«Gurpil»: berrikuspenen arteko aldeak

702 bytes added ,  Duela 7 hilabete
ez dago edizio laburpenik
t (Autoritate kontrola jartzea)
[[Fitxategi:Wheel Iran.jpg|eskuinera|thumb|250px|Gurpila]]
 
'''Gurpila''' (etimologia: [[gurdi]] [[biribil|bil]]''<ref>[[Koldo Mitxelena]] (1976). ''Fonética histórica vasca''. [[Donostia]]: Gipuzkoako Aldundia.</ref>)'' edo '''txirringa''' [[ardatz (argipena)|ardatz]] baten inguruan bira egiten duen pieza mekanikoamekaniko biribila da. Oinarrizko makina elementu bat da, eta [[Makina sinple|makina sinpleen]] taldean sailkatu ohi da.
 
Gizakiaren asmakuntza funtsezkotzat jotzen da, [[su]]arekin batera. [[Mesopotamia]]nGarraioa asmatuikaragarri zenerrazteaz [[neolitiko]]arengainera, bukaeranhainbat tresna eta beregailutan lehenengofuntsezko erabileraelementua eltzegile-gurpilarena izan zen. [[Gurdi]]etan erabiltzen hasi zen ondoren etada, horren ondoriozerrota, beretornu erabileraeta [[Mundu Zahar]]rera zabaldu zen. Kultura amerikarretan ez zen zabalduabarretan, antza denez animalia handien faltagatik eta lurraren irregulartasunagatikadibidez.
 
Gurpilaren ezaugarri garrantzitsuena honako hau da: biratu arren gurpilaren puntu bat beti kontaktuan dagoela lurrarekin, eta kontaktu puntu honek ez duela abiadurarik lurrarekiko, hots, ez da irristatzen (edo behintzat hori da helburua). Hori da gurpilaren oinarrizko printzipioa. Irristatzean sortzen den [[marruskadura indarra|marruskadura]] indarra ezabatzea lortzen da, eta gurpila mugitzeko egin beharreko lana txikiagoa da.
 
== Historia ==
Gurpila garai eta kultura ezberdinetan asmatu izana litekeena bada ere, historialarien ustez [[Mesopotamia|Mesopotamiakoak]] dira lehen gurpilak, [[Neolitoa|neolitoaren]] bukaerakoak, eta piezaren lehen erabilera eltzegile-tornua dela dirudi.
 
Gerora [[Gurdi|gurdietan]] erabiltzen hasi ziren, eta animaliek tiraturiko gurdien erabilerarekin batera [[Mundu Zahar|Mundu Zaharrean]] zehar zabaldu zen gurpila.
 
[[Amerika|Amerikako]] kulturetan ez zen hedatu, garraiorako baliagarri liratekeen animalia handien faltagatik eta lurraldearen irregulartasunak erabilera mugatuko zukeelako, agian. Ekonomikoki erabilerarik ukan ez bazuen ere, gurpila ezagutzen zuten bertako kultura batzuek behintzat, europarren etorrera baino lehenagoko gurpildun [[Jostailu|jostailuak]] topatu baitira.
 
== Erreferentziak ==
2.144

edits