«Elkarrekintza nuklear ahul»: berrikuspenen arteko aldeak

t
(Testau osatzen ari naiz.)
Aipamen berezia merezi du Higgs bosoiak. [[Peter Higgs|Peter Higgs-]]<nowiki/>en omenez jarri zitzaion izena; izan ere, beste batzuekin batera 1964an berak proposatu zuen gaur egun Higgs-en mekanismoa deritzona, oinarrizko partikulen masaren jatorria azaltzeko. Askoz geroago, 2012ko uztailaren 4an, [[Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua|Ikerketa Nuklearrerako Europako Kontseilua (CERN)]] izeneko erakundeak partikula berri baten behaketa lortua zela iragarri zuen, «''Higgs-en bosoiarekin bat zetorrena''». Baina oraindik denbora eta datu gehiago behar ziren hori baieztatzeko. Azkenik 2013ko martxoaren 14an, aurreko urteko uztaileko aurkikuntzan erabilitako datuak baino bi aldiz gehiago izanik, CERNek egiaztatu egin zuen partikula berria Higgs bosoiaren antz handia zuela. Eta 2013ko urriaren 8an, Fisikako Nobel Saria eman zioten Peter Higgs-i, [[François Englert]]-ekin batera, «''partikula subatomikoen masaren jatorria ulertzen laguntzen digun mekanismo baten aurkikuntza teorikoagatik, eta duela gutxi Hadroien Talka-eragingailu handian ATLAS eta CMS esperimentuek iragarritako oinarrizko partikularen detekzioari esker''».<ref>{{erreferentzia|izena=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/Hadroien%20Talka-eragingailu%20Handia|abizena=Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa|urtea=|izenburua=|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=}}</ref>
 
=== Elkarrekintza ahularen azalpena eredu estandarrean ===
Partikulen fisikaren eredu estandarrean, <math>\text {W}^+</math>, <math>\text {W}^-</math> eta <math>\text {Z}^0</math> bosoien trukeak eragiten du elkarrekintza ahula. Eraginik ezagunena β erradioaktibitatea da. Partikula gehienak elkarrekintza ahulak eragindako desintegrazioaren mende daude. <math>\text {W}</math> eta <math>\text {Z}</math> bosoiek oso masa handia dute, eta horregatik dute oso irismen laburra. Bestalde, elkarrekintza ahularen intentsitatea elkarrekintza elektromagnetikoarena eta elkarrekintza nuklear bortitzarena baino askoz txikiagoa izan da zenbait magnitude-ordenatan. Hortik datorkio "ahul" adjektiboa.
 
=== Elarrekintza ahularen propietateak ===
== Propietateak ==
[[Quark]]ei eta Ezkerreko [[Kiralitate (fisika)|kiralitatea]] duten [[leptoi]]ei eragiten die elkarrekintza ahulak. Grabitateaz aparte, [[neutrino]]en gainean eragiten duen indar bakarra da. Horrez gain, badaude elkarrekintza nuklear ahulak soilik erakusten dituen propietate berezi batzuk:
# Quarken [[Zapore (fisika)|zaporea]] alda dezakeen elkarrekintza bakarra da.
Elkarrekintza ahula garraiatzen duten partikulen masa hain handia denez <math>(</math><math>\text {90 GeV/}c^2</math>-tik gertu<math>)</math>, haien [[Batez besteko bizitza (fisika)|batez besteko bizitza]] <math>3 \cdot 10^{-27} \text { s}</math> ingurukoa izango da gehienez, [[Heisenbergen ziurgabetasunaren printzipioa|ziurgabetasun-printzipioaren]] ondorioz. [[Batez besteko bizitza (fisika)|Bizitza-erdi]] labur horrek elkarrekintza ahularen irismena 10<sup>-18</sup> metrora mugatzen du, hau da, [[Atomo nukleo|atomoaren nukleoaren]] diametroa baino mila aldiz txikiagoa.
 
=== Hiru motatako elkarrekintza ahulak ===
=== Interakzio motak ===
Oinarrizko hiru elkarrekintza ahul mota ditugu. Horietako bitan bosoi kargatuek hartzen dute parte, eta "korronte kargatuko elkarrekintzak" esaten zaio. Hirugarren motari "korronte neutroko elkarrekintzak" deritzo.
*[[Leptoi]] kargatu batek (adibidez [[elektroi]] bat edo [[muoi]] bat) W bosoi bat hartu edo eman dezake, eta, horrela, bosoi hori dagokion neutrino bihurtu.
1.065

edits