«Lintxamendu»: berrikuspenen arteko aldeak

ez dago edizio laburpenik
No edit summary
No edit summary
Historiako gizarte guztietan aurki daitezke lintxamenduaren bezalako talde bortizkerien adibideak. Terminoa lotu izan da batez ere [[Ameriketako Estatu Batuak|Ameriketako Estatu Batuetako]] [[Hegoaldeko Estatu Batuak|Hegoaldean]] [[Afro-amerikar|Afro-amerikarrek]] pairatutako injustizia jarraituarekin. [[Ameriketako Estatu Batuetako Gerra Zibila|Sezesio gerra]] amaitzean areagotu ziren han, eta XX. mendera arte jarraitu zuten.
 
21. mendean ere ohikoak dira gaur egungo gizarte askotan, bereziki delitu tasa handia duten herrialdeetan, esaterako, [[Brasil|Brasilen]], [[Guatemala|GuatemalaanGuatemalan]] eta [[Hegoafrika|Hegoafrikan]] .
 
== Etimologia ==
Lintxamenduaren biktima gehienei hilketa edo hilketa-saiakera leporatzen zitzaien. Bortxaketa edo bortxaketa-saiakera izaten zen zen bigarren akusaziorik ohikoena; akusazio horiek aitzakiak izaten ziren maiz [[Ida B. Wells]] aktibistak 19. mendean jadanik akusatu zuen bezala. Bazterketa legeak hausten zituztenak edo zuriekiko lehia ekonomikoan aritzen zirenak ziren biktimak sarri.
 
[[Tuskegee Institute]] delakoaren arabera, 4.743 pertsona sartu ziren Estatu Batuetan 1882 eta 1968 artean, 3.446 afroamerikar eta 1.297 zuri barne. Gerra Zibilaren ondorengo aldiko lintxamenduen %73 baino gehiago Hegoaldeko estatuetan gertatu ziren. [[Equal Justice Initiative]] erakundearen arabera, 4.084 afroamerikar lintxatu zituzten Hegoaldean 1877 eta 1950 artean<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Lynching in America: Confronting the Legacy of Racial Terror|hizkuntza=en|url=https://lynchinginamerica.eji.org/report/|aldizkaria=Lynching in America: Confronting the Legacy of Racial Terror|sartze-data=2020-05-31}}</ref>. ''Per capita'' oinarri baten gainean, lintxamenduak ere ohikoak ziren [[Kalifornia|Kalifornian]] eta [[Mendebaldea (Ameriketako Estatu Batuak)|Mendebaldean]], bereziki biktima [[Latino (Ameriketako Estatu Batuak)|latinoekin]], nahiz eta nazio osoaren %10 baino gutxiago izan. [[Amerikar natibo|Amerikar natiboak]], [[Asiar amerikar|asiar amerikarrak]] eta [[Italiar amerikar|italiarrak]] ere maiz lintxatu zituzten.
 
Lintxatzeak ohikoak izan ziren 1890etik 1920ko hamarkadara bitartean, eta gailurra 1892an izan zen. Lintxamenduak, askotan, ekintza publiko handiak izaten ziren, ehunka edo milaka ikusleren konplizitatearekin. Lintxamendu baten estereotipoa urkatzea da, jende askok ikusi ahal izateko direlako eta argazkiak ateratzeko errazak zirelako. Argazkilari profesionalak ere deituak izaten ziren, eta postal gisa saldutako lintxamenduen oroigarriak ezagunak izan ziren.
 
=== Eskubide zibilen mugimenduaren aroa ===
 
Hala ere, 20. mendean arrena, lintxamenduak jariakorragoak bihurtu ziren, eta pertsona-talde txikiagoek gidatu zituzten. 1950eko hamarkadarako, [[Afro-amerikarren eskubide zibilen aldeko mugimendua (1955-1968)|Eskubide Zibilen Mugimenduak]] bultzada hartu zuen. [[Emmett Till]], [[Chicago|Chicagoko]] 14 urteko mutikoa, izan zen garaiko lintxamendu entzutetsuenaren biktima (1955).
 
1960ko hamarkadan, Eskubide Zibilen Mugimenduak AEB osoko bolunatioak erakarri zituen boto-emaileen erregistroan eta integrazioan lan egitera. Komunitateetatik kanpoko pertsonen esku-hartzeak eta gizarte-aldaketaren mehatxuak beldurra eta erresumina piztu zituen Hegoaldeko zuri askoren artean. 1964ko ekainean, eskubide zibiletako hiru ekintzaile ( James Chaney, Michael Schwerner eta Andrew Goodman) desagertu ziren [[Neshoba konderria (Mississippi)|Neshoba]] konderrian. Handik sei astera, gorpuak aurkitu zituzten. Iraganeko lintxamendu eta hilketen biktima anonimo ugarien gorpuak ere lurpetik atera zituen ikerketak. [[Mississippi Burning|''Mississippi Burning'']] filmak jasotzen ditu gertaera haiek.
 
21. mendea
 
=== 21. mendea ===
21. mendean, afro-amerikarren kontrako indarkeria eta jazarpen adibideek agerikoak izaten jarraitzen dute: ez lintxamenduen forma estra-judizialekin, baina bai [[Poliziaren gehiegikeria|poliziaren]] indarkeriaren bidez. [[Black Lives Matter]] mugimenduko aktibista batzuek salatu izan dute "lintxamendu legalak" direla beltzen kontra poliziak egiten dituenak<ref>{{Erreferentzia|izenburua="They lynched my baby."|hizkuntza=en|url=https://www.nbcnews.com/news/nbcblk/ferguson-activist-believes-son-was-lynched-police-investigating-suicide-n929961|aldizkaria=NBC News|sartze-data=2020-05-31}}</ref>.
 
2016an, aktibista beltz batek beste kide afroamerikar baten atxiloketa oztopatzen saiatu zelarik Kalifornian, lintxamendu akusazioa jaso zuen aktibista bera izan zen, lintxamenduaren definizio legaletako bat baitzen justiziaren eskuetatik pertsona bat kentzea. Alegia, poliziak beltz hura atxilotzea oztopatzea, huraxe balitz bezala lintxamendua.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Black Lives Matter activist Jasmine Richards was convicted of 'felony lynching'|hizkuntza=en|data=2016-06-03|url=http://www.independent.co.uk/news/world/americas/jasmine-richards-felony-lynching-black-lives-matter-california-a7064726.html|aldizkaria=The Independent|sartze-data=2020-05-31}}</ref>
19.455

edits