«Elkarrekintza nuklear bortitz»: berrikuspenen arteko aldeak

Testua osatzen ari naiz, poliki-poliki
(Testua osatzen ari naiz, zatika.)
(Testua osatzen ari naiz, poliki-poliki)
 
Indar nuklear bortitzak [[hadroi]], mesoi eta [[barioi]] guztietan eragiten du, alegia [[quark]]<nowiki/>ek eta antiquarkek osatutako partikuletan. Indar horren interakzioa [[gluoi]] izeneko [[bosoi]]<nowiki/>ek eragiten dute, [[fotoi]]<nowiki/>ek indar elektromagnetikoan eragiten duten antzera. Indar horrek eragiten du quarkak elkartuta egotea, baita barioiak ([[protoi]]<nowiki/>ak edo neutroiak, esaterako) eta mesoiak ([[pioi]] edo [[kaoi]]<nowiki/>ak kasu) eratzeko ere. Gainera, gai da protoiak eta neutroiak [[nukleo atomiko]]<nowiki/>an mantentzeko, nahikoa intentsoa baita protoien arteko aldaratze-indarrari aurre egiteko; bi protoiren arteko indar nuklear bortitzari dagokion energia megaelektroi-volten (<math>\text {MeV}</math>) ordenakoa da.<gallery widths="220" heights="120" perrow="2">
Fitxategi:Harald Fritzsch, 2011.jpg|Harald Fritzsch (1943)
Fitxategi:MurrayGellMannJI1.jpg|Murray GellManGell-Man (1929-2019)
</gallery>Indar nuklear bortitzari ez dio eragiten partikulen [[karga elektriko]]<nowiki/>ak: protoiek eta neutroiek berdin jasaten dute elkarrekintza bortitza. Indar nuklear bortitza azaltzen duen teoria kromodinamika kuantikoa da (''quantum chromodynamics'', QCD), eta Harald Fritzsch, Heinrich Leutwyler eta [[Murray Gell-Mann]] fisikariek 1973an proposatua.
 
== Historia ==
Hogeigarren mendeko hirurogeita hamarreko hamarkada baino lehen, fisikariek ez zekiten egiazki zein mekanismok eusten zion nukleo atomikoaren batasunari. Bazekiten protoiek eta neutroiek osatzen zutela nukleoa; halaber zekiten ezen protoiek karga elektriko positiboa zutela eta neutroiak, berriz, elektrikoki neutroak zirela. Baina ezagutza hori kontraesanean zegoen une hartan onartutako fisikarekin, zeren protoien karga positiboaren kausaz, euren arteko aldaratze-indar izugarria agertu behar baitzen eta, horrek nukleoaren apurketa eragingo baitzuen; baina hori ez zen inoiz gertatzen, nukleoak egonkorrak baitziren (nukleo erradioaktiboen kasuaren salbuespenarekin). Beraz, teoria fisiko berri bat behar zen fenomeno hori azaltzeko.[[Fitxategi:Hideki Yukawa 1951.jpg|thumb|Hideki Yukawa (1907-1981)|alt=|168x168px]]
 
=== Yukawa-ren eredua ===
Nukleoaren barruan zeuden indar elektromagnetiko aldaratzaileak konpentsatzeko, 1935ean [[Hideki Yukawa|Yukawa]]-k eredu teoriko bat postulatu zuen nukleoaren barnean indar oso bortitz batek eragin behar zuela proposatuz, eta esanez ezen indar horren irismena ezin zela izan nukleoaren erradioa bera baino handiagoa, inguruko nukleoek jasan ez zezaten;, zeren bestela, unibertsoko nukleo guztiak kolapsatu egingo ziratekeen, masa nuklearreko konglomeratu handi bat eratzeko.
[[Fitxategi:Hideki Yukawa 1951.jpg|thumb|Hideki Yukawa (1907-1981)]]
Nukleoaren barruan zeuden indar elektromagnetiko aldaratzaileak konpentsatzeko, 1935ean [[Hideki Yukawa|Yukawa]]-k eredu teoriko bat postulatu zuen nukleoaren barnean indar oso bortitz batek eragin behar zuela proposatuz, eta esanez ezen indar horren irismena ezin zela izan nukleoaren erradioa bera baino handiagoa, inguruko nukleoek jasan ez zezaten; bestela, unibertsoko nukleo guztiak kolapsatu egingo ziratekeen, masa nuklearreko konglomeratu handi bat eratzeko.
 
Yukawa espezializaturik zegoen [[fisika atomikoanatomikoa]]<nowiki/>n eta ohituta zegoen tresna kuantikoekin. Bere ereduan, teoria original bat proposatu zuen indar nuklear bortitzaren izaera azaltzeko, horretarako garai hartan ezagutzen ez zen partikula bitartekari bat erabiliz, ''[[mesoi]]'' izenekoa, zeinaren masa protoiaren eta elektroiaren masen balioen tartekoa baitzen. Horretan, ''elektrodinamika kuantikoa''n garai hartan karga elektrikoen arteko elkarrekintza azaltzeko erabilitzen zen fotoi-trukearen ideiaz baliatu zen.
 
Hasieran, soilik proposamen teorikotzat hartu zen ideia, baina 1937an [[Erradiazio kosmiko|izpi kosmiko]]<nowiki/>etan mota horretako partikula bat aurkitu ondoren —[[pioi]] izenekoa—, zientzialariek oso kontuan hartu zuten berak proposaturiko hipotesia. Dena den, gerora bestelako mesoiak aurkitzean, herenharen egokiaeredua desegokia zela ikusi zen; halere, mesoien bidezko teoria hark bultzada handia eman zion [[partikula azpiatomikoenazpiatomiko]]<nowiki/>en arloko ikerketari. Nolanahi ere, 1947an pi mesoiaren aurkikuntza egnegin ondoren, Fisikako [[Nobel saria]] eman zioten 1949an.
 
=== Quarken eredua ===
Ikerketan aurreratu ahala, fisikariak ohartu ziren protoiak eta neutroiak ez zirela funtsezko partikulak, [[quark]] izeneko partikula txikiagoez osatutako partikulak baizik. Nukleoien arteko erakarpen handia zen quarkek protoien eta neutroien barruan elkartuta zuten indar oinarrizkoago baten bigarren mailako ondorioa. Hortaz, 1963an quarkak aurkitu ondoren, zientzialariek egokitu zuten teoria, hain zuzen ere indar horrek protoiak eta neutroiak osatzen zituzten [[gluoi]] eta quarken gainean eragin zezan.
 
Gaur egun kromodinamika kuantikoaren teoriak azaltzen du quarkek [[Kolore karga|kolore-karga]] daramatela (izena gorabehera, “kolore” izen horrek ez du ikusten ditugun koloreen esanahi bera). Kolore-karga desberdina duten quarkak elkarrekintza bortitzaren ondorioz erakartzen dute elkar. Elkarrekintza hori [[gluoi]] izeneko [[bosoi]] batzuen bidez transmititzen da.
 
== Elkarrekintza nuklear bortitzaren oinarrizko printzipioak ==
[[1963]]an [[quark]]ak aurkitu ondoren zientzialariek teoria indar honek bere lana protoiak eta neutroiak osatzen zituzten [[gluoi]] eta [[quark]]en gainean egin zezan egokitu zuten. Beranduago zenbait denboraz ''hondarrezko elkarrekintza bortitz'' aurretik ''elkarrekintza bortitz'' bezala ezagutzen zena deitua izan zen, elkarrekintza indartsu berria ''kolore indarra'' deituz.
 
== Erreferentziak ==
 
== Bibliografia ==
 
* Paul Davies (1986) ''The Forces of Nature'', 2nd ed. Cambridge Univ. Press. ISBN-13: 978-0521313926
* Richard Feynman (10 March 2017). ''The Character of Physical Law, with new foreword''. MIT Press. ISBN <bdi>978-0-262-34173-8</bdi>.
* Schumm, Bruce A. (2004) ''Deep Down Things''. Johns Hopkins University Press. ISBN13 9780801879715
* Steven Weinberg (1993) ''The First Three Minutes: A Modern View of the Origin of the Universe''. Basic Books. <nowiki>ISBN 0-465-02437-8</nowiki>
* Steven Weinberg (1994) ''Dreams of a Final Theory''. Vintage Books. <nowiki>ISBN 0-679-74408-8</nowiki>
* J.R. Etxebarria (1994) ''Teoria fisikoen oinarriak''. Udako Euskal Unibertsitatea (UEU) ISBN: 84-86967-57-0
{{erreferentzia zerrenda}}
 
== Ikus, gainera ==
* [[Elektromagnetismoa]]
* [[Grabitazio|Grabitazioa]]
* [[Eredu Estandarra]]
* [[Elkarrekintza nuklear ahula]]
* [[Partikulen fisika]]
 
== Kanpo estekak ==
1.057

edits