«Lankide:Sara Iriarte/Proba orria»: berrikuspenen arteko aldeak

Orientazio eta indentiate sexual
(pornografia euskaraz gehitu)
(Orientazio eta indentiate sexual)
'''Giza sexualitatea''' esperientzia [[Erotismo|erotiko]]<nowiki/>ak sentitzeko eta sexualki adierazteko gaitasuna da. Horrek [[sentimendu]] eta [[portaera]] [[Biologia|biologiko]]<nowiki/>ak, erotikoak, [[Fisika|fisiko]]<nowiki/>ak, [[emozional]]<nowiki/>ak, [[sozial]]<nowiki/>ak edo [[Espiritualtasun|espirituala]]<nowiki/>k inplikatzen ditu. [[Gizaki]]<nowiki/>ek hainbat helburutarako egiten dituzte [[sexu-jarduera]]<nowiki/>k, [[ugalketa]]<nowiki/>rako, gizarte-loturak mantentzeko, edo norberaren nahiz bestearen [[gozamen]]<nowiki/>erako eta [[atsegin]]<nowiki/>erako. Sexualitatearen alderdi biologikoak eta fisikoak, neurri handi batean, giza [[ugalketa-funtzio]]<nowiki/>ei dagozkie, giza [[sexu-erantzuna]]<nowiki/>ren zikloa barne.
'''Pornografia''' hitzak ekintza [[Sexualitate|sexuala]]<nowiki/>k edo ekintza [[Erotismo|erotikoa]]<nowiki/>k adierazten dituen material orori egiten dio erreferentzia, hartzailearen [[kitzikapen sexuala]] eragiteko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Pornografía|hizkuntza=es|data=2020-04-14|url=https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Pornograf%C3%ADa&oldid=125181531|sartze-data=2020-05-06|encyclopedia=Wikipedia, la enciclopedia libre}}</ref>
 
[[Munduko Osasun Erakundea|OME]]<nowiki/>k, [[Opsarius pulchellus|OPS]]<nowiki/>ek eta [[WA]]<nowiki/>ek ([[2000]]) honela definitzen dute [[sexualitate]]<nowiki/>a:<blockquote>... gizaki izatearen funtsezko dimentsioa: sexuan oinarrituta, [[generoa]], sexu- eta [[genero-identitate]]<nowiki/>ak, [[Sexu orientazio|sexu-orientazio]]<nowiki/>a, [[erotismo]]<nowiki/>a, [[lotura afektiboa]] eta [[Maitasun|maitasuna]], eta ugalketa barne hartzen ditu. [[Pentsamendu]], [[fantasia]], [[desira]], [[sinesmen]], [[Jarrera (psikologia)|jarrera]], [[Balio (argipena)|balio]], [[Jarduera (argipena)|jarduera]], praktika, [[Rol (argipena)|rol]] eta [[Harreman publikoak|harreman]] modura esperimentatzen edo adierazten da. Sexualitatea faktore biologiko, [[Psikologia|psikologiko]], [[sozio-ekonomiko]], [[Kultura|kultural]], [[Etika|etiko]] eta [[Erlijioso (argipena)|erlijioso]]<nowiki/>en edo espiritualen elkarreraginaren emaitza da.</blockquote>Pertsona baten [[Sexu-joera|sexu-orientazio]]<nowiki/>a beste sexuarekiko edo sexu berarekiko sexu-intereseko patroia da. Sexualitatearen alderdi fisiko eta emozionalek sentimendu sakonen edo maitasun-, [[konfiantza]]- eta [[Zaintza (argipena)|zaintza]]-adierazpen fisikoen bidez adierazten diren banakoen arteko loturak barne hartzen dituzte. Sexualitateak  bizitza kulturalean, [[politiko]]<nowiki/>an, [[legal]]<nowiki/>ean, [[Filosofia|filosofiko]]<nowiki/>an, [[moral]]<nowiki/>ean, etikoan eta erlijiosoan eragina du, bai eta hauek sexualitatean ere.
Pornografia hainbat plataformaren bidez azaltzen da, hala nola [[animazio]]<nowiki/>etan, [[zinema]]<nowiki/>n, [[Eskulturagintza|eskulture]]<nowiki/>tan, [[argazki]]<nowiki/>etan, [[ipuin]]<nowiki/>etan, [[literatura]]<nowiki/>n, [[pintura]]<nowiki/>n, eta arrakasta handia lortu du hedabideetan, hala nola [[aldizkari]] pornografikoetan eta [[telefono]] bidezko sexuan, eta azkenaldian [[Internet]]<nowiki/>en.
 
[[Giza akoplamendu]]<nowiki/>ari, ugalketari, [[ugalketa-estrategi]]<nowiki/>ei eta ikaskuntza sozialaren teoriari buruzko ikuspegi [[ebolutibo]]<nowiki/>ek sexualitateari buruzko ikuspuntu gehiago ematen dute. Sexualitatearen alderdi [[soziokultural]]<nowiki/>ek [[gertaera historiko]]<nowiki/>ak eta sinesmen erlijiosoak barne hartzen dituzte. Kultura batzuk sexualitatearen errepresore gisa deskribatu dira. Sexualitatearen azterketak [[giza identitate]]<nowiki/>a ere barne hartzen du talde sozialen barruan, baita sexu- eta [[ugalketa-osasuna]] ere.
== Etimologia ==
«Pornografia» terminoa honako hitz grekoetatik dator: πόρνnaut (''portnne'', 'prostituta') eta γράθιν-etik (''graphein'', 'grabatu, idatzi, ilustratu') eta -ία atzizkitik (-ía, 'egoera de, propia de, lugar de'); beraz, «prostituten edo prostituzioaren deskribapena edo ilustrazioa» esan nahi du. Hala ere, esan behar da terminoa berriki agertu dela, [[Antzinako Grezia]]<nowiki/>n ez baitzen inoiz pornografia hitza erabili, eta erabilera zaharrena [[1800]]<nowiki/>eko hamarkadakoa da [[frantses]]<nowiki/>ez.
 
== Terminoak eta etimologia ==
''Pornographie'' 1800eko hamarkadan erabiltzen zen frantsesez. [[1864]]<nowiki/>an, [[Diccionario de Webster]]<nowiki/>rek honela definitu zuen argi eta garbi: "pintura lizuna".
Sexu hitza latinezko ''sexus'' hitzetik dator, ''sectus'' hitzetik, "[[Sekzio (argipena)|sekzioa]]", "[[bereizketa]]", [[greziera]]<nowiki/>zko ''genos'' hitzetik (hortik ere genitaltasuna eratorria), eta lehen aldiz [[Zizeron]]<nowiki/>en [[De inventione I]] lanean erabilia agertzen da.
 
== Orientazio eta identitate sexuala ==
Pornografiari, askotan, “''porno''” deitzen zaio, hizkera informalean.
Sexu-orientazioaren definizioetan, [[tradizio]]<nowiki/>z, beste sexuko pertsonenganako [[Sexu erakarpen|erakarpena]] ([[Heterosexualitate|heterosexualitatea]]), sexu berarekiko erakarpena ([[Homosexualitate|homosexualitatea]]) eta bi sexuekiko erakarpena ([[Bisexualitate|bisexualitatea]]) sartzen dira; aldiz, [[asexualitatea]] sexu-orientazioko laugarren kategoriatzat hartzen dute [[ikertzaile]] batzuek eta ohiko sexu-orientazio eza gisa definitu da. Asexualek erakarpen gutxi edo batere ez dute beste pertsona batzuekiko. Hau, sexu-orientazio eza bezala har daiteke, eta sexu-orientazio bat den ala ez eztabaida esanguratsu bat dago.
 
Ikerlariek oraindik ez dakiten nola garatzen den sexu-orientazio espezifiko bat. Hainbat ikerketa egin dira [[genetika]]<nowiki/>ren, [[ekintza hormonal]]<nowiki/>aren, [[garapen-dinamiken]] eta eragin kultural eta sozialen eragina zehazteko. Ikerketa hauen emaitzek iradokitzen dute faktore biologiko eta [[ingurumen]]<nowiki/>ekoek lan konplexua dutela formazioan. Sexu-orientazioa garatzeko arrazoi biologikoak adierazten dituzten ebidentzien kopurua kausa sozialen ebidentziena baino askoz handiagoa da, batez ere gizonezkoena.
== Historia ==
Pornografia eta irudikapen erotikoak zibilizazioaren antzinatetik datoz, gizakiaren historiaren garai zahar eta primitiboetara, [[Paleolitoa]]<nowiki/>ren garairaino. Pornografiaren kontzeptu modernoa, gaur egun nagusi dena, [[XIX. mendea]]<nowiki/>n [[Viktoriar Aroa]]<nowiki/>n material erotikoaren merkaturatze masibotik abiatuta definitzen da, izaera erotiko-artistikoa alde batera utzita eta [[Bigarren Industria Iraultza]]<nowiki/>k<ref>{{Erreferentzia|izenburua=History of Pornography|data=2011-02-08|url=https://web.archive.org/web/20110208103004/http://www.pornographyhistory.com/|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref> definitu zuen masa-produkziotik abiatuta haren banaketa handituta. Pornografia modernoak [[1970]]<nowiki/>eko [[Iraultza sexual]]<nowiki/>etik hasita ([[Pornoaren Urrezko Aroa]]), gaur egun arte izan du presentzia handiena.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=History of Pornography|data=2011-02-08|url=https://web.archive.org/web/20110208103004/http://www.pornographyhistory.com/|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
[[Androfilia]] eta [[ginefilia]] (edo [[ginekofilia]]) sexu-orientazioa deskribatzeko erabiltzen diren terminoak dira, erakarpena sentitzen duen pertsonari sexu edo [[genero-identitate]] bat egotzi gabe, eta genero kontzeptualizazio bitar heterosexual eta homosexualaren alternatiba dira. Androfilia [[gizon]]<nowiki/>ekiko edo [[maskulinotasun]]<nowiki/>arekiko erakarpen sexuala da, eta ginefilia, berriz, [[emakume]]<nowiki/>enganako erakarpen sexuala.
=== Aurrekariak ===
Paleolito garaiko [[Homo Sapiens|homo sapiens]] nomaden gizarte primitiboan, pentsamendu magikoa eta oinarri enpirikoak garatu ziren erlijio primitiboen oinarri gisa, giza kreazionismoa animalien ugalketa-ahalmenetan oinarrituta. Tribu primitiboetan, ugaltzera bideratutako egitura anatomikoekiko kultu totemikoa ezarri zen; [[umetoki]]<nowiki/>rako gurtza (umetokia eta haren erditzea atxikitzeko zuen gaitasunagatik gurtzen da) eta kultu [[faliko]]<nowiki/>a ("bizitza-metatzaile" gisa hartzen da).<ref>{{Erreferentzia|izena=Joan M.|abizena=Gero|izenburua=Engendering archaeology : women and prehistory|argitaletxea=Oxford, UK ; Cambridge, Mass., USA : B. Blackwell|abizena2=Conkey|izena2=Margaret Wright|data=1991|url=http://archive.org/details/isbn_9780631175018|sartze-data=2020-05-06}}</ref> Antzinako gurtzetan oinarrituta, [[Artizarra]]<nowiki/>ren figurin paleoitikoek, hala nola [[Willendorfeko venusa|Willendorf]]-en Artizarrak, giza mirespena gogorarazten zuten genitalen, [[Amatasun|amatasuna]]<nowiki/>ren, [[emankortasuna]]<nowiki/>ren eta erotismoaren aurrean, neurriz kanpoko ugatzen eta ipurmasailen bidez, pornografia irudikatzeko asmoz.
 
Sexu-identitateak gizabanako batek bere gorputzarekiko duen pertzepzioa adierazten du, bere ezaugarri fisiko edo biologikoei buruz egiten duen ebaluazioaren arabera. Sexu-identitatearen definizioan hainbat faktorek hartzen dute parte, besteak beste, psikologikoak, sozialak eta biologikoak, eta, azken honetan, [[gonadala]]<nowiki/>k, [[kromosomikoa]]<nowiki/>k, [[genital]]<nowiki/>ek eta [[Hormona|hormone]]<nowiki/>k.
[[India]]<nowiki/>ko kultura klasikoetan, sexualitatearen bertuteak hainbat modutan ulertzen ziren: [[ezkontza]], [[Masturbazio|masturbazioa]], [[taldeko sexua]], [[poligamia]] eta [[Homosexualitate|homosexualitatea]]. Sexua, batez ere [[Tantra]] filosofietan, giza jainkotasun naturalaren parte zela eta, batzuetan, argiztapen espiritualerako bide bat zela ulertzen zen.<ref>{{Erreferentzia|izena=Todd|abizena=Jones|izenburua=The Truth About Tantra|hizkuntza=en|url=https://www.yogajournal.com/yoga-101/truth-tantra|aldizkaria=Yoga Journal|sartze-data=2020-05-06}}</ref> [[Hinduismo|Hinduismoa]]<nowiki/>ren, [[Budismo|budismoa]]<nowiki/>ren eta [[jainismo]]<nowiki/>aren ikuspegi erlijiosoen arabera, erlijio-praktika eta filosofia espiritual askok sexu-jardueraren garrantzia goraipatzen zuten, kutsu erotiko handiko praktika eta kontakizunen bidez; esate baterako, [[Ashvamedha Yajna]] [[Rig-veda|Rigveda]]<nowiki/>koa. [[Vatsyayana]]<nowiki/>ko [[Kama Sutra]] ([[K.a. 400]]-[[K.a. 200|K.a.200]]) India zaharreko sexualitatearen [[Epitome|epitomea]] da. Ezkonduta dagoen bikote [[Heterosexualitate|heterosexual]] batentzat idealtzat jotzen ziren praktika sexualak deskribatzen dituen liburua da.
 
Gehienetan, gizonak genital maskulinoekin eta XY [[Kromosoma|kromosome]]<nowiki/>kin jaiotzen dira; emakumeek, berriz, genital femeninoak eta bi X kromosoma dituzte. Baina badira faktore horiek sailkatu ezin dituzten pertsonak; izan ere, kromosomen, hormonen eta genitalen konbinazioak ez dituzte betetzen gizonarekin eta emakumearekin erlazionatu diren ohiko definizioak. [[Biztanleria]]<nowiki/>ren maiztasuna jakitea zaildu egiten da [[Intersexualitate|intersexualitatea]] egoteari edo ez egoteari buruzko muga argi eta zehatzik ez dagoenean. Kalkuluen arabera, [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] 2000 haurretik 1 intersexualitate ikusgarriarekin jaiotzen da.
Antzinako Indiako gizartea ohituta zegoen sexualitatearekin eta [[Nudismo|nudismoa]]<nowiki/>rekin. Sexualitatea irudikatuz, zeremonia-zentroak apaintzen zituzten.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=This is a typical erotic posture from Khajuraho Gallery 9|url=http://www.liveindia.com/khajuraho/8a.html|aldizkaria=www.liveindia.com|sartze-data=2020-05-06}}</ref> [[Ramayana]] eta [[Mahābhārata|Mahabharata]] poema epikoek ([[K.a. 1500eko hamarkada|K.a. 1500]]) zenbait aipamen erotiko zituzten, eta biak erabakigarriak izan ziren [[Ekialde Zahar]]<nowiki/>reko gizarte sexualizatuak eraikitzeko, eragin zuzena izan baitzuten kultura [[japonia]]<nowiki/>rraren, kultura [[Txinako Herri Errepublika|txina]]<nowiki/>tarraren eta kultura [[tibet]]<nowiki/>arraren politika eta moral sexualetan. Txinan, lehenengo sexu-eskuliburuak eta poema erotikoak [[K.a. 200]]. urtekoak dira. Generoen osaketari buruzko ikuspegi [[Teologia|teologiko]]<nowiki/>etan oinarritzen dira, eta Indiako kulturaren testuek eragin handia dute. Halaber, sexuaren irudikapen grafikoak agertzen dira herri-arte tradizionalean, hala nola pinturan eta zeramikan.
 
Kultura batzuek [[sexu-sistema]] ulertzeko modu desberdinak dituzte. Ameriketako Estatu Batuetako hego-mendebaldeko [[Dine]] tradizionalek lau generoko espektroa aitortzen dute: emakumezko femeninoa, gizonezko maskulinoa, gizonezko femeninoa eta gizonezko maskulinoa. "[[Hirugarren genero]]" terminoa [[India]] eta [[Pakistan]]<nowiki/>go [[hijra]] (/jishra/), [[Samoa]]<nowiki/>ko [[fa 'afafine]], [[Hawaii]]<nowiki/>ko [[mahu]], [[Mexiko]]<nowiki/>ko [[muxe zapoteka]]<nowiki/>k, [[Thailandia]]<nowiki/>ko [[kathoey]] eta [[Balkanak|Balkane]]<nowiki/>tako [[zinpeko Birjinak]] deskribatzeko erabili da.
Antzinako Greziako eta [[Antzinako Erroma]]<nowiki/>tar Inperioko gizarte klasikoek giza sexualitatea hartu zuten adierazpen artistikoaren oinarri gisa. Arte klasikoan, finkapen artistiko-estetiko sendoa agertzen da berriro, izaki [[Mitologia|mitologiko]]<nowiki/>en irudikapenaren eta giza gorputzaren irudikapenaren bidez, non emakumeen gorputzak edertasunaren eta emankortasunaren ezaugarriak irudikatzen baitzituen, eta gizonezkoen gorputzak, berriz, indarraren eta gizontasunaren ezaugarriak. Mitologia grekoaren barruan, [[jainko]]<nowiki/>zko sexualitatean sartzen ziren jainkozko heriotzak eta kontakizunak zeuden, eta poligamia, homosexualitatea, [[pederastia]], [[Sexu-abusu|sexu-abusua]], jaun-esklabo harremanak, taldeko sexua, [[Transgenero|transgeneroa]], [[Intersexualitate|intersexualitatea]] eta [[piztitasuna]] bezalako gaiak ere agertzen ziren.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Kenneth James Dover|izenburua=Greek homosexuality|argitaletxea=Harvard University Press|data=1989|url=http://archive.org/details/greekhomosexuali00dove_0|sartze-data=2020-05-06}}</ref> [[Arte klasikoa]], sarritan, falozentrikoa zen, organo genitalak obren erdian jartzen baitzituen.
 
Eszena sexualen irudikapena ohikoa zen [[Erromatar Inperioa|Erromatar Inperio]]<nowiki/>ko herri-artean, non sexualitateari buruzko irudipenak [[Grezia klasikoa|Grezia Klasikoa]]<nowiki/>ren irudipenetara hurbiltzen ziren moralki.
 
Erdi Aroan, [[Kristautasun|kristautasuna]] nagusi zela, pornografia lizunkeriaren formatzat hartzen zen, eta, beraz, bekatu hilgarritzat; masturbazioa, fornizazioa, [[sodomia]], [[Adulterio|adulterioa]] eta [[Prostituzio|prostituzioa]] lauso "[[Krimen|kriminal]]<nowiki/>tzat" edo "ez-naturaltzat" jotzen ziren, eta zigor erlijiosoekin eta [[tortura]]<nowiki/>rekin zigortzen zen.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Veronica Sekules|izenburua=Medieval art|argitaletxea=Oxford University Press|data=2001|url=http://archive.org/details/medievalart00seku|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
==== XVI. mendea ====
Pornografia, gaur egungo formaren antzekoa (masan ekoitzitako pornografia), [[XVI. mendea]]<nowiki/>n agertu zen [[Italia]]<nowiki/>ko [[Errenazimentu]]<nowiki/>ko lehen urteetako [[inprenta]]<nowiki/>ren kulturan. Garai hartan, nabarmen handitu ziren literaturaren eta grabatuen erreprodukzioa, [[Johannes Gutenberg]]<nowiki/>ek [[XV. mendea]]<nowiki/>n [[Erdi Aroa|Erdi Aro]]<nowiki/>ko inprenta hobetu zuelako.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=History of Pornography|data=2011-02-08|url=https://web.archive.org/web/20110208103004/http://www.pornographyhistory.com/|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
Inprentaren kulturaren garaian pornografiaren sorrera [[Giulio Romano]]<nowiki/>ren [[I Modi]] ([[1524]]) grabatu pornografikoen agerpenarekin definituta dago.
 
==== XVII. mendea ====
[[Pietro Aretino]]<nowiki/>ren lanek arrakasta handia izan zuten [[XVII. mendea]]<nowiki/>n, eta lan hauek hainbat hizkuntzatara itzuli eta [[Europa]]<nowiki/>ko [[Aristokrazia|aristokrate]]<nowiki/>n artean sekretuz banatu ziren. XVI. mendean zehar, literatura erotikoa lizunkeriari buruzko ikuspegi moral desberdinek geldiarazten zuten, eta ondorioz, autoreek izen anonimoen pean eta banaketan nolabaiteko muga zuten lanak argitaratu behar izaten zituzten. <ref>{{Erreferentzia|izenburua=History of Pornography|data=2011-02-08|url=https://web.archive.org/web/20110208103004/http://www.pornographyhistory.com/|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
==== XVIII. mendea ====
[[XVIII. mendea]]<nowiki/>n, arte erotikoa ospetsu egin zen [[Rokoko|Rococo]] artea eta arte [[barrokoa]]<nowiki/>ren azken urteak agertu zirenean. Arte barrokoaren erotismoa, batez ere, sotila eta moderatua zen, eta biluzik eta eszena gainestilizatuak erabiltzen zituen, maitasuna, grina, zoriona eta haserrea bezalako sentimenduak markatzen zituztenak. Arte plastikoak erotismo leun eta estilizatuarekin birdefinitzen ziren bitartean, literatura esplizituagoa eta sexualagoa bihurtzen hasi zen erlijio-moral tradizionalari aurre egiten zioten korronte soziopolitiko gero eta handiagoak zirela-eta. Korronte hauen adibide ziren [[Antiklerikalismo|antiklerikalismoa]], [[Ateismoa kristautasunean|ateismoa]] eta [[Ilustrazio]]<nowiki/>ko ideiak.
 
[[Frantziako Iraultza]]<nowiki/>n, [[Maria Antonieta]], [[Le Godmiché Royal]] eta [[L 'Autrichienne]] bezalako [[panfleto erotiko]]<nowiki/>etan prostituta bezala irudikatzen zuten. Era berean, atentatu sozial bezala, [[Aristokrazia|aristokrata]] eta [[Klero|klerigo]] ezberdinak ordezkatuak ziren erregimen politikoari desafio egiteko eta iraultzaren mugimenduari mesede egiteko.
 
==== XIX. mendea ====
Gaur egun arte dugun pornografiaren kontzeptua XIX. mendeko Aro Viktoriarrean definitu zen. Kontzeptu horrek definizio berri bat hartu zuen, argazkiaren asmakizunarekin eta ospearekin, aurreko mendeetan nagusi izan ziren literatura-fikziozko eta arte plastikoetako lanak ordezkatzeko. Pornografia, Aro Viktoriarretik abiatuta, eskala handiagoko produkzioagatik definitu zen, eta, horren ondorioz, [[Gobernu|gobernua]]<nowiki/>k produkzioa eta banaketa debekatuko eta arautuko zuten legeak ezarri zituen, tradizio erlijiosoetan oinarrituta, zuhurtzia sustatzeko eta gizartearen bizioa eta lizunkeria geldiarazteko. Gizarte viktoriarraren moralak pornografiaren egileak beren lanak [[kontrabando]] moduan bezero hautatuen artean banatzera bultzatu zituen; beste batzuetan, biluziak (bereziki, emakumeen biluzia) zituzten lan pornografiko bisualak "arte" parametroen arabera merkaturatzen ziren, eta eredu hori nagusitu zen [[1960]]<nowiki/>aren amaieran [[Gerra Punikoak|Gerra Puniko]]<nowiki/>etara arte.
 
==== XX. mendea ====
[[XX. mendea]]<nowiki/>n, pornografiak hainbat gatazka legal eta sozial izan zituen, gaur egungo kontzeptua definitu zutenak. XX. mendearen lehen erdian, pornografia erabat debekatuta egon zen [[Ameriketako Estatu Batuak|Estatu Batuetan]] eta [[Ingalaterra|Ingalaterran]] egin ziren hainbat legeengatik. Lege hauek pornografia lanen banaketa arautu zuten.1960an, Iraultza sexualetik aurrera, zabalkunde handiagoa hartzen hasi zen, 1960aren amaieran hura arautzen zuten legeak ahuldu eta bertan behera geratu zirelako. Lege horiek eragina izan zuten Iraultza sexualaren mugimendua eragin zuen eskubide sexualen bilaketan.
 
===== ''Pre-code'' garaia (1900-1929) =====
Zinema komertziala XX. mendearen lehen urteetan hasi zen loratzen, [[1900]] eta [[1920]] bitartean, Estatu Batuetan eta Ingalaterran ezagun egin ziren zinemetan (kostu eta ahalmen txikiko bidaiari-zinemak). [[Hays Kodea]]<nowiki/>ren aurreko aldian ([[1934]]-[[1966]]), ikus-entzunezko baliabideen eta zinemaren erregulazioa ez zegoen araututa Estatu Batuetako gobernu-legeetan, eta, beraz, filmak gai lizunak ustiatzen hasi ziren, hala nola sexu esplizitua, biluzia, krimena, [[indarkeria]] eta [[Droga|drogak]]. Legezko erregulaziorik gabeko aldi horrek zinema pornografikoaren garapen zabal eta primitiboa ahalbidetu zuen 1920ko hamarkadaren erdialdean.
 
===== ''Bombshell'' garaia (1930-1959) =====
Hays Kodea 1934an jarri zen indarrean, zinemaren bizitzako lehen hamarkadetan nagusi izan ziren ikus-entzunezko hedabideetan moralgabetzat hartutako irudikapenak murrizteko neurri gisa. Talde oso mugatu baten denbora-pasa izan ondoren, pornografia gai eztabaidagarri eta negatibo bihurtu zen XX. mendearen lehen erdiko Estatu Batuetako gizartean filosofia erlijiosoen ondorioz. Horrez gain, Gobernuak eta gerraosteko kulturak, masturbazioa gizakien osasun fisikoa kaltetzen zuen metodo suntsitzailetzat hartzen zuten, metodo eta [[sendabide]] alternatiboak garatuz, hala nola, [[elektrotxoke]] terapia (garai hartan buruko gaixotasuntzat hartutako gaixotasunak tratatzeko erabiltzen zena, transgeneroa eta homosexualitatea, adibidez).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Curious History of Graham Crackers and Corn Flakes {{!}} Now I Know|hizkuntza=en-US|url=http://nowiknow.com/the-curious-history-of-graham-crackers-and-corn-flakes/|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
Pornografia zinematografikoa ia ez zen existitzen [[1950]]<nowiki/>eko hamarkadaren azken urteetara arte, Hays Kodea ahultzen hasi zen arte. Erotismoa, aldiz, bertsio artistiko leunagoetan agertu zen, hala nola, [[Pulp (literatura)|pulp]]<nowiki/>aren istorio sentsazionalistetan, [[Komiki|komikia]]<nowiki/>ren urrezko aroan [[superheroi]]<nowiki/>en diseinu endomorfoan eta [[pin-up]] artean.
 
Eduki erotikoa duten "gizonentzako aldizkariak" Estatu Batuetan jaio ziren [[Bigarren Mundu Gerra|Bigarren Mundu Gerran]], gobernu-erakundeek gerra-fronteetan soldadu maskulinoentzat banatutako pizgarri moral gisa ([[moral booster]]) eta gizonezkoen arreta erakartzeko publizitate-modu gisa. Ameriketako Estatu Batuetako itsas armadako kideen artean pin-up artea zuten aldizkarien banaketa Yank, the Army Weekly armadako aldizkariarekin sortu zen, soldaduentzat pizgarri bat izan zedin [[Prostituzio|prostitute]]<nowiki/>kin sexu-zerbitzurik ez kontratatzeko eta [[Sifili|sifilia]] bezalako sexu-transmisiozko gaixotasunen bat ez hartzeko, gaixotasun honek Bigarren Mundu Gerran munduko tropei gogor eragin baitzien.<ref>{{Erreferentzia|izena=Maria Elena|abizena=Buszek|izenburua=Pin-up grrrls : feminism, sexuality, popular culture|argitaletxea=Durham : Duke University Press|data=2006|url=http://archive.org/details/pinupgrrrlsfemin00busz|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
Bigarren Mundu Gerraren ondoren, gobernuaren filosofien eta politika militarren aurka zeuden gazte-taldeak agertu ziren, eta [[1940]]. urteko [[greaser]]<nowiki/>rak eta [[Hipster (azpikultura garaikidea)|hipster]]<nowiki/>rak azpikultura bihurtu ziren. Horien artean, musikaren estimazioa, kontsumoa eta sexualitate lasaia zeuden, eta [[Beat belaunaldia|Beat Belaunaldia]]<nowiki/>ri bide eman zioten.<ref>{{Erreferentzia|izena=Academy of American|abizena=Poets|izenburua=A Brief Guide to the Beat Poets {{!}} Academy of American Poets|url=https://poets.org/text/brief-guide-beat-poets|aldizkaria=poets.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
Beat Belaunaldiaren ezaugarri nagusia [[Ameriketako Estatu Batuak|AEB]]<nowiki/>etako gobernuaren eta gizarte kontserbadorearen politikei egindako kritika zabala izan zen. Besteak beste, [[Agnostizismo ahul|agnostizismoa]], espiritualtasun alternatiboa, drogen kontsumoa eta arraza bereiziekiko eta [[LGBT]]<nowiki/>rekiko tolerantziaren ideia orokorra sartu zituen.<ref>{{Erreferentzia|izena=Academy of American|abizena=Poets|izenburua=A Brief Guide to the Beat Poets {{!}} Academy of American Poets|url=https://poets.org/text/brief-guide-beat-poets|aldizkaria=poets.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
===== ''Sexploitation'' garaia (1960-1969) =====
[[60ko hamarkada]]<nowiki/>ren hasieran, Hays Kodea ahultzen hasi zen, [[Lehen Zuzenketa]]<nowiki/>ren aurkako babes artistikoengatik eta Estatu Batuetako legeetan egindako legezko aldaketen ondoren agertzen diren lizunkeria-parametro berriengatik (sexua ez da lizuna). Horrela, [[Sexploitation]]<nowiki/>en Urrezko Garaia sortu zen. Ustiapen-zinemako korronte horrek sexu-xehetasunak eta biluziak nabarmentzen zituen, [[B zinema]]-ekoizpena zuen, eta [[grindhouse]] izeneko antzoki berezietan erakusten ziren ([[1970]]<nowiki/>ean sortu ziren zinema pornoen zuzeneko aurrekariak, pelikula [[Exploitation film|esploitation]]<nowiki/>ak aurkezten zituztenak eta adin nagusikoak sartzea mugatzen zuten onarpen-arauak bete behar zituztenak).
 
===== ''Porno chic'' (1970-1989) =====
[[Danimarka]]<nowiki/>n pornografia legeztatu berria zen eta honen ondorioz pornografiaren historian funtsezkoak ziren bi dokumental ekoiztu ziren: [[Censorship in Denmark]]: [[A New Approach]] (1970) eta [[Sexual Freedom in Denmark]] (1970). Hauek biak Estatu Batuetan jendaurrean erakutsi ziren.
 
Dokumentalek zentsura-politikak saihestu zituzten Estatu Batuetan "hezkuntza-edukiagatik" eta "garrantzi sozialeko" gai bat lantzen baitzuten, eta Estatu Batuetako pornografia-erakustaldi irekiari buruzko moralak birdefinitu zituzten. [[70eko hamarkada]]<nowiki/>ren hasieran, film erotiko edo pornografiko ugari egiten hasi ziren Danimarkan.
 
[[1969]]<nowiki/>an, [[Stonewall Inn]]<nowiki/>eko istiluen ondoren, LGBT komunitateak ikuspen handiagoa izan zuen gizartean. Ondorioz, gizon [[gay]]<nowiki/>en kultura berri bat sortu zen [[Kalifornia]]<nowiki/>n, [[Castro clone]] izenekoa, langile-klaseko gizon homosexualaren ezaugarriak bereganatzen zituen kultura. Era berean, Bigarren Mundu Gerratik hainbat hamarkadatan ezkutuan gorde zen leather azpikultura ere herri kulturara ateratzen hasi zen. Pornografiaren eta sexuaren industriaren ikuspegi homosexualean funtsezko azpikultura zen. [[Tom of Finland]] leather-aren ikonorik handiena zen. Leatherra eta beste fetix batzuk ([[marinela]]<nowiki/>k, [[langilea]]<nowiki/>k, [[biker]]<nowiki/>rak eta [[cowboy]]<nowiki/>ak) gay pornografiaren irudimenean kokatzen zituen, bere komikiekin eta arte hipermaskulinistarekin. Bere pertsonaien genitalen eta [[ipurmasail]]<nowiki/>en tamaina goraipatzen zuen, eta [[Rough Cut (1980ko filma)|rough]] sexuen eszena hipersexualizatuak enfatizatzen zituen.
 
70eko hamarkadan, [[Snuff movie|Snuff]] ([[1976]]) pornografiari buruzko jarrera [[Feminismo|feminista]]<nowiki/>k definitu zituen film bat estreinatu zen esplotazio eta [[gore zinema]]<nowiki/>ren garaian. Filma, sexu errealeko eszenak izan arren, ez zen film pornografiko gisa katalogatu eta Snuff film gisa sustatu zen. Filmak kritika feminista piztu zuen, [[Sexu-abusu|sexu-abusua]] jasaten zuen emakume errugabe baten hilketa zentzurik gabe irudikatzeagatik. Pornografian [[Sexismo|sexismoa]]<nowiki/>ri egindako kritikak piztu zituen. Filosofia horrek areagotu egin zituen sexuaren aldeko guda feministak (1970etik [[1980]]<nowiki/>ra bitarteko eztabaida feministak, pornografia, sexuaren industria, prostituzioa, homosexualitatea, [[Bisexualitate|bisexualitatea]], transgeneroa eta [[BDSM]] bezalako gaiei buruzko jarrerak landu zituztenak), eta bi ideologiatan banatu zuen feminismoa: feminismo [[antipornografia]]<nowiki/>ren arabera, pornografia errepresioaren eta emakumearen menderatzearen sinbolo sexista da, eta feminismo [[prosexuala]]<nowiki/>ren arabera, pornografia emakumearen ahalduntze eta sexu-askatasun autonomoaren irudikapentzat hartzen da.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=TOM OF FINLAND a short biography|url=http://tomoffinlandfoundation.org/foundation/touko.html|aldizkaria=tomoffinlandfoundation.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
Eszena feminista berrien eta pornografiari buruzko iritzi-aniztasunaren aurrean, [[Playgirl]] aldizkaria argitaratu zen [[1973]]<nowiki/>an, eta ikuspegi feminista zuen lehen pornografia-aldizkaria izan zen. Playgirl emakume heterosexualei zuzenduta agertzen zen, [[Playboy]] aldizkariaren aurkako erantzun gisa; izan ere, fisikoki erakargarriak ziren gizonen [[beefcake]] estiloko argazkiak eta, batzuetan, emakumeen gustuarekiko sentikorragoak ziren hardcore eszenen argazkiak izan zituen ezaugarri. Honek erotismoa eta beste elementu sentsual batzuk nabarmentzen zituen, Playboy, [[Husty]] eta antzeko argitalpenen pornografia burduarekin kontrastatu egiten zutenak.
 
===== Pornografia 1990-2008 =====
[[1990]]<nowiki/>eko hamarkadaren erdialdean, pornografia [[DVD]] formatuan agertu zen, eta ondorioz, material erotikoa gehiago banatzeko aukera eman zuen. [[2000]] bitartean, pornografia ekoizten zuten zenbait enpresa [[Internet]]<nowiki/>en sartu ziren eta beren marketako gune ofizialak ireki zituzten, hala nola Playboy aldizkaria [[1994]]<nowiki/>an eta [[Hustler]] aldizkaria [[1995]]<nowiki/>ean. Urte horretan bertan, [[live cams]] eta [[cyber sex]] zerbitzuak kapitalizatzea ahalbidetu zuen bideokonferentzia zerbitzua Interneten sartu zen. Anonimotasunak, irisgarritasunak eta eskuragarritasunak pornografiaren gordailu erosezina bihurtu zuten Internet. Horrela, 2000. urtetik aurrera, erabiltzaileei edukia, bideoak, argazkiak, [[joko]]<nowiki/>ak eta [[sex cams]] eta [[hookups]] zerbitzuak eskuratzeko aukera eman zen.
 
===== Pornografia Interneten =====
[[Host Pornhub]], [[RedTube]] eta [[YouPorn]] bideo gune publikoak [[2000ko hamarkada]]<nowiki/>ren bigarren erdian agertu ziren, gaur egun [[Manwin Media]] ([[MindGeek]]) adimen informatikoko konpainiak administratutako markak. Manwin Media munduko lineako pornografia konpainiarik handiena da.
 
[[Vimeo]] eta [[Tumblr]] bezalako guneek, hain zorrotzak ez ziren eduki-terminoak zituztenez, pornografiaren zirkulazioa ahalbidetzen zuten beren lekuetan, nahiz eta leku pornografikoak ez izan, eta horrek pornografiara ohituta zegoen kultura berri bat sortu zuen ([[XXX Belaunaldia]]).
 
Film pornografikoak, gutxi gorabehera, [[2008]]<nowiki/>tik aurrera zabaldu ziren Interneten. Lehenik, memoria bidez; ondoren, kopia digitalak (fitxategiak) saldu edo alokatuz. Laster sortu ziren plataforma hauek: Pornhub, RedTube, YouPorn, [[Tube8]], [[Xtube|XTube]], [[Spankwire]], [[Keezmovies]], [[Extremetube]], [[Sextube]] eta [[GayTube]], besteak beste.
 
== Pornografia motak ==
 
=== Softcore ===
Genero pornografiko honetan, sexu-eszenak ez dira esplizituki agertzen. Zineman eta telebistan, bereziki, ez dira sartzen genitalen lehen planoak, eta ez ditu xehetasunez erakusten [[Sarpen (sexualitatea)|sarpen]]<nowiki/>ak eta [[Felazio|felazioa]]<nowiki/>k. Aktoreek edo modeloek beren gorputzen zati bat estaltzen dute.
 
=== Hardcore ===
Genero pornografiko muturrekoena da, esplizituki erakusten baitu sexu-ekintza, dela [[bagina]]<nowiki/>koa, [[uzki]]<nowiki/>koa, [[aho]]<nowiki/>zkoa edo edozein tresnarekin egindakoa.
 
Pornografia mota hau sexu orientazioaren arabera banatzen da: heterosexuala, homosexuala eta bisexuala.
 
=== Mediumcore ===
Modeloek gorputz osoa erakusten dute.
 
Playboy edo Penthouse aldizkari ospetsuak dira pornografia-mota honen adibiderik ezagunenak.
 
=== Postpornoa ===
[[Postpornoa]]<nowiki/>k, nahita, porno tradizionalaren arauak irauli nahi ditu helburu politikoekin.
 
Postpornografiaren lana beste sexualitate batzuk eta beste sexu-praktika batzuk panorama publikora eta, beraz, politikora jauzi egitea da; haren diskurtso kritikoak [[postfeminismo]]<nowiki/>tik eta borroka homosexualetatik pornografiaren historia berrikusten du, sexualitatea irudikatzeko eta kontsumitzeko gune bat irabazteko eta bestea ikusarazteko, lehen pornografian ez zegoena.<ref>{{Erreferentzia|izena=Alberto García del|abizena=Castillo|izenburua=Asalto al poder en el porno. Apropiación y empoderamiento en las narraciones postpornográficas|orrialdeak=361–377|hizkuntza=es|data=2011-10-01|url=https://icono14.net/ojs/index.php/icono14/article/view/58|aldizkaria=Revista ICONO14 Revista científica de Comunicación y Tecnologías emergentes|alea=3|zenbakia=9|issn=1697-8293|doi=10.7195/ri14.v9i3.58|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
== Haur-pornografia ==
[[Haur-pornografia]] esaten zaio sexu-jokabide esplizituetan dauden edozein sexutako adingabeen irudikapen orori. Irudikapen bisualak, deskriptiboak edota soinuzkoak izan daitezke.
 
== Legezkotasuna ==
Pornografiaren legezko egoera herrialde bakoitzaren eta material motaren araberakoa da. Herrialde batzuetan pornografiaren forma guztiak legez kanpokoak dira, eta beste batzuetan, berriz, oso lege liberalak dituzte helduen pornografiari buruz. Film pornografikoetan parte hartzen duten aktoreek adinez nagusiak izan behar dute.
 
* Estatu Batuetan, ia dena da legezkoa, haurren pornografia izan ezik. Konpainiek autoinposatu dituzten murrizketen ondorioz, aktoreek azterketa medikoak egin behar dituzte aldizka, [[sexu-transmisiozko gaixotasunak]] detektatzeko, batez ere [[HIESa]], nahiz eta beste gaixotasun asko izan, hala nola [[herpes]] sinplea. [[Los Angeles]] konderriak, orain arte ([[2016]]) AEBetako porno industriaren zentroa izan denak, [[kondoi]]<nowiki/>aren erabilera ezarri du film pornografikoak filmatzeko. Sexua animaliekin ez da filmatzen, prozesu baten beldur; [[Gernu|gernua]] edo [[gorozki]]<nowiki/>ak dituzten filmak konpainia txiki espezializatuetatik datoz, eta ez dira saiatzen beren produktuak publiko zabalari saltzen.
* Haur-pornografia debekatuta dago herrialde guztietan.
* Legeria askok indarkeriazko edo animaliekin egindako ekintzak erakusten dituen pornografia mugatzen dute.
* Herrialde [[Musulman|islamiar]] batzuetan, pornografia mota guztiak legez kanpokoak dira.
* Txinako Herri Errepublikan pornografiaren forma guztiak legez kanpokoak dira eta baita [[Ipar Korea]]<nowiki/>n ere.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=State.gov Website Modernization|hizkuntza=en-US|url=https://www.state.gov/state-gov-website-modernization/|aldizkaria=United States Department of State|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
== Komertzializazioa ==
 
=== Ekonomikoa ===
Estatu Batuetako helduen industriaren diru-sarrerak zehaztea zaila da. 1970ean, azterlan federal batek zenbatetsi zuen Estatu Batuetan [[hardcore]] pornografiaren txikizkako salmentaren guztizko balioa ez zela 10 milioi baino handiagoa.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Pornography|hizkuntza=en|data=2020-04-29|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pornography&oldid=953793535|sartze-data=2020-05-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=President's Commission on Obscenity and Pornography|hizkuntza=en|data=2019-11-16|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=President%27s_Commission_on_Obscenity_and_Pornography&oldid=926388070|sartze-data=2020-05-06|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> [[1998]]<nowiki/>an, [[Forrester Research]]<nowiki/>ek txosten bat argitaratu zuen linean dauden "helduen edukiaren" industriari buruz; urteko diru-sarreretan 750 milioi dolar eta 1 mila milioi dolar kalkulatu zituen. [[2001]]<nowiki/>eko azterlanek 2,6 mila milioi eta 3,9 mila milioi artean kalkulatu zuten (bideoa, ikusmen bidezko ordainketa, Internet eta aldizkariak barne).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Forbes.com: How Big Is Porn?|data=2001-06-09|url=https://web.archive.org/web/20010609221146/http://www.forbes.com/2001/05/25/0524porn.html|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
 
 
[[2014]]<nowiki/>tik aurrera, pornoaren industriak urtean 13 mila milioi dolar baino gehiago zekartzala uste zen Estatu Batuetan. [[CNBC]]<nowiki/>k kalkulatu zuen pornografia AEBn 13 mila milioi dolarreko industria zela, pornoan 3,075 dolar segundoko gastatuz.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Coming Soon: XXX In 3D {{!}} Business News {{!}} Minyanville's Wall Street|data=2016-01-16|url=https://web.archive.org/web/20160116130835/http://www.minyanville.com/businessmarkets/articles/pornography-industry-3D-movies-equipment-cost/1/28/2010/id/26572?page=full|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
=== Teknologia ===
Pornografoek irudi bisualen produkzioan eta banaketan izandako aurrerapen teknologiko bakoitza aprobetxatu dute. Pornografia teknologien garapenerako indar bultzatzailetzat hartzen da, [[argazkigintza]]<nowiki/>ren, [[satelite-telebista]]<nowiki/>ren, etxeko bideoaren, beste bideo-modu batzuen eta Interneten bidez.
 
Kamera txikien eta haririk gabeko ekipoen eskuragarritasun komertzialarekin, "[[Voyeurismo|Voyeur]]" pornografiak publiko lortu zuen. [[Kamera]] mugikorrak [[argazki]] edo [[bideo]] pornografikoak jasotzeko erabiltzen dira, eta [[MMS]] bezala birbidaltzen da, [[sexting]] bezala ezagutzen den praktika.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Magnet Media Holds Porn/Tech Event in NYC This Tuesday AVN|url=https://avn.com/business/articles/technology/magnet-media-holds-porn-tech-event-in-nyc-this-tuesday-551837.html|aldizkaria=AVN|sartze-data=2020-05-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=How Porn Drives Mainstream Internet Technology Adoption {{!}} New York - GarysGuide (#1 Resource for NYC Tech)|url=http://www.garysguide.com/events/n6gmwpf/How-Porn-Drives-Mainstream-Internet-Technology-Adoption|aldizkaria=www.garysguide.com|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
==== Ordenagailuz sortutako irudiak eta manipulazioak ====
Ordenagailu bidez sortutako pornografiaren ideia oso goiz hartu zen grafiko informatikoetarako aplikazio eremu nabarmenenetakotzat, eta [[Hiru dimentsioko|3D]]<nowiki/>n renderizatu zen. Teknologian egindako beste aurrerapen batzuei esker, 3D figurak gero eta [[fotorrealista]] gehiago erabili dira pornografia interaktiboan.<ref>{{Erreferentzia|izena=Samantha Cole,Emanuel|abizena=Maiberg|izenburua=People Are Having Sex With 3D Avatars of Their Exes and Celebrities|hizkuntza=en|data=2019-11-19|url=https://www.vice.com/en_us/article/j5yzpk/they-cant-stop-us-people-are-having-sex-with-3d-avatars-of-their-exes-and-celebrities|aldizkaria=Vice|sartze-data=2020-05-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Alyson|abizena=Krueger|izenburua=Virtual Reality Gets Naughty|hizkuntza=en-US|data=2017-10-28|url=https://www.nytimes.com/2017/10/28/style/virtual-reality-porn.html|aldizkaria=The New York Times|issn=0362-4331|sartze-data=2020-05-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Experts warn of the 'horrors' of a new type of porn|hizkuntza=en|data=2017-11-09|url=http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/pornography-porn-virtual-reality-personal-intimate-vr-headset-criticism-problems-a8046141.html|aldizkaria=The Independent|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
== Ikerketak eta analisiak ==
Pornografiaren efektuei buruzko ikerketa hainbat gaiei buruzkoa da.<ref>{{Erreferentzia|izena=David|abizena=Segal|izenburua=Opinion {{!}} Does Porn Hurt Children?|hizkuntza=en-US|data=2014-03-28|url=https://www.nytimes.com/2014/03/29/sunday-review/does-porn-hurt-children.html|aldizkaria=The New York Times|issn=0362-4331|sartze-data=2020-05-06}}</ref> Ikerketa horrek bortxaketan, etxeko indarkerian, [[sexu-disfuntzioa]]<nowiki/>n, [[Sexu harreman|sexu-harreman]]<nowiki/>ekiko zailtasunetan eta haurren sexu-abusuan izan ditzakeen eraginak barne hartzen ditu.<ref>{{Erreferentzia|izena=Jessica|abizena=Brown|izenburua=Is porn harmful? The evidence, the myths and the unknowns|hizkuntza=en|url=https://www.bbc.com/future/article/20170926-is-porn-harmful-the-evidence-the-myths-and-the-unknowns|aldizkaria=www.bbc.com|sartze-data=2020-05-06}}</ref> Literaturako aipamen batzuek irudi eta film pornografikoak [[Menpekotasuna|menpekotas]]<nowiki/>una sor dezaketela iradokitzen duten arren, ebidentzia ez da nahikoa ondorioak ateratzeko.<ref>{{Erreferentzia|izena=Shane W|abizena=Kraus|izenburua=Neurobiology of Compulsive Sexual Behavior: Emerging Science|orrialdeak=385–386|abizena2=Voon|abizena3=Potenza|izena2=Valerie|izena3=Marc N|data=2016-01|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4677151/|aldizkaria=Neuropsychopharmacology|alea=1|zenbakia=41|issn=0893-133X|pmid=26657963|pmc=4677151|doi=10.1038/npp.2015.300|sartze-data=2020-05-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Shane W.|abizena=Kraus|izenburua=Should compulsive sexual behavior be considered an addiction?|orrialdeak=2097–2106|abizena2=Voon|abizena3=Potenza|izena2=Valerie|izena3=Marc N.|data=2016-12|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4990495/|aldizkaria=Addiction (Abingdon, England)|alea=12|zenbakia=111|issn=0965-2140|pmid=26893127|pmc=4990495|doi=10.1111/add.13297|sartze-data=2020-05-06}}</ref> <ref>{{Erreferentzia|izena=S.|abizena=Kühn|izenburua=Chapter Three - Neurobiological Basis of Hypersexuality|argitaletxea=Academic Press|orrialdeak=67–83|hizkuntza=en|abizena2=Gallinat|izena2=J.|data=2016-01-01|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S007477421630068X|aldizkaria=International Review of Neurobiology|zenbakia=129|editore-abizena=Zahr|editore-izena=Natalie M.|doi=10.1016/bs.irn.2016.04.002|sartze-data=2020-05-06|serie=Imaging the Addicted Brain}}</ref>Hainbat ikerketaren arabera, pornoaren liberalizazioa bortxaketaren eta [[Sexu indarkeria|sexu-indarkeria]]<nowiki/>ren tasen murrizketarekin lotuta egon daiteke, eta beste batzuek, berriz, ez dute inolako ondoriorik iradokitzen, edo amaitu gabeak dira.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Full Record: Australian Institute of Criminology|data=2015-10-07|url=https://web.archive.org/web/20151007152049/http://websearch.aic.gov.au/firstaicPublic/fullRecord.jsp?recno=203812|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Berl|abizena=Kutchinsky|izenburua=The Effect of Easy Availability of Pornography on the Incidence of Sex Crimes: The Danish Experience|orrialdeak=163–181|hizkuntza=en|data=1973|url=https://spssi.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1540-4560.1973.tb00094.x|aldizkaria=Journal of Social Issues|alea=3|zenbakia=29|issn=1540-4560|doi=10.1111/j.1540-4560.1973.tb00094.x|sartze-data=2020-05-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Pornography, Rape, and the Internet|hizkuntza=en|data=2014-10-20|url=https://www.tse-fr.eu/publications/pornography-rape-and-internet|aldizkaria=TSE|sartze-data=2020-05-06}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Anthony|abizena=D'Amato|izenburua=Porn Up, Rape Down|hizkuntza=en|data=2006-06-23|url=https://papers.ssrn.com/abstract=913013|doi=10.2139/ssrn.913013|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
== Pornografiari buruzko iritziak ==
Gaur egun bada pentsamendu-korronte bat pornografia arte-forma berritzat hartzen duena, [[giza sexualitate]]<nowiki/>aren edertasuna erakustea helburu duena. Mundua etengabe aldatzen dela eta beti aldatu dela adierazten dute, interesak aldatzen direla edo interes berriak agertzen direla, eta artea aldatu eta arte-forma berriak agertzen direla.
 
Zenbait pertsonak, hala nola [[Larry Flynt]] pornografia-ekoizleak eta [[Salman Rushdie]] idazleak, argudiatu dute pornografia funtsezkoa dela askatasunerako, eta gizarte aske eta zibilizatu bat pornografia onartzeko duen jarreraren arabera epaitu behar dela.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=WebCite query result|url=https://www.webcitation.org/5TD5Q8UAz?url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article466971.ece|aldizkaria=www.webcitation.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref> Teoria hori indartu egiten da [[diktadura]]-erregimen oso gutxik uzten edo baimentzen dutelako pornografia; izan konfesionalak, hala nola [[Francisco Franco]]<nowiki/>ren [[Espainia]], edo komunistak, hala nola [[Kampuchea Demokratikoa.]]
 
Bestalde, haien existentziak arbuio handia eragiten du gizartearen kultura edo sektore kontserbadore jakin batzuetan. Pornografiaren aurka, hau argudiatzen da:
 
* Gizabanakoarentzako menpekotasun kaltegarri bihur daiteke.
* Emakumearentzat degradatzailea dela. Hala ere, argudio horrek indar pixka bat galdu du, batez ere emakumeei atsegin emateko pentsatutako ekoizpen pornografikoak egiten hasi zirenetik. Gainera, AEBetako [[porno-aktore]] batzuek jendaurrean esan dute ez dela degradatzailea; bestalde, emakumeek zerbait degradatzailea egiteko aukera izan behar dutela defendatzen dute, ondo ordainduta badago.
* Merkataritzarako erabiltzen dela.
* Pornografiak [[libido]]<nowiki/>a ustiatzen duela, [[burmuina]] erotizatuz.
* Irizpide hezirik ez duten pertsonak kontrako sexua objektibatzera bultzatzea.
* Prestakuntza moral eta kultural eskasa duten gizabanakoak beren irakurketa edo bisualizazioaren bidez bultza daitezkeela beren fantasia libidinosoak arakatzera, balio etikoak gaindituz eta ohitura onetarako iraingarritzat hartuz.
* Pornografia irizpide hezia duten norbanakoentzat soilik dela.
* Sexu-ekintza desitxuratzen duela maitasunaren adierazpen goren gisa.
* Errepresio sozialak eragindako larritasun sexualaren adierazgarri izanik, erotismo ororen ekintza desitxuratuko luke bikote-bizitzaren egunerokotasunean, eta, hala, poztasunik eza eta esperientzia berrien desira ekarriko lituzke.
* Pornografiaren kritika bi norabidetatik dator nagusiki: alde batetik, [[kontserbadore]]<nowiki/>etatik eta [[erlijio]]<nowiki/>soetatik, eta, bestetik, sektore feminista batzuetatik.
 
Kontserbadore erlijiosoek pornografia moralik gabekoa dela adierazten dute, eta uste dute sexua ezkondutako bikoteentzat erreserbatuta dagoela eta pornografia ugaritzeak gizartean moralik gabeko portaerak deritzenak gehitzea eragiten duela. Mundu osoan jarraitzaile asko dituzten erlijioek, [[Katolizismo|katolizismoa]] adibidez, pornografiaren existentzia gaitzesten dute. Adibidez, erlijio honetan, sexu-ekintzak elkarrekiko zorion-iturri izan behar du, bikote heterosexual bat elkartzen lagunduko duena eta ekintza horren bidez ugalketa gertatzen dena. Islamak ere gogor gaitzesten du pornografia.
 
Kritikari feminista batzuek, batez ere [[estatubatuar]]<nowiki/>rek, uste dute pornografiak degradatu egiten dituela emakumeak, gizonek gozatzeko sexu-objektu gisa erabiltzen baitituzte; izan ere, film eta argazki gehienetan, gizakiak rol nagusia du. Gizonezkoei, oro har heterosexualei, zuzenduta egoteagatik ere kritikatzen dute, eta, beraz, sexualitatearen alde bakarreko ikuspegia eskaintzeagatik.
 
Pornografiaren ondorio negatiboak nabarmendu dituzten beste azterlan batzuk hauek dira:
 
*[[Indiana]]<nowiki/>ko [[Unibertsitate]]<nowiki/>ko [[Dolf Zillman]] eta [[Houston]]<nowiki/>go Unibertsitateko [[Jennings Bryant]] irakasleek ikusi zuten pornografiaren aurrean behin eta berriz agertu izanak ondorio hauek dituela: bikotekidearekiko gogobetetze-maila gutxitzea, leialtasuna gutxiago baloratzea eta konpromisorik gabeko sexuaren garrantzia areagotzea.
*[[Oxford]], [[Ohio]] eta [[Miami]]<nowiki/>ko Unibertsitateko [[Reo Christens]]<nowiki/>en doktoreak egindako azterlan baten arabera, pornografiak sexuak intimitatearekin zerikusirik ez duenaren irudipena uzten die ikusleei; ez dagoela lotuta [[Maitasun|maitasuna]]<nowiki/>rekin, konpromisoarekin edo ezkontzarekin; sexuaren forma arraro batzuek poztasun handiagoa ematen dutela ([[zoofilia]] gisa) eta sexu arduragabeak ez duela ondorio txarrik.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Book review: Your Child in an X-Rated World: What You Need to Know to Make a Difference|data=2007-03-03|url=https://web.archive.org/web/20070303002846/http://www.mfc.org/contents/article.cfm?id=758|aldizkaria=web.archive.org|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
* Gainera, [[Familia]] eta [[Hezkuntza]]<nowiki/>ri buruzko [[Ikerketarako Fundazio Nazional]]<nowiki/>eko [[Elizabeth Oddone-Paolucci]] eta [[Mark Genuis]] doktoreek eta [[Calgary]]<nowiki/>ko Unibertsitateko [[Claudio Violato]] doktoreak egindako azterlan batzuetan, sexualitateari eta sexu-portaerari buruzko pertzepzioetan aldaketa ugari ikusi ziren, pornografia behin eta berriz erakutsi ondoren. Horien artean sartzen dira [[bortxaketa]] irain kriminal gisa nabarmentzea, emakumeen sexualitatearekiko sentikortasun eza areagotzea eta sexu-harremanekiko desadostasuna.
 
Beste azterlan batzuek, ordea, frogatu dute ez dagoela loturarik pornografiaren eta sexu-indarkeriaren artean. Hori da [[Simon Louis Lajeunesse]] ikertzaile [[kanada]]<nowiki/>rraren azterketa soziologikoaren kasua. [[Montreal]]<nowiki/>go Unibertsitateko irakaslea da [[Lajeuness]]<nowiki/>e, eta, gaia bi urtez ikertu ondoren, ondorioztatu zuen erabiltzaile gehienentzat fantasia marjinal bat asetzea dela, [[monosexuala]] delako, eta gehiegizkoa litzatekeela kasu patologikoak estrapolatzea. Hauek izan ziren, laburtuz, azterketaren aurkikuntzak:
 
* Elkarrizketatu guztien artean (unibertsitateko bi mila ikasle, batez ere emakumeak), 20 ikaslek, denak heterosexualak, onartu zuten pornografia ikusteko ohiturei buruz hitz egiten zutela
* Elkarrizketatu guztiek adierazi zuten Interneten pornografia bilatzen zutela.
* Ia gizon guztiek bideo pornografikoak begiratzen dituzte, baina horrek ez die eragiten emakumeekiko harremanei, ezta sexu-portaerari ere. Adibidez, pornografia kontsumitzen duten gizonak ez dira, berez, sexualki bortitzagoak kontsumitzen ez dutenekin alderatuta.
* Ezkongabeek pornografia bi aldiz gehiago kontsumitzen zuten astean (42 minutuko hiru saio, batez beste) bikotekideek baino (27 minutuko 1.7 saio, batez beste).
* Ezkongabeak izan ala ez, ia guztiek pornografia bakarrik ikusten dute, eta une hori ez dute beste inorekin partekatu nahi, ezta bikotekidearekin ere.
* Pornografian, lehen sexu-harremana izan zutenean (12 urte inguru) izan zituzten fantasiak bilatzen dituzte gizonek. Hala ere, haren "gidoia" desegin egiten da errealitatearekin topo egitean.
 
== Iritzi feministak ==
Prostituzioan gertatzen den bezala, feminismoak pornografiari buruz iritzi desberdinak ditu.
 
[[Katharine Mackinnon]]<nowiki/>ek eta [[Andrea Dworkin]]<nowiki/>ek ordezkatutako korronte [[Abolizionismo|abolizionista]] batek pornografia erabili zuen emakumeen zapalkuntza politiko eta sexuala azaltzeko eredu gisa. [[Robin Morgan]]<nowiki/>en esloganaren arabera, «pornografia teoria da, bortxaketa praktika». Gaitzetsi egiten zuten komunikabideek emakumeen sexualitatea irudikatzea, genero-indarkeria, sexu-menpekotasuna eta politika sustatzeko modu gisa.
 
Beste korronteak, prosexo deritzonak eta [[Ellen Willis]] aitzindari duenak, feminismo abolizionistak gizarte heterosexualeko emakumeen gorputza erreprimitzen eta kontrolatzen duten egitura patriarkalekin duen konplizitatea kritikatzen du. Willis-en aburuz, feminista abolizionistek Estatuari itzultzen diote sexualitatearen irudikapena arautzeko ahalmena, eta botere bikoitza ematen diote jatorri [[Patriarkatu|patriarkal]]<nowiki/>eko antzinako erakunde bati. Kanadako pornografiaren aurkako mugimenduaren emaitzak, [[Beatriz preciado|Beatriz Preciado]]<nowiki/>k dioenez, sexualitate minoritarioetatik zetozen filmen eta argitalpenen aurkako zentsuran agertu ziren, batez ere [[Lesbiana|lesbian]]<nowiki/>en eta lesbiana [[Sadomasokismo|sadomasokisten]] kasuan, eta emakumeak porno heterosexualean zituen irudikapen estereotipatuak ez ziren zentsuratu.<ref>{{Erreferentzia|izena=Paul B.|abizena=Preciado|izenburua=Mujeres en los márgenes|hizkuntza=es|data=2007-01-12|url=https://elpais.com/diario/2007/01/13/babelia/1168648750_850215.html|aldizkaria=El País|issn=1134-6582|sartze-data=2020-05-06}}</ref>
 
== Pornografia Euskal Herrian ==
[[2007|2007an]] [[Euskalsex]] Euskadiko Nazioarteko Areto Erotikoaren I. edizioa [[Bilbao Exhibition Centre|Bilbao Exhibition Centren]] ([[Barakaldo|Barakaldon]]) ospatu zen eta [[2008|2008ko]] apirilean, II. edizioa. Bertan, [[Euskara|euskarara]] bikoiztutako lehen film pornoa aurkeztu zuten, Carlos Resazuzendari nafarrak [[2003|2003an]] zuzendutako ''Marranas con ganas'' filma.
 
[[Torbe]] eta [[Rebeca Linares]] dira euskal aktore pornorik ezagunenak.
 
== Ikus, gainera ==
 
* [[Erotismo|Erotismoa]]
* Gune gorria
* Haur-pornografia
* Hentai
* Porno izar
* [[Sexu ugalketa|Sexua]]
* Zine pornografikoa
 
== Erreferentziak ==
<references />
<br />
75

edits