«Acomako sarraskia»: berrikuspenen arteko aldeak

852 bytes added ,  Duela 10 hilabete
t
zuzenketa ortografikoak egin dizkiot
t (→‎Testuingurua: Kanpo loturak jarri)
t (zuzenketa ortografikoak egin dizkiot)
Acoma Sarraskia izenak [[Espainiako koroa]]<nowiki/>ren izenean konkistatzaileek Acoma herriarijatorrizko herriko kideei egin ziotenzieten erasoarikalteari egiten dio erreferentzia. 1599ko urtarrilean izan zen eta orotara 800 eta 1000 acoma herritar artean hil zituzten, horietatatik 300 zibilak. Erasotik bizirik atera ziren herritarrak 20 urteko [[esklabotza]]<nowiki/>ra zigortu zituzten eta 24 pertsonari [[Anputazio|anputazioa]]<nowiki/>k egin zizkieten, euskal jatorriko Juan Oñate konkistatzaileak aginduta<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Juan de Oñate – New Mexico History.org|hizkuntza=en-US|url=http://newmexicohistory.org/2013/01/10/juan-de-onate/|sartze-data=2020-06-17}}</ref>.
 
Sarraskia Castillako koroaren izenean lurrak bereganatzen ari ziren kolonizatzaileen eta Amerikako jatorrizko herria den Keres Acoma nazioaren arteko bataila baten ondorioz gertatu zen.
 
== Testuingurua ==
1500eko hamarkadaren amaiera aldera, Espainiako koroa Pueblo herriak bizi ziren eremuetan konkista espedizioak egiten hasi zen, [[Espainia Berriko Erregeorderria|Espainia Berria]] deituriko eremuan sartu eta kontrolpean izan asmo zituzten lekuakasmoz. 1595ean, euskal jatorriko [[Juan Oñate]] konkistatzaileari [[Mexiko Berria|Mexiko Berri]]<nowiki/>ko [[Santa Feko probintzia|Santa Fe]] kolonizatzeko baimena eman zion [[Filipe II.a Espainiakoa|Felipe II]] Espainiako erregeak, gaur egun [[Ameriketako Estatu Batuak|AEB]]<nowiki/>etako Mexiko Berria estatua.
 
Aurreko urteetan espainiakoEspainiako espedizioak zebiltzan inguruetan eta Acoma herritarrekin elkartrukeak eginak zirenzituzten, gehienak baketsuak. Acoma herritarrak kolonizatzaileak baino gehiago ziren garai horietan. Hala ere, 1598an, Zutacapan, Acoma herriko kazike edo errege eta lider espiritualak, jakin zuen Espainiako emisarioen asmoa Acoma Pueblo indarrez konkistatzea zela. Zutacapanek ere jakin zuen espainiarren asmoa PublonPueblon bizi ziren herritarrak lur horietatik bota eta beste haran batean herri berri batean bizitzen jartzea zela, espainiarren aginduetara, Espainiako Koroaren menpe [[enkomienda]] gisa ezagutzen zen esklabutza sistemaren pean<ref>{{Erreferentzia|abizena=Rabasa, José, 1948-|izenburua=Writing violence on the northern frontier : the historiography of sixteenth century New Mexico and Florida and the legacy of conquest|argitaletxea=Duke University Press|data=2000|url=https://www.worldcat.org/oclc/52589426|isbn=0-8223-8074-9|pmc=52589426|sartze-data=2020-06-17}}</ref>. Felipe II.arentzat zergak ordaindu beharko zituzten. Acoma herritarrak beren sinesmenak albo batearbatera utzi eta bortxaz katolizismoa bere egitea behartuko zituztela jakin zuten. Acoma herriaren hondasun materialak eta sinesmenak babestu asmoz, agintariak espainiarren agresioarierasoari erantzuteko prestatzen hasi ziren.
 
Juan Oñateren iloba eta soldadu Juan Zaldibar bidali zuten Zutacapanekin biltzera herrianherrira. 1598ko abenduaren 4an iritsi zen, eta Espainiaren izenean zihoazen mandatariek jana eta aterbea eskatu zuten hamasei pertsonarentzat<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Andrew L. Knaut. <italic>The Pueblo Revolt of 1680: Conquest and Resistance in Seventeenth-Century New Mexico</italic>. Norman: University of Oklahoma Press. 1995. Pp. xx, 248. $29.95|data=1996-10|url=http://dx.doi.org/10.1086/ahr/101.4.1272|aldizkaria=The American Historical Review|issn=1937-5239|doi=10.1086/ahr/101.4.1272|sartze-data=2020-06-17}}</ref>. Acomek ukatu egin zieten, eta talde honek hainbat etxe inbaditu zituen, paretak hautsiz eta hondasunak hondatuz artoa eta oihalak indarrez hartuz, Keres emakume zenbait biluzik utziz beren haurrekin<ref>{{Erreferentzia|izena=Manuel M.|abizena=Martín Rodríguez|izenburua=Violencia y fronteras coloniales en la Historia de la nueva México de Gaspar de Villagrá|argitaletxea=Iberoamericana Vervuert|orrialdeak=73–90|data=2015-12-31|url=http://dx.doi.org/10.31819/9783964566508-005|aldizkaria=Amicitia fecunda|isbn=978-3-96456-650-8|sartze-data=2020-06-17}}</ref>. Acoma emakume bat bortxatu zutela ere irakur daiteke zenbait testigantzatan<ref>{{Erreferentzia|izena=Carrie|abizena=Gibson|izenburua=El Norte: The Epic and Forgotten Story of Hispanic North America|argitaletxea=Atlantic Monthly Press|hizkuntza=en|data=2019-02-05|url=https://books.google.es/books?id=SwprDwAAQBAJ&pg=PT61&lpg=PT61&dq=acoma+o%C3%B1ate+rape&source=bl&ots=t4eB9mXWAG&sig=ACfU3U20yWqEW-IdZjnnlUNyrOZo6Og1Rw&hl=eu&sa=X&ved=2ahUKEwikh6uy9YnqAhVS5eAKHfWwAFQQ6AEwAHoECGMQAQ#v=onepage&q=acoma%20o%C3%B1ate%20rape&f=false|isbn=978-0-8021-4635-9|sartze-data=2020-06-17}}</ref>. Acoma herriak erresistentzia abiatu eta borroka hasi zen, ZaldibatZaldibar eta bere beste hamaika gizon hilez.
 
Juan Oñatek gertatutakoaren berri izan zuenean, Juan Zaldibarren anaia Vicente Zaldibar deitu zuen, Acoma herria zigortuko zuenzigortzeko espedizioa antola zezan, bestejatorrizko Pueblo guztiek ereherriek jakin zezaten zer gertatuko zitzaien espainiarrei aurre eginez gero. 70 bat pertsonarekin, Vicente Zaldibar abendu amaieran edo urtarril hasieran atera zen San Juan PueblotikPueblo herritik, eta 1599ko urtarrilaren 21ean heldu zen Acomara.
 
== Bataila ==
Acoma herriaren eta Espainiako Koroaren izenean ari ziren gizonen arteko borroka nagusia hurrengo goizean hasi zen, 1599ko urtarrilaren 22an. Lehen bi egunetan Acoma herriak espainiarren erasoari eutsi ahal izanegin zion, Zaldibarrek kanoi txikibtxiki atekinbatekin Puebloren defentsa hausteko plan batplana garatu zuen arte. Hirugarren egunean, Zaldibar bera eta beste hamai gizon mesa-ramendira igo ziren eta Puebloren aurka egin zuten tiro kanoiarekin. Artilleria astuna indartsuegia suertatu zen Acoma herriarentzat, eta Acomasute etxeakerraldoi erretzenbat hasipiztu zen, suetxeak erraldoi baterrez. Konkistatzaileek asentamentua suntsitzea lortusuntsitu zuten.
 
Aurretik, 6.000 bat Acoma zeuden Pueblon bizitzen 1599an, eta horietatik 2.000 gerlariak ziren. 500 gerlari hil zituzten guduan, baita 300 zibil ere, gehienak emakumeak eta haurrak. Beste 500 pertsona preso hartu zituzten eta OñatikOñatek gogor eta modu askotan zigortu zituen San Juan Pueblo herrian. Oñatek agindu zuen 25 urtetik gorako gizonei oin batbana mozteko eta 20 urteko epe baterako esklabu izendatzeko. 24 gizon anputatu zituzten.
 
12 urtetik gorako emakume guztiak esklabo hartu zituzten 20 urtetarako, baita 12 eta 25 urte bitarteko mutilak ere. Jatorrizko herrietako kide hauetako gehienak misio frantziskarretara edo gobernuko agintarien egoitzetanegoitzetara dispertsatu zituzten eta ez zuten sekula gehiago beren jaioterria ikusi. 60 emakume gazteenak ez zituzten errudun jo eta Mexiko Hirira bidali zituzten, konbentu katolikoen artanartean banatu zizutenzituzten. BiJatorrizko Hope herriko bi gizon ere preso hartu zituzten. Oñateren gizonek bakoitzari esku bana moztu zioten, eta Espainiaren berri zabal zezaten kontatzekojoaten utzi askatuzieten zituzten.
 
== Ondorioak ==
Batailan hil ez zirenei esku edo oinen anputazioak egin zizkieten edo esklabu bezala saldu zituzten<ref>{{Erreferentzia|abizena=POV|izenburua=Background {{!}} The Last Conquistador {{!}} POV {{!}} PBS|hizkuntza=en-US|data=2008-01-22|url=http://archive.pov.org/lastconquistador/background|aldizkaria=POV {{!}} American Documentary Inc.|sartze-data=2020-06-17}}</ref>. Juan Oñateren sarraskia zabaltzen hasi zen, ta azkenean, Espainiako Felipe II.ak zigortu egin zuen. Espainiarrek bahituta zeuzkaten zenbait acomak ihes egitea lortu zuten 1599 eta 1601 artean, eta beren herria berreraiki zuten, gaur egun, oraindik existitzen dena.
<br />
 
=== Gaur egungo ikuspegia ===
Sarraskia gai sentibera da jatorrizko herritar hauentzat. 1998an, Espaniak Mexiko Berria kolonia fundatu zuela ospatu zutenean agintariek, Acoma herritar batzuek Juan Oñateren eskultura bati oin bat moztu zioten Alcalde hirian. Ohar batekin aldarrikatu zuten ekimena: "Acoma Puebloko gure anai-arreben omenez Oñateren eskuineko oina kentzeko askatasuna hartu dugu... ez diogu inolako loriarik ikusten Oñateren laugarren mendeurrena ospatzeari, eta ez dugu geure muturren aurrean hori gertatzerik nahi". Darrel Chino izeneko Acoma-k esan zuen: "Barregarria izan zen estatuari oin bat kentzea, baina ez zen batere barregarria izan benetako jendeari hori egin ziotenean".
 
Oñateren monumentuan eta bisitarien gunean, Estevan Arellano zuzendariak gainbegiratu zuen nola jarri zioten oin berria estatuari. Ondoren ondorengoa adierazi zuen: "Emaidazu atsedena, duela 400 urte izan zen. Ongi dago herra izatea, baina 400 urtez?". 2007ko apirilaren 21ean, AEBetako brontzezko estatuarik handiena jarri zuten [[El Paso (Texas)|El Paso]] hirian, Juan Oñateren bostost metro eta erdikoaerdiko Juan Oñateren figura. Acoma herritarrak protesta egitera joan ziren eta estatuaren eraikuntzaren aurka eginposizionatu zutenziren.
 
2020ko ekainaren 15ean, AlcaldekoAlcalde hiriko Oñateren estatua kendu zuten [[Black Lives Matter]] mugimenduaren protestetatik babestekobabestu asmoz. Ekainaren 18an, Albuquerque hirian zegoen beste baten aurkako protestak deitu zituzten, eta herritarrak soka baten laguntzaz berau botatzen saiatu zirenean, zuri supremazisten[[Supremazismo Zuria|supremazist]]<nowiki/>en milizia batek tiroka bi pertsona zauritu zituen<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Juan Oñate euskal jatorriko konkistatzaile krudelaren estatuaren aurkako protestan bi manifestari tirokatu dituzte milizia supremazistek|url=https://www.argia.eus/albistea/juan-onate-konkistatzailearen-estatuaren-aurkako-protestari-bat-balaz-zauritu-dute-eskuin-muturreko-miliziek|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-06-17}}</ref>. Alkateak estatua kentzeko agindu zuen.
 
== Erreferentziak ==
 
<references />
272

edits