«Triatloi»: berrikuspenen arteko aldeak

214 bytes added ,  Duela 10 hilabete
ez dago edizio laburpenik
 
== Historia ==
Hainbat teoria daude triatloia noiz eta nola sortu zen adierazten dutenak. Alde batetik, [[Scott Tinley]] triatleta, [[historialari]] eta [[Idazle|idazleak]] dioenez, triatloiaren jatorria 1920-1930 hamarkadan [[Frantzia|Frantzian]] eginiko lasterketa bati egozten zaio, orduan "[[Les trois sports]]", "[[La Course de Débrouillards]]" edota "[[La course des Touche à Tout]]" deiturikoa. Triatloi horrek oraingo triatloiaren alderantzizko ordena zuen: hasteko 3 kilometroko martxa lasterketa, 12 kilometro bizikletaz jarraian, eta amaitzeko, [[Marne]] [[Kanal (argipena)|kanalean]] barrena igerian. Proba hori urtez urte errepikatu da. Bestalde, 2010az geroztik, garai hartan eginiko lasterketa urtero errepikatzen dute Frantzian, [[Joinville-le-Ponte|Joinville-le-Pontetik]] gertu, [[Meulan-en-Yvelines|Meulanen]] eta [[Poissy|Poissyn]]. Hori horrela, 1920. urtean ''[[L'Auto]]'' izeneko egunkari frantsesak "Les trois sports" izeneko lehiaketa haren berri eman zuen.<ref>[https://www.multisportaustria.at/files/doc/History/Triathlon_History.pdf History of Triathlon]</ref>
 
Bestetik, bada beste teoria bat pisu handiagoa hartzen duena aurrekoak baino. Triatloia [[San Diego (Kalifornia)|San Diegoko]] ([[Kalifornia]]) Track and Field-en klub batean sortu zela uste da, 1974an zehazki, [[Jack Johnstone]] eta [[Don Shanahan|Don Shanahanen]] eskutik. Gaur egungo triatloiaren alderantzizko ordenan egin zen: lehendabizi martxa lasterketa, ondoren txirrindularitza, eta azkenik, igeriketa.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izenburua=¿Cómo y cuándo nace el triatlón?|hizkuntza=es|data=2016-07-19|url=https://taymory.com/taymorylife/cuando-nace-triatlon/|aldizkaria=Taymory Life|sartze-data=2020-04-02}}</ref> Bertan, 46 pertsonak hartu zuten parte. San Diego Track Club-aren [[Babesletza (argipena)|babesletza]] izan zuen, lagun-talde bat probetarako entrenatzen hasi baitzen. Hala ere, gaur egun, gertakari hori ongi dokumentatuta mantentzen da, eta ez da Frantziako ekitaldietan oinarritzen. Bi atleta horiek "[[Biatloi|Biatloia]]" sortu zuten, 7,2 km martxa lasterketa eta 400 m igeri egin beharreko proba, alegia. Hala, adierazten denez, Biatloiari beste diziplina bat gehiago sartzea erabaki zuten 1978ko irailaren 25ean, eta lehenengo aldiz neurri hauekin egin zuten triatloia: 9,66 km martxa lasterketa, 5 km txirrindularitza eta 500 m igeriketa.<ref name=":3" /> 1989. urtean, distantzia ofizialak ezarri ziren eta horiek 1.500 m igerian, 40 km txirrindularitza eta 10 km martxa lasterketa ziren. Gaur egun, distantzia horiek mantentzen dituen triatloiari triatloi olinpiko deritzo.
|6,5 a 13&nbsp;km
|1,7 a 3,5&nbsp;km
|ITUk arautua.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=|abizena=International Triathlon Union|urtea=|izenburua=2016 ITU Competition Rules (pdf)|argitaletxea=|orrialdea=|orrialdeak=|ISBN=|hizkuntza=en|url=https://www.triathlon.org/about/downloads/category/competition_rules|aldizkaria=Triathlon.org|sartze-data=2020-05-22}}</ref>
|ITUk arautua.
|-
|[[Sprint|Sprint-a]]
|20 km
|5 km
|ITUk arautua.<ref name=":0" />
|-
|Motza
|10&nbsp;km
(6.25 mi)
|Distantzia olinpiko edo nazioarteko distantzia ere esaten zaio. ITUk arautua .<ref name=":0" />
|-
|Distantzia erdia
|80 a 90&nbsp;km
|20 a 21&nbsp;km<
|''Middle distance'', “ironman erdia” edo ''Ironman 70.3'' ere esaten zaio. ITUk arautua.<ref name=":0" />
|-
|Distantzia luzea
|{{nowrap|100 a 200&nbsp;km}}
|10 a 42,2&nbsp;km
|ITUk arautua.<ref name=":0" />
|-
|-
|42.195&nbsp;km
(26.2 mi)
|''Ironman 140.6'' ere deitzen zaio. Oinez egin beharreko distantzia maratoiaren distantzia bera da.
|}
ITUk Triatloiko Nazioarteko Batasuna adierazten du, eta distantzia olinpikoko lasterketak [[Antolakuntza|antolatu]] zein zigortzen ditu. Lasterketa horiek mundu osoko goi mailako, junior mailako eta kirolari afizionatuen txapelketetan ematen dira gehien, bost adin-tarteetako taldeetan banatuta. Elite mailan, txirrindularitza unean drafting-a erabiltzea onartzen zaie triatletei. Hala ere, [[Adin (argipena)|adinaren]] arabera drafting-a ez dago baimendua.
 
== Modalitateak ==
Triatloi lasterketak hainbat modalitatetan sailkatzen dira: distantziaren arabera, laburrak edo luzeak; txirrindularitza-zirkuituaren arabera, errepidekoak edo [[Ziklo-kros|krosekoak]] (bideetakoak zein [[Mendi|mendikoak]]); edota drafting-a onartzen dutenak eta ez dutenak.
Triatloi lasterketak hainbat modalitatetan sailkatzen dira: distantzia laburrekoak, luzekoak, txirrindularitza-zirkuitukoak, [[Kros (argipena)|krosekoak]] (bideetakoak zein [[Mendi|mendikoak]]) edota drafting-a onartzen dutenekoak. Triatloi [[Federazio|federazioek]] zuzentzen dituzten beste zenbait probetan ere proba berean zenbait kirol diziplina egiten dira. Horietariko bat [[Duatloi|duatloia]] da, martxa lasterketa, ondoren txirindularitza eta txirrindularitza ostean berriz martxa lasterketa hartzen dituena bere baitan. Eskakizun fisiko handienetariko duatloia [[Powerman]] deitzen da, Ironman triatloiaren antzekoa dena (10 km-ko martxa lasterketa, 150 km-ko txirrindularitza eta 30 km-ko martxa lasterketa). [[Mendiko duatloia]] ere badugu, [[Asfalto|asfaltatu]] gabeko bideetan eta [[Mendiko bizikleta|mendiko bizikletan]] egiten dena. Akuatloia, martxa lasterketa, jarraian igeriketa eta amaitzeko berriz martxa lasterketak osatzen dute. Azkenik, triatloi zuria dugu, [[Negu|neguan]] egiten dena, eta igeriketaren ordez [[Iraupen-eski|iraupen-eskia]] eta [[kuadriatloia]] biltzen dituena (triatloiari [[Piraguismo|piraguismoa]] gehitzen dio). Ondorengo taulan azalduriko proben distantzia espezifikoak azaltzen dira.
 
Modalitate bakoitzean, lehiaketa ezagunenak hauek dira:
Duatloian, eskakizun fisiko handieneko ekitaldiari Powerman deritzo (10 km-ko martxa lasterketa , 150 km-ko txirrindularitza eta 30 km-ko martxa lasterketa), Ironman triatloiaren antzekoa.
 
[[Fitxategi:Triatlón_Blanco_Reinosa.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Triatl%C3%B3n_Blanco_Reinosa.jpg|thumb|Triatloi zuria.]]
* [[Munduko triatloi-serieak]] (ingelesezko siglak: TWSWTS): Distantzia laburreko hainbat lasterketa ezberdin egitenbiltzen direndituen mundu mailako txapelketaktxapelketa dirada, eta txirrindularitza [[Errepide|errepidean]] zein drafting-a onartzen ditu. Denboraldiko probetan lortutako 5 emaitzarik onenak hartuta [[Puntuazio marka|puntuazio]] altuena lortzen duen triatleta izaten da txapelketako irabazlea.
* [[Ironman]]: Triatloiko proba guztietatik gogorrena da. Hiru zatitan bereizten da: igeriketa, 3,86 km; bizikleta, 180 km eta korrika, 42,195 km (maratoia). Lasterketak, gehienez, 17 ordu irauten ditu, baina batez besteko denbora 12 ordukoa da eta azkarren egindako ironman-a 7:41:33 denboran egindakoa da. Distantzia luzeko triatloia ere deitzen zaio.
* [[Xterra]]: Triatloi kros modalitateko distantzia laburreko txapelketa da.
 
Triatloi lasterketak hainbat modalitatetan sailkatzen dira: distantzia laburrekoak, luzekoak, txirrindularitza-zirkuitukoak, [[Kros (argipena)|krosekoak]] (bideetakoak zein [[Mendi|mendikoak]]) edota drafting-a onartzen dutenekoak. Triatloi [[Federazio|federazioek]] zuzentzen dituzten beste zenbait probetan ere proba berean zenbait kirol diziplina egiten dira. Horietariko bat [[Duatloi|duatloia]] da, martxa lasterketa, ondoren txirindularitza eta txirrindularitza ostean berriz martxa lasterketa hartzen dituena bere baitan. Eskakizun fisiko handienetariko duatloia [[Powerman]] deitzen da, Ironman triatloiaren antzekoa dena (10 km-ko martxa lasterketa, 150 km-ko txirrindularitza eta 30 km-ko martxa lasterketa). [[Mendiko duatloia]] ere badugu, [[Asfalto|asfaltatu]] gabeko bideetan eta [[Mendiko bizikleta|mendiko bizikletan]] egiten dena. Akuatloia, martxa lasterketalasterketak, jarraian igeriketaigeriketak eta amaitzeko berriz martxa lasterketak osatzen dute. Azkenik, triatloi zuria dugu, [[Negu|neguan]] egiten dena, eta igeriketaren ordez [[Iraupen-eski|iraupen-eskia]] eta [[kuadriatloia]] biltzen dituena (triatloiari [[Piraguismo|piraguismoa]] gehitzen dio). Ondorengo taulan azalduriko proben distantzia espezifikoak azaltzen dira.
 
Ondorengo taulan azalduriko proben distantzia espezifikoak azaltzen dira.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Triatlón ¿en qué consiste y qué tipos hay?|hizkuntza=es|data=2017-05-17|url=https://buhomag.elmundo.es/deportes/triatlon-en-que-consiste-y-que-tipos-hay/|aldizkaria=BUHO|sartze-data=2020-05-22}}</ref>[[Fitxategi:Triatlón_Blanco_Reinosa.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Triatl%C3%B3n_Blanco_Reinosa.jpg|thumb|Triatloi zuria.]]
{| class="wikitable"
|Duatloia
|Martxa lasterketa - txirrindularitza - martxa lasterketa
|Sprint-a 5-20-2'5*
Motza 10-40-5
 
Luzea 14-60-7*
|-
|Triatloia
|Motza 2'5-1-2'5
|}
Duatloian, eskakizun fisiko handieneko ekitaldiari ''Powerman'' deritzo (10 km-ko martxa lasterketa , 150 km-ko txirrindularitza eta 30 km-ko martxa lasterketa), Ironman triatloiaren antzekoa.
 
=== Modalitate bakoitzeko lehiaketa ezagunenak ===
Modalitate bakoitzean, lehiaketa ezagunenak hauek dira:
 
* [[Munduko triatloi-serieak]] (ingelesezko siglak: TWS): Distantzia laburreko hainbat lasterketa ezberdin egiten diren mundu mailako txapelketak dira, eta txirrindularitza [[Errepide|errepidean]] zein drafting-a onartzen ditu. Denboraldiko probetan lortutako 5 emaitzarik onenak hartuta [[Puntuazio marka|puntuazio]] altuena lortzen duen triatleta izaten da txapelketako irabazlea.
* [[Ironman]]: Triatloiko proba guztietatik gogorrena da. Hiru zatitan bereizten da: igeriketa, 3,86 km; bizikleta, 180 km eta korrika, 42,195 km (maratoia). Lasterketak, gehienez, 17 ordu irauten ditu, baina batez besteko denbora 12 ordukoa da eta azkarren egindako ironman-a 7:41:33 denboran egindakoa da. Distantzia luzeko triatloia ere deitzen zaio.
* [[Xterra]]: Triatloi kros modalitateko distantzia laburreko txapelketa da.
 
== Arauak (triatloia) ==
Zenbait triatloietan drafting-a onartuta dago. Hala, arau horrek eragin handia du talde-taktiketan. Izan ere, txirrindularitza-etapan, zenbait txirrindulari elkarrengandik gertu jarri ohi dira, atleta bakoitzaren aurrekoak [[airearen erresistentzia]] murrizteko asmotan, hala ahalbidetzen baitu drafting-ak. Taktika hori onartuta ez dagoen probetan eginez gero, [[Zigor|zigorra]] jasoko da. Bestalde, zigortze hau triatloia Olinpiar Jokoetan sartzearekin aldatu egin da. Izan ere, distantzia olinpikoko lasterketa askotan, Olinpiar Jokoetakoak eta ITUren Munduko Kopako ekitaldietan barne (ITUren mailako ekitaldi profesionaletan), txirrindularitza etapan, drafting-a onartu da.
 
Aldaketa horrek [[eztabaida]] handia sortu du triatleten eta triatloizaleen artean. Drafting-a baimentzearen aldekoek, arau horren laguntzazlauguntzaz triatloia nazioarteko txirrindularitzaren arauetara gehiago hurbiltzen dela adierazten dute. Arauaren aurka agertzen direnek, aldiz, arau horrek igeriketa-maila ona duen triatleta baten lorpenak ezabatzen dituela adierazten dute. Izan ere, igeriketa-maila baxuagoa duten lehiakideek, drafting-arekin lortutako denbora tarte horretan igeri egiteko aukera izango lukete.
 
Bestetik, triatloiko proben denbora [[Segmentatu|segmentatuta]] dago. Emaitzak, [[webgune]] [[Ofizial (argipena)|ofizialetan]] argitaratzen dira eta triatleta bakoitzarentzat denbora zehatza erakusten da, zikloaren denbora (trantsizioekin), gauzatze-denbora eta denbora osoa adierazten dira bertan. Hala ere, argitalpen batzuetan, trantsizioen denboraren zehaztapena bereizita adierazten da. Triatloiaren arabera arauak aldatu egin daitezke, hots, lasterketa batetik bestera arau ezberdinak egon daitezke indarrean: hala nola, onartutako ekipamenduen [[Deskribapen (argipena)|deskribapenetan]] (adibidez, [[Wetsuit|''wetsuitak'']], igeriketarako neoprenozko jantzia, onartzea), atleten arteko interferentzien debekuetan, etab.
 
Triatloiko txirrindularitzako etapari dagokionez, igeriketako diziplina amaitu ostean, bizikleta hartu aurretik [[Kasko|kaskoa]] jarri behar dute parte-hartzaileek, eta txirrindularitzako etapa amaitu ostean, bizikletak utzi ondoren kendu ahalko dute kaskoa. Hala ere, azalduriko etapa pasatu ostean leihakideek kaskoa edozein unetan ken dezakete. Bestalde, azalduriko araua ez betetzeak [[Errekusazio|errekusazioa]] ekarriko du. Horrez gain, badira erakunde antolatzaileen arabera aldatzen diren arauak; esate baterako, sarri ezarrita daude atleta bakoitzak etapa bakoitzean atzeratzeko izan dezakeen denbora, edota, antolatzaileek emandako [[Igeriketa txano|igeriketa-txanoa]] derrigorrez erabili behar den ala ez, [[Hornidura hidriko|hornidura hidrikoko]] eta [[Elikadura|elikadurako]] postuak banatu behar diren ala ez, edota gazte-kategorietan bizikletako [[piñoi]] batzuk blokeatu behar diren ala ez, besteak beste.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Reglamentos » FETRI - FEDERACIÓN ESPAÑOLA DE TRIATLÓN|hizkuntza=es|url=https://triatlon.org/documentacion/reglamentos/|aldizkaria=FETRI - FEDERACIÓN ESPAÑOLA DE TRIATLÓN|sartze-data=2020-05-22}}</ref>
 
== Kategoriak ==
Urtean triatloiko ehunka edo milaka lehiaketa jokatzen dira. Horietariko batzuk triatloi-komunitateetan ospetsuagoak dira beste batzuk baino, [[historia]] luzea, [[Muturreko (argipena)|muturreko]] [[ingurumen]] baldintzak, distantzia oso luzeak, [[erronka]] fisikoa edota [[Psikologia|psikologikoak]] baitituzte. Hona hemen horietako batzuk:
 
* [[Hawaiiko Ironman Munduko txapelketa]], [[Kailua-Kona|Kailua-Konan]] ([[Hawaii]]). Triatloi hau, lehen aldiz 1978. urtean egin zen [[Oahu|Oahun]], triatloi kirol modalitatea berpiztu eta bost urtetara (San Diegon, Kalifornian). Ondoren, Hawaii uharteko Kailua-KonaraKona Hawaiiko uhartera lekualdatu zuten. Kasu horretan, txirrindularitzaren etapak [[Laba|labaren]] gainean ehun [[milia]] baino gehiago hartzen ditu. Bertan, Hawaiiko uharte handian, [[Eguerdi|eguerdian]], 110 ºF-ra (43 ºC) iristen diren tenperaturak daude, eta zeharkako [[Haize|haizeak]], sarri, 55 mph (90 [[kilometro orduko]]) hartzen ditu.[[Fitxategi:Ironman_Lanzarote_2008.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Ironman_Lanzarote_2008.jpg|thumb|Lanzaroteko Ironmana.]]
* [[Fitxategi:Ironman_Lanzarote_2008.jpg|link=https://eu.wikipedia.org/wiki/Fitxategi:Ironman_Lanzarote_2008.jpg|thumb|Lanzaroteko Ironmana.]][[Lanzarote|Lanzaroteko]] Ironman-a (Espainia). La Santa Elkarteak sortu zuen 1992. urtean, Lanzaroteko hegoaldeko hirian, zehazki, [[Hondartza]] Zurian. Lehen aldi horretan 148 pertsonek hartu zuten parte, eta horietako 116k amaitu zuten proba behar bezala. 1993. urtean, aldiz, proba hori [[Puerto del Carmenen|Puerto del Carmenera]] lekualdatu zuten, eta gaur egun, bertan burutzen da triatloia. Lasterketa [[Maiatz|maiatzaren]] bukaeran izaten da, triatleta askorentzat prestaketa fisiko bikaina izaten da Hawaiiko triatloirako, munduko proba gogorrenetakoa baita azken hau parte hartzaile askorentzat.
* [[Niza|Nizako]] triatloiatratloia, Nizan (FrantziaFratzia). 2002. urtera arte egin zen lasteketa hau, WTC-k (Triatloiko Munduko Korporazioa) Frantzian Ironman gisa onartu zuen artezuenean. 1980ko hamarkadan, Nizako distantzia luzeko triatloiatratloia (4 km igeriketa, 120 km txirrindularitza, 30 km martxa lasterketa) eta, Konako munduko txapelketatxapelketarekin batera urteko bi lasterketa garrantzitsuenak bihurtu ziren. [[Mark Allen]] [[Ameriketako Estatu Batuak|estatubatuarrak]] 10 aldiz irabazi zuen.
* [[Alcatrazeko ihesa]] triatloia, [[San Frantzisko|San Frantziskon]] (Kalifornia). Lasterketa horrek ohiko marka komunetik kanpo dauden distantziak ditu. San Frantziskoko badiako ur hotzetan (1,5 milia, hots, 2,4 km) hasten da, Alcatraz uhartetik kostalderaino. Jarraian, 18 milia (29 km) txirrindularitza eta 8 milia (13 km) martxa lasterketa egin behar dira. Guztia badiaren inguruko eremu gogorretan gauzatzen da. Lasterketaren unean, [[Harea|hareazko]] [[eskailera]]<nowiki/>k igo behar dira, zehazki, hondartza ondoan dagoen labar batetik gora dauden 400 eskailera.
 
81

edits