«Lankide:Sara Iriarte/Proba orria»: berrikuspenen arteko aldeak

aurkibidea
(Orientazio eta indentiate sexual)
(aurkibidea)
== Sarrera ==
'''Giza sexualitatea''' esperientzia [[Erotismo|erotiko]]<nowiki/>ak sentitzeko eta sexualki adierazteko gaitasuna da. Horrek [[sentimendu]] eta [[portaera]] [[Biologia|biologiko]]<nowiki/>ak, erotikoak, [[Fisika|fisiko]]<nowiki/>ak, [[emozional]]<nowiki/>ak, [[sozial]]<nowiki/>ak edo [[Espiritualtasun|espirituala]]<nowiki/>k inplikatzen ditu. [[Gizaki]]<nowiki/>ek hainbat helburutarako egiten dituzte [[sexu-jarduera]]<nowiki/>k, [[ugalketa]]<nowiki/>rako, gizarte-loturak mantentzeko, edo norberaren nahiz bestearen [[gozamen]]<nowiki/>erako eta [[atsegin]]<nowiki/>erako. Sexualitatearen alderdi biologikoak eta fisikoak, neurri handi batean, giza [[ugalketa-funtzio]]<nowiki/>ei dagozkie, giza [[sexu-erantzuna]]<nowiki/>ren zikloa barne.
 
== Terminoak eta etimologia ==
[[Munduko Osasun Erakundea|OME]]<nowiki/>k, [[Opsarius pulchellus|OPS]]<nowiki/>ek eta [[WA]]<nowiki/>ek ([[2000]]) honela definitzen dute [[sexualitate]]<nowiki/>a:<blockquote>... gizaki izatearen funtsezko dimentsioa: sexuan oinarrituta, [[generoa]], sexu- eta [[genero-identitate]]<nowiki/>ak, [[Sexu orientazio|sexu-orientazio]]<nowiki/>a, [[erotismo]]<nowiki/>a, [[lotura afektiboa]] eta [[Maitasun|maitasuna]], eta ugalketa barne hartzen ditu. [[Pentsamendu]], [[fantasia]], [[desira]], [[sinesmen]], [[Jarrera (psikologia)|jarrera]], [[Balio (argipena)|balio]], [[Jarduera (argipena)|jarduera]], praktika, [[Rol (argipena)|rol]] eta [[Harreman publikoak|harreman]] modura esperimentatzen edo adierazten da. Sexualitatea faktore biologiko, [[Psikologia|psikologiko]], [[sozio-ekonomiko]], [[Kultura|kultural]], [[Etika|etiko]] eta [[Erlijioso (argipena)|erlijioso]]<nowiki/>en edo espiritualen elkarreraginaren emaitza da.</blockquote>Pertsona baten [[Sexu-joera|sexu-orientazio]]<nowiki/>a beste sexuarekiko edo sexu berarekiko sexu-intereseko patroia da. Sexualitatearen alderdi fisiko eta emozionalek sentimendu sakonen edo maitasun-, [[konfiantza]]- eta [[Zaintza (argipena)|zaintza]]-adierazpen fisikoen bidez adierazten diren banakoen arteko loturak barne hartzen dituzte. Sexualitateak  bizitza kulturalean, [[politiko]]<nowiki/>an, [[legal]]<nowiki/>ean, [[Filosofia|filosofiko]]<nowiki/>an, [[moral]]<nowiki/>ean, etikoan eta erlijiosoan eragina du, bai eta hauek sexualitatean ere.
 
== Orientazio eta indentiate sexuala ==
[[Giza akoplamendu]]<nowiki/>ari, ugalketari, [[ugalketa-estrategi]]<nowiki/>ei eta ikaskuntza sozialaren teoriari buruzko ikuspegi [[ebolutibo]]<nowiki/>ek sexualitateari buruzko ikuspuntu gehiago ematen dute. Sexualitatearen alderdi [[soziokultural]]<nowiki/>ek [[gertaera historiko]]<nowiki/>ak eta sinesmen erlijiosoak barne hartzen dituzte. Kultura batzuk sexualitatearen errepresore gisa deskribatu dira. Sexualitatearen azterketak [[giza identitate]]<nowiki/>a ere barne hartzen du talde sozialen barruan, baita sexu- eta [[ugalketa-osasuna]] ere.
 
=== TerminoakBikote eta etimologiaereduak ===
 
Sexu hitza latinezko ''sexus'' hitzetik dator, ''sectus'' hitzetik, "[[Sekzio (argipena)|sekzioa]]", "[[bereizketa]]", [[greziera]]<nowiki/>zko ''genos'' hitzetik (hortik ere genitaltasuna eratorria), eta lehen aldiz [[Zizeron]]<nowiki/>en [[De inventione I]] lanean erabilia agertzen da.
==== Heterosexuala eta monogamoa ====
 
==== Poligamoa ====
 
===== Iraultza sexuala =====
 
===== Amodio askea =====
 
===== Maitasun asea, politika eta feminismoa =====
 
=== Ezagutzen diren genero eta orientazio sexualak ===
 
== Sexu-portaeraren adierazpenak eta garapena ==
 
== Aspektu soziokulturalak ==
 
=== Sexu heziketa ===
 
=== Sexualitatea historian ===
 
=== Sexualitatea, kolonizazioa eta arraza ===
 
=== Ugalketa eta sexu-eskubideak ===
 
=== Antisorgailuen estigma ===
 
=== Estigma eta aktibismoa HIES-epidemian ===
 
== Erlijioa ==
 
=== Kristautasuna ===
 
==== Eliza Katoliko Erromatarra ====
 
==== Anglikanismoa ====
 
==== Ebanjelikalismoa ====
 
=== Islama ===
 
=== Judaismoa ===
 
=== Hinduismoa ===
 
=== Shikismoa ===
 
== Kultura ==
 
=== Taoismoa ===
 
==== Historia ====
 
==== Antzinaroko eta Erdi Arko praktikak ====
 
===== "Qi" (气), bizi indarra; eta "jing" (精), bizi esentzia =====
 
===== Eiakulazioaren kontrol maskulinoa =====
 
===== "Jing" (精)-aren kontzeptua =====
 
===== "Yin" (阴) eta "Yang" (阳)-aren kontzeptua =====
 
===== Emakumearen eginkizuna =====
 
===== Denbora eta lekua =====
 
==== Luzarotasuna eta hilezkortasuna ====
 
=== Tantra ===
 
==== Tantra hinduismoan ====
 
==== Tantra budismoan ====
 
==== Neotantra ====
 
==== Filosofia tantrikoa bere sinboloetan ====
 
===== Energia femeninoa, Kali jainkosa =====
 
==== Sexua eta erotismoa ====
 
==== Sexu tantrikoa ====
 
== Legedia ==
 
== Sexu-grina ==
 
=== Erakarpena ===
 
== Praktika sexualak ==
 
=== Masturbazioa ===
 
=== Koitoa ===
 
=== Sexu orala ===
 
=== Sexu anala ===
 
=== Frot eta tribadismoa ===
 
=== Sexu tantrikoa ===
 
=== Slow Sex ===
 
== Kama Sutra ==
 
=== Kapituluak ===
 
=== Maitasuna egiteko posturas eta moduak ===
 
=== Plazera ===
 
== Sexologia ==
 
=== Kinsey informea ===
 
=== Masters eta Johnson ===
 
== Alderdi biologikoak eta fisiologikoak ==
 
=== Anatomia eta ugalketa fisikoa ===
 
==== Burmuina ====
 
==== Gizonezkoen Anatomie eta ugalketa-sistema ====
 
===== Kanpoko anatomia maskulinoa =====
 
===== Barneko anatomia maskulinoa =====
 
==== Emakumzkoen anatomia eta ugalketa-sistema ====
 
===== Kanpoko anatomia femeninoa =====
 
===== Barneko anatomia femeninoa =====
 
=== Sexu-erantzunaren zikloa ===
 
=== Sexu-disfuntzioak eta sexu-arazoak ===
 
=== Sexu-transmisiozko gaixotasunak ===
 
==== Gonorrea ====
 
==== Sifilia ====
 
==== Giza Papiloma ====
 
==== Klamidia ====
 
==== HIESa ====
 
==== Genitaletako herpesa ====
 
== Aspektu psikologikoak ==
 
== Birsorkuntza ==
 
=== Abortu induzitua ===
 
=== Jaiotza-tasaren kontrola / antisogailuak ===
 
=== Fisherren printzipioa ===
 
== Sexualitatea eta adina ==
 
=== Haurren sexualitatea ===
 
=== Sexualitatea eta nerabezaroa ===
 
=== Sexualitatea helduaroan ===
 
=== Sexualitatea zahartzaroan ===
 
== Erotismoa ==
 
=== Pornografia ===
 
==== Euskal Herrian ====
 
==== Eztabaidak ====
 
== Euskal sexu hiztegia ==
 
== Sexua euskal literaturan ==
 
=== Haur Besoetakoa ===
 
=== Sexual Herria ===
 
== Sexu askapenerako mugimenduak Euskal Herrian ==
 
=== Helburuak ===
 
== Erreferentziak ==
== Orientazio eta identitate sexuala ==
Sexu-orientazioaren definizioetan, [[tradizio]]<nowiki/>z, beste sexuko pertsonenganako [[Sexu erakarpen|erakarpena]] ([[Heterosexualitate|heterosexualitatea]]), sexu berarekiko erakarpena ([[Homosexualitate|homosexualitatea]]) eta bi sexuekiko erakarpena ([[Bisexualitate|bisexualitatea]]) sartzen dira; aldiz, [[asexualitatea]] sexu-orientazioko laugarren kategoriatzat hartzen dute [[ikertzaile]] batzuek eta ohiko sexu-orientazio eza gisa definitu da. Asexualek erakarpen gutxi edo batere ez dute beste pertsona batzuekiko. Hau, sexu-orientazio eza bezala har daiteke, eta sexu-orientazio bat den ala ez eztabaida esanguratsu bat dago.
 
Ikerlariek oraindik ez dakiten nola garatzen den sexu-orientazio espezifiko bat. Hainbat ikerketa egin dira [[genetika]]<nowiki/>ren, [[ekintza hormonal]]<nowiki/>aren, [[garapen-dinamiken]] eta eragin kultural eta sozialen eragina zehazteko. Ikerketa hauen emaitzek iradokitzen dute faktore biologiko eta [[ingurumen]]<nowiki/>ekoek lan konplexua dutela formazioan. Sexu-orientazioa garatzeko arrazoi biologikoak adierazten dituzten ebidentzien kopurua kausa sozialen ebidentziena baino askoz handiagoa da, batez ere gizonezkoena.
 
[[Androfilia]] eta [[ginefilia]] (edo [[ginekofilia]]) sexu-orientazioa deskribatzeko erabiltzen diren terminoak dira, erakarpena sentitzen duen pertsonari sexu edo [[genero-identitate]] bat egotzi gabe, eta genero kontzeptualizazio bitar heterosexual eta homosexualaren alternatiba dira. Androfilia [[gizon]]<nowiki/>ekiko edo [[maskulinotasun]]<nowiki/>arekiko erakarpen sexuala da, eta ginefilia, berriz, [[emakume]]<nowiki/>enganako erakarpen sexuala.
 
Sexu-identitateak gizabanako batek bere gorputzarekiko duen pertzepzioa adierazten du, bere ezaugarri fisiko edo biologikoei buruz egiten duen ebaluazioaren arabera. Sexu-identitatearen definizioan hainbat faktorek hartzen dute parte, besteak beste, psikologikoak, sozialak eta biologikoak, eta, azken honetan, [[gonadala]]<nowiki/>k, [[kromosomikoa]]<nowiki/>k, [[genital]]<nowiki/>ek eta [[Hormona|hormone]]<nowiki/>k.
 
Gehienetan, gizonak genital maskulinoekin eta XY [[Kromosoma|kromosome]]<nowiki/>kin jaiotzen dira; emakumeek, berriz, genital femeninoak eta bi X kromosoma dituzte. Baina badira faktore horiek sailkatu ezin dituzten pertsonak; izan ere, kromosomen, hormonen eta genitalen konbinazioak ez dituzte betetzen gizonarekin eta emakumearekin erlazionatu diren ohiko definizioak. [[Biztanleria]]<nowiki/>ren maiztasuna jakitea zaildu egiten da [[Intersexualitate|intersexualitatea]] egoteari edo ez egoteari buruzko muga argi eta zehatzik ez dagoenean. Kalkuluen arabera, [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] 2000 haurretik 1 intersexualitate ikusgarriarekin jaiotzen da.
 
<br />
Kultura batzuek [[sexu-sistema]] ulertzeko modu desberdinak dituzte. Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko [[Dine]] tradizionalek lau generoko espektroa aitortzen dute: emakumezko femeninoa, gizonezko maskulinoa, gizonezko femeninoa eta gizonezko maskulinoa. "[[Hirugarren genero]]" terminoa [[India]] eta [[Pakistan]]<nowiki/>go [[hijra]] (/jishra/), [[Samoa]]<nowiki/>ko [[fa 'afafine]], [[Hawaii]]<nowiki/>ko [[mahu]], [[Mexiko]]<nowiki/>ko [[muxe zapoteka]]<nowiki/>k, [[Thailandia]]<nowiki/>ko [[kathoey]] eta [[Balkanak|Balkane]]<nowiki/>tako [[zinpeko Birjinak]] deskribatzeko erabili da.
75

edits