«Diru-paper»: berrikuspenen arteko aldeak

215 bytes removed ,  Duela 1 urte
t
Robota: Aldaketa kosmetikoak
t (Robota: Aldaketa kosmetikoak)
 
== Historia ==
Diru-papera [[Txinako Herri Errepublika|Txinan]] sortu zen VII. mendean, baina ez zen ofizialki erabili 812. urtera arte ([[Siglo IX|IX. mendea]]). Biztanleen artean merkataritza erraztuko lukeen kanbio-bide bat bezala sortu zen.
 
XIII. mendean, [[Marco Polo|Marko Polo]] izeneko herritar veneziar batek bidaia luze bati ekin zion [[Txinako Herri Errepublika|Txina]]<nowiki/>ra. Gertaera berezi horrek ospetsu egin zuen. Bidaia horretan egindako oharrek Mendebaldean txanpon-paperaren [[Ekoizpen (argipena)|ekoizpen]]<nowiki/>ari eta erabilerari buruz dauden lehen erreferentziak biltzen dituzte. Paper hori [[Europa|Europan]]n garai hartan nagusi ziren baldintzetarako ordainketa ulertezina zen. [[Marco Polo]]<nowiki/>ren garaikideentzat, informazio horrek [[fantasia]]<nowiki/>zkoa eta sinesgarritasunik gabea zirudien. [[Esploratzaile]] ezagunaren baieztapenak urte batzuk geroago baino ezin izan ziren egiaztatu, [[Ming dinastia|Ming.3 dinastiak]] XIV. mendean jaulkitako billeteekin. Txinatarrek diru hegalaria deitu zieten bileteei pisu txikia zutelako eta eremu handi samarrean ibiltzeko erraztasunagatik. X. mende inguruan oso ondo egituratutako zirkulazio-sistema zuten. Txanpon-papera existitzen hasi eta gutxira, ordainbide horren faltsutzaile saihestezinak agertu ziren. [[Artxibo (argipena)|Artxibo]] batzuek arazo horren aurka Txinako agintariek egin zuten borroka deskribatzen dute. Aplikatutako zigorrak ez ziren txikiak eta faltsukeria heriotzarekin zigortzen zen.
 
== Faltsifikazioa eta segurtasun neurriak ==
[[Urre|Urrezko]]zko eta [[Zilar|zilarrezilar]]re<nowiki/>zko txanponak faltsutzea ez zen hain errentagarria. Bileteak papera besterik ez dira, eta, beraz, [[iruzur]]<nowiki/>rerako pieza erakargarriak dira. Hori dela eta, bankuek [[segurtasun-neurri]] batzuk hartzen dituzte. Gaur egungo bileteak paper bereziarekin egiten dira, [[Kotoi|kotoizkokotoi]]zko [[zuntz]] luzeak erabiliz eta inprimatzeko teknika konplexuekin. Askotan, paperaren konposizioan lihoa, kotoia edo beste ehun-zuntz batzuk sartzen dira. Zenbait herrialdek, hala nola Australiak, Mexikok, Brasilek, Paraguaik, Txilek, Guatemalak, Zeelanda Berriak eta Hong Kong-ek, [[Polimero|polimerozkopolimero]]zko bileteak sortzen dituzte, erabili bitartean erresistentzia handitzeko. Gainera, hainbat [[holograma]]-mota txertatu dira, eta ezaugarri horiek oso zailak dira inprimatzeko teknika normalekin erreproduzitzeko.
 
<br />
 
== Abantailak eta desabantailak ==
Bileteek abantaila naturala dute txanponekiko, arinagoak dira baina gutxiago irauten dute. [[Banku zentral|Banku Zentral]]<nowiki/>ek jaulkitako bileteek arrisku teorikoa zuten [[urre|urrez]]z eta zilarrez babestuta zeudenean. Bileteak eta txanponak [[Inflazio|inflazioareninflazio]]aren mende daude. Txanponek irauten duten bitartean, metalezko txanponak sute batean urtu edo ehunka urtez itsasoaren azpian egon arren, errekuperatzen direnean balio bera dute. [[Naufragio|Naufragioetatik]]etatik berreskuratutako urrezko txanponek ia jatorrizko itxura guztia dute, baina zilarrezko txanponak poliki-poliki okertzen dira.
 
== Suntsitzea ==
[[Fitxategi:Shredded US Dollar Notes rear view.jpg|thumb|Diru-paper birrindua]]
Diru-paper bat egunero izan duen [[Higadura|higaduragatikhigadura]]gatik ateratzen da zirkulaziotik . Bileteak sailkatzeko makina batetik igarotzen dira beren benetakotasuna eta zirkulatzeko gaitasuna zehazteko. Zirkulatzeko gai ez direla esan daiteke, gastatuta, zikinak, hondatuta, [[Mutilatu|mutilatutamutilatu]]ta edo puskatuta badaude. Egokiak ez diren bileteak Banku Zentralera itzultzen dira, linean modu seguruan suntsi daitezen, abiadura handiz bileteak sailkatzeko makinen bidez. Makina horiek zeharkako [[Birringailu|birrintzeko]] gailu bat erabiltzen dute, P-5 segurtasun-maila duen papera birrintzeko makina baten antzekoa (30 mm² baino gutxiagoko piezak), DIN 66399-2 arauaren arabera. Horrela, biletea 500 pieza txikitan suntsitzen du eta berreraikitzea sahiesten du,bilete askoren zatiak nahastuta daudelako.
 
<br />
 
== Eusko (Euskal Moneta) ==
'''Euskoa''' [[Euskal Moneta]] erakundeak jaulkitako [[Euskal Herria|Euskal Herriko]] [[Tokikotokiko diru|tokiko dirua]]a da, [[Ipar Euskal Herria|Ipar Euskal Herrian]]n eta [[Nafarroa Garaia|Nafarroa Garaian]]n erabiltzen dena. Diru hori [[2013|2013ko]]ko [[Urtarrilarenurtarrilaren 31|urtarrilaren 31n]]n jaio zen, Euskal Moneta Ekologiko eta Solidarioa Sortzeko Elkartearen eskutik. [[2013|2013an]]an 370 saltokitan erabilgarri da.
 
=== Ezaugarriak ===
Euskoa zentimotan zatitzen ez den dirua da, eta [[Euro|euroareneuro]]aren balio bera du. Hala, erabiltzerako orduan, produktu baten prezioaren euro osoak euskoekin ordain daitezke, baina zentimoak [[Euro|eurotaneuro]]tan ordaindu behar dira. Adibidez, 3,50 euroko produktu bat '''3 eusko''' eta '''50 euro-zentimo'''ren truke eskura daiteke.
 
Tokiko diruaren erabilera bultzatzea helburu, dirua [[Euro|eurotikeuro]]tik eta euskora aldatzean 1 € = 1 EUSKO trukea aplikatzen da. Aldiz, euskotik eurora diru aldaketa egitean, balioaren % 5 kenduko zaio, hau da, eusko baten truke 0,95 euro eskuratuko ditugu. Hala, euskoa dirutzat erabiltzen jarraitzea bultzatu nahi da.
 
Bilete formatuan jaulkita, 1, 2, 5, 10 eta 20 euskoko billeteak daude. Ez dago [[txanpon]] formaturik.
 
Bileteen disenuak Ramuntxo Partarrieuk eginikoak dira, Bob Edmek egindako argazkien gainean. Argazkiotan [[Euskal Herria]] edota [[Euskara|euskararekineuskara]]rekin lotura duten irudiak ageri dira:
 
* '''1 eusko'''ko biletea [[Urdin|urdinaurdin]]a da, eta [[txalaparta]] ageri da.
* '''2 eusko'''ko biletea [[Gorri|gorriagorri]]a da, eta [[Euskal dantzak|euskal dantzen]] irudia darama.
* '''5 eusko'''ko biletea [[Gris|grisagris]]a da, eta Iparraldeko [[nekazaritza]]-lurraren irudi bat erakusten du.
* '''10 eusko'''ko biletea [[Hori|horiahori]]a da, eta irudian [[Arbel|arbelaarbel]]a ikus daiteke, ''NOR NORI NORK'' euskarazko aditz sistema mota idazten ari den emakumezkoarekin.
* '''20 eusko'''ko biletea [[More|moreamore]]a da, eta irudian [[industria]] guneko [[Garabi|garabiakgarabi]]ak daude.
 
== Erreferentziak ==