Frantzisko enparantza]].<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=|izenburua=Iruña Harresiak dira|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=eu|url=http://www.pamplona.es/eu/turismo/murallas|aldizkaria=Iruñeko Udala|sartze-data=2020-11-20}}</ref>
 
== EgituraHirigintza ==
Alde Zaharra multzo heterogeneoa da. Begi hutsez kale guztiak berdinak edo oso antzekoak direla dirudien arren, egia esan, burgo ezberdinetakoak dira. Auzoa airetik begiratuz gero, argi eta garbi ikus dezakegu lau eremu desberdin daudela: [[Nabarreria]], [[San Nikolas (Iruñea)|San Nikolas]], [[San Zernin]] eta ''burguartean''. Lehena ondo identifika daitezkeen bi zatitan banatzen da: Nabarreria zaharra eta [[Iruñeko judutegia|Auzo Berria]] edo [[Iruñeko judutegia|judutegia]], [[Judu|juduak]] kanporatu ondoren Nabarreriak xurgatu zuena.
{{sakontzeko|Iruñeko burguak|Batasun Pribilegioa}}
[[Fitxategi:IruñaAncientBurgs.JPG|thumb|200px|eskuinera|[[Iruñeko Udala|Iruñeko udal plazan]] dagoen [[Iruñeko burguak|Iruñeko burguei]] buruzko plaka ikusgai.]]
 
Lehenengoa lurraren arabera antolatzen da eta [[Karmen kalea (Iruñea)|Karmen]] eta [[Nabarreria kalea|Nabarreria]] kaleen inguruan sortzen da, [[Euskal Herria|euskal]] herri tradizionalak bezala. Bigarrena, geroagokoa, [[Bastida (hirigintza)|bastidako]] lauki batean garatzen da, [[San Zernin|San Zernin burgua]] imitatuz. Bigarrena [[San Zernin|San Zerninen]] antzeko estiloari jarraituz eraiki zen, baina espazio gutxiago eta plano angeluzuzen bat erabiliz, bastida ez zena. Hirugarrena [[Gares]], [[Lizarra]], [[Viana|Biana]], [[Bastida (Araba)|Bastida Errioxa]] edo [[Bastida (Nafarroa Beherea)|Bastida Arberoa]] bezala, [[Bastida (hirigintza)|bastida]] bat da. Iruñeko ordokiko lautada batean dago finkatuta, harresiaren eta [[Arga|Arga ibaiaren]] eta [[San Nikolas (Iruñea)|San Nikolas burguaren]] artean. Kale nahiko zuzenak dira oro har, kurbaduraren bat dute burguen muturretan eta plaza zabalak barnealdean. Azkena oinarrizko helburu batekin eraiki zen: burguak lotzea. Horretarako, hainbat kale elkarren artean elkartu arte luzatu ziren. Gainera, [[Iruñeko Udal Plaza|Udaletxe]] edo [[Gazteluko plaza|Gaztelu]] bezalako plazak sortu ziren.
Auzoak [[Erdi Aroa|Erdi Aroko]] egitura du, kale estuak, solairu irregularrak, biztanleri dentsitate handia, eraikin estuak, hutsune bertikal handiak, balkoiak, egurrezko aleroiak, eta abarrek osatzen dutelarik. [[1890]]. urterarte hiriaren azalera guztia barne hartzen duen ([[Arrotxapea]] kendurik), ondorioz monumentu eta eraikin historiko ugariren kokalekua da.
 
=== Plazak ===
[[1423]]an [[Batasun Pribilegioa]]ren bidez hiria eratu zuten hiru auzo edo ''[[Burgu (hirigintza)|burgu]]'' historikoak ongi nabarmendu daitezke:
Auzoak hamalau plaza ditu:
* [[Nabarreria|Nafarreria]]: Txapitela eta Mañueta kaleetara hedatuz. Biztanleriaren gehiengoa [[euskalduna|euskaldun]] edo [[Nafarroa|nafarra]] zen.
* [[San Zernin]]: Bere muga Santo Domingo eta Kale Berrian dagoelarik, hain zuzen ere, [[San Zernin eliza]] dagoen gunea. Biztanleriaren gehiengoa [[franko (argipena)|frankoa]] edo [[gaskoi (argipena)|gaskoia]] zen.
* [[San Nikolas kalea (Iruñea)|San Nikolas]]: Gaur egun [[San Nikolas kalea (Iruñea)|San Nikolas kalea]], [[San Nikolas plaza (Iruñea)|San Nikolas plaza]] eta [[San Nikolas eliza (Iruñea)|San Nikolas eliza]] dauden gunea. Biztanleriaren gehiengoa frankoak izanik ere, nafarren bizilekua ere bazen.
 
* '''[[Burguen plaza (Iruñea)|Burguen plaza]]:''' [[Mañueta kalea (Iruñea)|Mañueta]] eta [[Santo Domingoko aldapa|Santo Domingo]] kaleen artean.
Batasun hori gauzatu zenean [[Iruñeko Udala|Iruñeko udaletxea]] eta auzo honetako plazak eraiki ziren, tartean [[Gazteluko plaza]] ospetsua. Beste plaza txikiagoak, auzoaren barnean daude eta aurreko eraikinen erausketatik sortuak izan ziren. Auzoaren ipar eta mendebaldean [[XVI. mendea|XVI. mendeko]] [[Iruñeko harresiak]] ia osorik daude (hain zuzen ere, [[Nafarroako konkista]]ren ondoren eraikiak).
* '''[[Compañia plaza]]:''' [[Compañia kalea|Compañia]] eta [[Xabier kalea (Iruñea)|Xabier]] kaleen artean.
* '''[[Done Jakue plaza (Iruñea)|Donejakue plaza]]:''' [[Santo Domingoko aldapa|Santo Domingo]] eta [[Merkatuaren kalea (Iruñea)|Merkatu]] kaleen artean.
* '''[[Errekoleten plaza (Iruñea)|Errekoleten plaza]]:''' [[Kale Nagusia (Iruñea)|Nagusia]] eta [[Errekoletak kalea|Errekoletak]] kaleen artean.
* '''[[Gazteluko plaza]]:''' [[Iruñea|Iruñeko]] plaza handiena eta ospetsua.
* '''[[Kontseiluko plaza]]:''' [[Kale Berria (Iruñea)|Berria]] eta [[Zapateria kalea (Iruñea)|Zapateria]] kaleen artean.
* '''[[Nabarreria plaza]]:''' [[Nabarreria kalea|Nabarreria]] eta [[Karmen kalea (Iruñea)|Karmen]] kaleen artean.
* '''[[O-ko Andre Maria plaza]] :''' [[Errekoletak kalea|Errekoletak]] eta [[Sanduandia kalea|Sanduandia]] kaleen artean.
* '''[[San Frantzisko plaza (Iruñea)|San Frantzisko plaza]]:''' [[Kale Berria (Iruñea)|Berria]] eta [[San Frantzisko kalea (Iruñea)|San Frantzisko]] kaleen artean.
* '''[[San Jose plazatxoa (Iruñea)|San Jose plazatxoa]]:''' [[Nabarreria kalea|Nabarreria]] eta [[Erredin kalea|Erredin]] kaleen artean.
* '''[[Santa Maria Erreala plaza (Iruñea)|Santa Maria Erreala plaza]]:''' [[Dormitaleria kalea|Dormitaleria]] eta [[Barbazan Apezpikuaren ingurubidea|Barbazan Apezpikua]] kaleen artean.
* '''[[San Nikolas plaza (Iruñea)|San Nikolas plaza]]:''' [[San Nikolas kalea (Iruñea)|San Nikolas]], [[San Migel kalea (Iruñea)|San Migel]] eta [[San Gregorio kalea (Iruñea)|San Gregorio]] kaleen artean.
* '''[[Santa Ana plaza (Iruñea)|Santa Ana plaza]]:''' [[Joaquin Jarauta kalea|Jarauta]], [[Kale Nagusia (Iruñea)|Nagusia]] eta [[Hilarion Eslaba kalea (Iruñea)|Eslaba]] kaleen artean.
* '''[[Iruñeko Udal Plaza|Udaletxe plaza]]:''' [[Kale Nagusia (Iruñea)|Nagusi]], [[Santo Domingoko aldapa|Santo Domingo]] eta [[Mercaderes kalea (Iruñea)|Mercaderes]] kaleen artean.
 
== Politika ==
 
=== Nafarroako Foru hauteskundeak ===
Alde Zaharra ''Alde Zaharra'' hautes-barrutia da, ''Iruñeko barrutian''. Hauek dira hauteskunde-barruti horren emaitzak azken foru-hauteskundeetan:
{|
| valign="top" |
{|
|+{{Color|#338818|'''2019ko Nafarroako hauteskundeak Alde Zaharran'''}}<ref>{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=|izenburua=Udal eta Autonomia Hauteskundeak 2019 - Foru Hauteskundeak - Alde Zaharra barrutia - Iruña|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=es-ES|url=https://www.libertaddigital.com/temas/elecciones-municipales-y-autonomicas-2019/navarra/merindad-de-pamplona-iruna/pamplona-iruna/casco-antiguo-alde-zaharra.html|aldizkaria=Libertad Digital|sartze-data=2020-06-20}}</ref>
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Alderdia}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Bozak}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|%}}
|-
| bgcolor="#dfecae" |[[Euskal Herria Bildu]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 737
| align="center" bgcolor="#efefef" |%30,49
|-
| bgcolor="#fbd49f" |[[Geroa Bai]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 339
| align="center" bgcolor="#efefef" |%23,50
|-
| bgcolor="#adbeed" |[[Navarra Suma]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 268
| align="center" bgcolor="#efefef" |%22,26
|-
| bgcolor="#fd9da3" |[[Nafarroako Alderdi Sozialista]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |619
| align="center" bgcolor="#efefef" |%10,87
|-
| bgcolor="#dfbae0" |[[Ahal Dugu]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |323
| align="center" bgcolor="#efefef" |%5,67
|-
| bgcolor="#edadbe" |[[Izquierda-Ezkerra]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |255
| align="center" bgcolor="#efefef" |%4,48
|-
| bgcolor="#c6dbb8" |[[Vox (alderdi politikoa)|Vox]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |50
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,88
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Equo]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |45
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,19
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |15
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,26
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Sain]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |9
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,16
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Libertate Nafarra]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |8
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,14
|-
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Guztira}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|5 713}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|%100}}
|}
| valign="top" |
{|
|+{{Color|#338818|'''2015ko Nafarroako hauteskundeak Alde Zaharran'''}}<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=|abizena=|urtea=|izenburua=Udal eta Autonomia Hauteskundeak 2015 - Foru Hauteskundeak - Alde Zaharra barrutia - Iruña|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=es-ES|url=https://www.libertaddigital.com/temas/elecciones-municipales-y-autonomicas-2015/navarra/merindad-de-pamplona-iruna/pamplona-iruna/casco-antiguo-alde-zaharra.html|aldizkaria=Libertad Digital|sartze-data=2020-06-20}}</ref>
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Alderdia}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Bozak}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|%}}
|-
| bgcolor="#dfecae" |[[Euskal Herria Bildu]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 567
| align="center" bgcolor="#efefef" |%26,60
|-
| bgcolor="#fbd49f" |[[Geroa Bai]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 283
| align="center" bgcolor="#efefef" |%21,78
|-
| bgcolor="#adbeed" |[[Nafar Herriaren Batasuna]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 041
| align="center" bgcolor="#efefef" |%17,67
|-
| bgcolor="#dfbae0" |[[Ahal Dugu]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |947
| align="center" bgcolor="#efefef" |%16,08
|-
| bgcolor="#fd9da3" |[[Nafarroako Alderdi Sozialista]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |308
| align="center" bgcolor="#efefef" |%5,23
|-
| bgcolor="#edadbe" |[[Izquierda-Ezkerra]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |267
| align="center" bgcolor="#efefef" |%4,53
|-
| bgcolor="#abc7db" |[[Nafarroako Alderdi Popularra]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |144
| align="center" bgcolor="#efefef" |%2,44
|-
| bgcolor="#e8b290" |[[Herritarrak - Herritarron Alderdia]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |102
| align="center" bgcolor="#efefef" |%1,73
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Equo]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |40
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,68
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Animalien Tratu Txarren Kontrako Alderdia]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |33
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,56
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Sain]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |31
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,53
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |30
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,51
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |22
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,37
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Libertate Nafarra]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |14
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,24
|-
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Guztira}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|5 923}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|%100}}
|}
| valign="top" |
{|
|+{{Color|#338818|'''2011ko Nafarroako hauteskundeak Alde Zaharran'''}}<ref name=":0" />
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Alderdia}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Bozak}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|%}}
|-
| bgcolor="#dfecae" |[[Euskal Herria Bildu]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 483
| align="center" bgcolor="#efefef" |%26,11
|-
| bgcolor="#adbeed" |[[Nafar Herriaren Batasuna]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 289
| align="center" bgcolor="#efefef" |%22,69
|-
| bgcolor="#fbd49f" |[[Nafarroa Bai 2011|Nafarroa Bai]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |1 276
| align="center" bgcolor="#efefef" |%22,46
|-
| bgcolor="#edadbe" |[[Izquierda-Ezkerra]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |537
| align="center" bgcolor="#efefef" |%9,45
|-
| bgcolor="#fd9da3" |[[Nafarroako Alderdi Sozialista]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |457
| align="center" bgcolor="#efefef" |%8,05
|-
| bgcolor="#abc7db" |[[Nafarroako Alderdi Popularra]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |211
| align="center" bgcolor="#efefef" |%3,71
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Ekologistak Martxan]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |100
| align="center" bgcolor="#efefef" |%1,76
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Nafarroako Ordezkaritza Kannabikoa]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |90
| align="center" bgcolor="#efefef" |%1,58
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Nafarroako Demokraten Elkargunea]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |46
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,81
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Sain]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |36
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,63
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Batasuna, Aurrerapena eta Demokrazia]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |32
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,56
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[IXN]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |21
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,37
|-
| bgcolor="#d1d1d1" |[[Naparra ta Españico Escuñe]]
| align="center" bgcolor="#efefef" |12
| align="center" bgcolor="#efefef" |%0,21
|-
! bgcolor="#338818" |{{color|white|Guztira}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|5 590}}
! bgcolor="#338818" |{{color|white|%100}}
|}
|}
 
== Ondarea ==
15.964

edits