«Zaldibarko zabortegiaren hondamendia»: berrikuspenen arteko aldeak

"Zabortegiaren ezaugarriak" laburtzen
("Zabortegiaren ezaugarriak" laburtzen)
2020ko otsailaren 5ean auzoan amaitu zen manifestazio batean, bertako bi bizilagunek hitza hartu zutenean eskatu zuten hondamendia salatzeko [[goiburu]]tzat, «Zaldibar argitu» barik, «Eitzaga argitu!» erabili behar zela:<ref>{{Erreferentzia|abizena=anboto|izenburua=#ZaldibarArgitu “Zaldibar urruti dago, mendien bestaldean. Eskatuko nuke Eitzaga argitzeko”. Oihuak berehala etorri dira “Eitzaga argitu!”|hizkuntza=eu|data=2020T09:21|url=https://twitter.com/anboto/status/1228731033484394496|aldizkaria=@anboto|sartze-data=2020-02-17}}</ref> «Zaldibar urruti dago, mendien bestaldean», adierazi zuten. Hala ere, hedabideetan, erakundeen erantzunean eta protestako mobilizazioetan Zaldibar udalerriaren izena gailendu da hondamendiaren kokapena adierazteko.
 
=== Zaldibarko zabortegiarenZabortegiaren ezaugarriak ===
== Aurrekariak ==
{{sakontzeko|Verter Recycling}}
 
Zabortegi hau irekitzea 20 urte lehenagotik zetorren proiektua zen, eta Zaldibarko Udalak alde eta kontrako faseak igaro zituen,<ref>{{Erreferentzia|izena=Lander Arbelaitz|abizena=Mitxelena|izenburua=Zabortegiak debekatu zituzten Zaldibarren 1997an, baita Udalak erreferenduma hitz eman ere|hizkuntza=eu|data=2020-02-17|url=https://www.argia.eus/albistea/zabortegiak-debekatu-zituzten-zaldibarren-1997an-baita-inoiz-gauzatu-ez-zen-erreferenduma-hitz-eman-ere|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-17}}</ref> 2011ko urtarrilaren 25ean aktibitatearekin hasi arte.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Siete inspecciones en nueve años|hizkuntza=es|data=2020-02-19|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/siete-inspecciones-nueve-20200219233131-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-20}}</ref>
 
VerterTarte Recyclingekhorretan, baimenakhainbat eskuratzekoirregulartasun proiektuegin batzituen erabiliVerter zuenRecycling enpresak, bainazabortegiaren gero jatorrizko proiektua “ia erabat” aldatu zuen:injeniaritzan,<ref name=":56">{{Erreferentzia|izenburua=La empresa que hizo el vertedero cambió «la práctica totalidad» del proyecto autorizado|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.diariovasco.com/sociedad/empresa-hizo-vertedero-20200216001608-ntvo.html|aldizkaria=El Diario Vasco|sartze-data=2020-02-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Geyser HPC enpresak erabat aldatu omen zuen Zaldibarko zabortegiaren proiektua|hizkuntza=eu|data=2020-02-17|url=https://www.argia.eus/albistea/geyser-hpc-enpresak-erabat-aldatu-omen-zuen-zaldibarko-zabortegiaren-proiektua|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-22}}</ref> eta araudiaren betetzean. Eusko Jaurlaritzak eramandako kontrolek, halere, ez zuten irregulartasun larririk detektatu.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=¿Dónde se puede construir un vertedero?|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/puede-construir-vertedero-20200216085338-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-16}}</ref>
=== Ingeniaritza ===
Verter Recyclingek baimenak eskuratzeko proiektu bat erabili zuen, baina gero jatorrizko proiektua “ia erabat” aldatu zuen:<ref name=":56">{{Erreferentzia|izenburua=La empresa que hizo el vertedero cambió «la práctica totalidad» del proyecto autorizado|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.diariovasco.com/sociedad/empresa-hizo-vertedero-20200216001608-ntvo.html|aldizkaria=El Diario Vasco|sartze-data=2020-02-16}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Geyser HPC enpresak erabat aldatu omen zuen Zaldibarko zabortegiaren proiektua|hizkuntza=eu|data=2020-02-17|url=https://www.argia.eus/albistea/geyser-hpc-enpresak-erabat-aldatu-omen-zuen-zaldibarko-zabortegiaren-proiektua|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-22}}</ref>
 
=== Luiziaren aurrekariak ===
* Jatorrizko proiektua LKS enpresak egin zuen ([[MCC]]) 2004 urtean. Proiektu honetan, adibidez, Eitzagatik zihoazten errekastoak seinalatzen ziren, eta indusketen mugak seinalatu ziren, ur filtrazioek zabortegiaren funtzionamendua oztopatu ez zitzaten. Datu xelebre bezala, enpresak inguruaren potentzial [[Arkeologia|arkeologikoa]] ere aztertu zuen, eta lan hori egiteko arduraduna [[Eliseo Gil]] izan zen. LKSren proiektuarekin batera, Zaldibarko Udalaren dokumentu bat aurkeztu zen, zabortegiak orube horietarako aurreikusitako erabilpen baldintzekin bat egiten zuela adieraziz. Hauxe izan zen Jaurlaritzako Ingurumen Sailean aurkeztu zen dokumentazioa.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Zaldibarko Eitzaga auzoko ibarbide batean hondakin ez arriskutsuen zabortegia eraikitzeko proiektuaren ingurumen-eraginaren azterlana|hizkuntza=eu|url=https://www.euskadi.eus/web01-a2inguru/eu/contenidos/documentacion/esia_verter_recicling/eu_doc/index.shtml|aldizkaria=www.euskadi.eus|sartze-data=2020-02-10}}</ref>
* 2004-2005ean, Jaurlaritzak espedientea aztertu zuen eta enpresari informazio gehigarria eskatu zion. Ur-iturriei buruzko zenbait alegazio aztertu eta gero, 2007ean proiektua onartua izan zen;<ref>{{Erreferentzia|izenburua=EBAZPENA, 2007ko urtarrilaren 22koa, Ingurumen sailburuordearena, ingurumen eraginari buruzko adierazpena egitekoa eta ingurumeneko baimen bateratua ematekoa Zaldibarko (Bizkaia) udalerrian arriskutsuak ez diren hondakinak biltzeko Verter Recycling 2002, S.L.-k sustatutako zabortegirako|hizkuntza=eu|data=2007ko martxoaren 13a|url=https://www.euskadi.eus/y22-bopv/es/p43aBOPVWebWar/VerParalelo.do?cd2007001546|aldizkaria=Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkaria|zenbakia=51|sartze-data=2020-02-10}}</ref> EAEko Buletin Ofizialean ingurumen inpaktu deklarazioaren eta Ingurumen Baimen Bateratuaren (IBB) onarpena argitaratu ziren.
* 2007 urtean, [[Verter Recycling#Jose Ignacio Barinaga|Jose Inazio Barinaga]]k LKS enpresarekin lan egiteari utzi zion, haien proiektua “bideraezintzat” hartzen zuelako. Orduan, zabortegia eraikitzerako orduan beste enpresa bat hartu zuen: Geyser HPC.
* LKSren proiektuaren baimena eskutan, Geyser HPC enpresak “ia proiektu osoa” aldatu zuen. Haien hitzetan,<ref>{{erreferentzia|url=https://www.hpc.ag/userfiles/file/referencias/suelos_y_vertederos_infraestructuras_ambientales_tecnologia_de_vertederos_references5.pdf|izenburua=Diseño, Dirección Facultativa y Asistencia a la Explotación del Proyecto Constructivo de un vertedero de RNP en en Zaldibar (Bizkaia)|sartze-data=2020ko otsailaren 16a|egunkaria=https://www.hpc.ag/|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref> proiektu berriaren helburua “zabortegiaren obra eta geroko esplotazio eta klausura optimizatzea” zen. Enpresa berriak “obra zuzendaritza” eta zabortegiaren esplotazioaren “alderdi teknikoa” ere eraman zituen; 2002ko otsaileko hondamendia gertatu zenean, oraindik ardura hori zeraman.
* Adituen arabera, Geyser HPCk eginiko aldaketak hain izan ziren handiak, ezen ingurumen inpaktu deklarazio berria egitea eskatzen zuten; baina ez zen horrelakorik egin. Halere, Verter Recycling enpresako bozeramaileak erantzun zuenez, Jaurlaritzak bazuen aldaketa hauen berri baina esan zien “ez zela baimen berririk behar, proiektu bien artean ez zeudelako alde esanguratsurik”. Geyser HPCk Euskal Herriko beste zabortegi askotan ere lanak egin zituen, hala nola Goiain, San Marko (Orereta), Sasieta (Beasain), Epele (Bergara), Artigas (Bilbo), Bermeo, Bakea-Tellaetxe (Barakaldo), Los Milanos (Urduña), Igorre, Galdakao edo Ibarra.<ref>{{Erreferentzia|abizena=ARGIA|izenburua=JARRAIPENA {{!}} Lortuko al dute astelehen honetan Zaldibarko sua osorik amatatzea?|hizkuntza=eu|data=2020-02-13|url=https://www.argia.eus/albistea/jarraipena-zaldibarko-zabortegian-gertatutako-luiziak-bi-langile-desagertarazi-eta-kudeaketa-zalantzagarria-azaleratu-ditu|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-17}}</ref>
*Verterren zabortegia 2011an martxan hasi zen, urte horretako martxoan Jaurlaritzak proiektuan eginiko aldaketak ontzat eman eta gero.<ref name=":78">{{Erreferentzia|izenburua=La empresa gestora de Zaldibar presentó un informe sobre la "estabilidad" del vertedero 17 días antes de la avalancha|hizkuntza=es|url=https://www.eldiario.es/norte/euskadi/Zaldibar-presento-estabilidad-vertedero-avalancha_0_997051189.html|aldizkaria=eldiario.es|sartze-data=2020-02-19}}</ref>
*Luizia gertatu baino 17 egun lehenago, Lurtek injenieritza enpresak zabortegiaren egonkortasuna baieztatu zuen, hitzez hitz: “zabortegiaren gaur egungo egitura egonkorra da, bai orokorrean, bai haustura borobilen aurrean, bai oinarrizko ahultasunak baldintzatutako multzokako hausturen aurrean”.<ref name=":69">{{Erreferentzia|izenburua=Un informe técnico garantizó la estabilidad del vertedero de Zaldibar 17 días antes de su derrumbe|data=2020-02-18|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2020/02/18/5e4bc099fc6c83c83f8b45d1.html|aldizkaria=ELMUNDO|sartze-data=2020-02-18}}</ref>
 
=== Zabortegien araudiari buruz ===
Zaldibarren "arriskurik gabeko zaborra" onartzen zen, eta horren barruan amiantoa. Kontraesankorra dirudien honen azalpena hauxe da: amiantoa material arriskutsua den arren, segurtasun baldintza egokietan gordetzen bada, "material ez arriskutsuen" zabortegietan gorde daiteke.<ref name=":48">{{Erreferentzia|izena=Irati Urdalleta|abizena=Lete|izenburua=Egon daiteke beste Zaldibar bat?|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/2016/008/001/2020-02-16/egon-daiteke-beste-zaldibar-bat.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-17}}</ref> Hori zen Zaldibarko kasua; 2020ko otsailaren 6ko istripuan gordetze segurtasun baldintza horiek hautsi ziren arte.<ref name=":31">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=Lakua sabía que había amianto en el vertedero; el permiso data del año 2007|hizkuntza=es|data=2020-02-07|url=https://www.naiz.eus/es/actualidad/noticia/20200207/lakua-sabia-que-habia-amianto-en-el-vertedero-la-empresa-esta-en-el-registro-desde-2017|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-14}}</ref>
 
Zabortegi bat ezarri ahal izateko, orubeari zenbait baldintza eskatzen zaizkio (49/2009 dekretuaren arabera, EAko [[Esther Larrañaga Galdos|Esther Larrañaga]] sailburuak sinatua): haien artean hiriguneetatik aparte egotea, iragazgaiztasuna eta azterketa hidrogeologikoa egin izana. Baldintza hauek betetzen diren edo ez ebaztea URA Agentziaren eta Ingurumen Sailaren esku dago.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=¿Dónde se puede construir un vertedero?|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/puede-construir-vertedero-20200216085338-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-16}}</ref>
 
Zabortegien kontrolari buruz:<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Los 17 vertederos de Euskadi|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.diariovasco.com/sociedad/vertederos-euskadi-20200216001609-ntvo.html|aldizkaria=El Diario Vasco|sartze-data=2020-02-16}}</ref>
 
* Jarduera baimena ematea Udalen ardura da; Ingurumen Baimen Bateratua ematea eta betetzen dela kontrolatzea, Autonomi Erkidegoen ardura.<ref>{{Erreferentzia|izena=Dani|abizena=Maeztu|izenburua=Parece que la estrategia oficial con el tema de #ZaldibarArgitu es ahora apuntar a supuestas responsabilidades del ayuntamiento de Zaldibar en el control del vertedero. Hacer eso con una actividad sometida Autorización Ambiental Integral (AAI) es de caraduras. Abro hilo|hizkuntza=es|data=2020T12:48|url=https://twitter.com/DanielMaeztu/status/1232769344150654978|aldizkaria=@DanielMaeztu|sartze-data=2020-02-27}}</ref>
*Beraz, Eitzagan isurtzen zen zamaren kontrola Eusko Jaurlaritzaren eskumena zen; halere, hura fiskalizatzea eta txostenak egiteko ardura enpresaren gain uzten zuen.<ref name=":87">{{Erreferentzia|izenburua=Vertedero Zaldibar: PNV y PSE sabían que había amianto cancerígeno pero lo ocultaron a bomberos y policías|hizkuntza=es|data=2020-02-20|url=https://okdiario.com/espana/pnv-pse-sabian-que-habia-amianto-cancerigeno-vertedero-zaldibar-pero-lo-ocultaron-bomberos-policias-5192394|aldizkaria=okdiario.com|sartze-data=2020-02-20}}</ref>
* Inspekzioak 1-3 urtetik behin burutzen dira, aktibitatearen arriskuaren arabera; Zaldibarren, azken 5 urteetan 3 kontrol izan ziren.
* Prozedura ongi zehaztua zegoen: “IKS-eeM” deritzona da tresna zen garrantzitsuena, eta horren arabera ekoizleak zaborraren izaera eta kantitatea telematikoki deklaratu behar zuen; ostean, zabortegiak deklarazio paralelo bat egin behar zuen; inspektoreek, bi deklarazioak bat datozela egiaztatu behar zuten; gainera, kamioetan laginketak egin behar ziren, eta emaitzak atxiki. Baina kasu batzuetan, prozedura hau ez zen zorrotz bete izan.<ref name=":48" /><ref>{{Erreferentzia|abizena=Eulixe|izenburua=La crisis del vertedero de Zaldibar, crónica de una tragedia silenciada (Cap. II)|hizkuntza=es|url=https://www.eulixe.com/articulo/actualidad/crisis-vertedero-zaldibar/20200224042026018599.html|aldizkaria=Eulixe|sartze-data=2020-02-28}}</ref>
 
=== Zaldibarko zabortegiaren ezaugarriak ===
[[Fitxategi:Zaldibarko zabortegia, Eitzagatik, 2020ko otsailaren 13an.jpg|thumb|Zaldibarko zabortegia, Eitzagatik ikusita, 2020ko otsailaren 13an.]]
Luizia gertatu zenean, zabortegian material hauek zeudela uste zen:<ref name=":78" />
 
* %23a lurra.
* %22a biogas balorizazio zentralen hondakina.
* %17a papergintzako lokatzak.
* %13a siderurgiako [[Zepa (metalurgia)|zepa]].
* %10a eraikuntza eta eraisketa hondakina.
* %0,57 amiantoa (16.148 tona edo 1.468 kamioikada) (beste batzuetan %0,16 aipatu da<ref name=":84">{{erreferentzia|url=https://www.deia.eus/bizkaia/2020/02/19/lakua-construye-celda-temporal-vertedero/1019139.html|izenburua=Lakua construye una celda temporal junto al vertedero de Zaldibar y almacenará los residuos como "peligrosos"|sartze-data=2020ko otsailaren 20a|egunkaria=https://www.deia.eus/|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref>). Batez ere obra hondakinak, berrienak zabortegiaren "gain aldean", eta zaharrenak gune sakonetan, luiziaren sektoretik gertu. Hauek 2012koak ziren (urte horretan 337 tona jaso zituen; 2019an, 4.258 tona).<ref>{{Erreferentzia|izena=El Periódico de|abizena=Aragón|izenburua=El vertedero de Zaldibar alberga 16.148 toneladas de amianto|hizkuntza=es|url=https://www.elperiodicodearagon.com/noticias/sociedad/vertedero-zaldibar-alberga-16-148-toneladas-amianto_1409913.html|aldizkaria=El Periódico de Aragón|sartze-data=2020-02-19}}</ref>
 
Istripuaren aurreko bi urteetan, Verter Recyclingen 500.000 tona hondakin sartu ziren; konparazioa egiteko, Gipuzkoan 2018an 325.000 tona hiri hondakin sortu ziren, eta haietatik 141.000 tona joan ziren zabortegietara edo [[Zabalgarbi]] erraustegira.<ref name=":39">{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Petxarroman|izenburua=«INORK NAHI EZ ZITUEN HONDAKINAK JOATEN ZIREN VERTERRERA»|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1951/002/001/2020-02-16/inork-nahi-ez-zituen-hondakinak-joaten-ziren-verterrera.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-16}}</ref>
 
2007an eskuratutako Ingurumen Baimen Bateratuak (IBB) 137.259 metro karratutako eremua zehazten zuen, 2.744.975 metro kubikotako kapazitatearekin; "munstro bat", geologian adituen arabera,<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Zaldibar, un ejemplo de cómo no deben gestionarse los residuos • Ecologistas en Acción|hizkuntza=es|data=2020-02-19|url=https://www.ecologistasenaccion.org/137164/zaldibar-un-ejemplo-de-como-no-deben-gestionarse-los-residuos/|aldizkaria=Ecologistas en Acción|sartze-data=2020-02-20}}</ref> herriguneen ondoan kokatutako altuera handiko instalakuntza batentzat. Zabortegiak 182 metrotako altuera zuen, eta baimenean 35 urtetako bizitza erabilgarria ematen zitzaion; halere, aurreikusitako kopurura 13 urtetan iritsi zen.<ref name=":153">{{Erreferentzia|izenburua=El vertedero de Zaldibar recibió en 13 años los residuos industriales que preveía gestionar en 35|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2020/02/16/5e48f582fc6c83f4508b46fc.html|aldizkaria=ELMUNDO|sartze-data=2020-02-16}}</ref> Luizia gertatu zen unean, zabortegia bere kapazitate teorikoaren %75an zegoela kalkulatu zen,<ref name=":50">{{Erreferentzia|izenburua=La empresa atribuye la avalancha a las obras de la nueva circunvalación|hizkuntza=es|data=2020-02-17|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/empresa-atribuye-avalancha-20200217232008-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-17}}</ref> eta EAE-n hondakin gehien hartzen zuen instalazioa zen.<ref>{{Erreferentzia|izena=Baigorri Argitaletxea|abizena=SA|izenburua=Zaldibar, el vertedero que más residuos recibió en 2018|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.naiz.eus/es/hemeroteca/gara/editions/2020-02-17/hemeroteca_articles/zaldibar-el-vertedero-que-mas-residuos-recibio-en-2018|aldizkaria=GARA|sartze-data=2020-02-17}}</ref>
 
Verterren zabortegiak, bere tamaina handiarengatik, sarrera bi zituen, bata bestetik kilometro bi eta erdira: bat Eitzagan, aspaldi erabili gabea; bestea Ibur Erreka industrigunean.<ref name=":151">{{Erreferentzia|izena=Imanol Magro|abizena=Eizmendi|izenburua=Eitzagako koadernoa|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1922/006/001/2020-02-29/eitzagako-koadernoa.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-03-02}}</ref>
 
2013an, IBBa berritu zuen aldaketa esanguratsuekin: batetik, zabortegiak ordura arte debekatuta zituen hondakin mota batzuk hartzeko baimena eskuratu zuen (amiantoa tartean, oraingoan esplizituki <ref name=":155">{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Verterrek amiantoa isurtzeko baimena eskuratu zuen Jaurlaritzak ez ziolako eskaerari erantzun|hizkuntza=eu|data=2020-03-02|url=https://www.argia.eus/albistea/zein-prozeduraren-bidez-baimendu-zuen-ingurumen-sailak-amiantoa-2011n-zaldibarko-zabortegian|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-03-02}}</ref>); eta bestetik, metalak eta konposatu metalikoak zabortegian bertan birziklatzeko baimena ere eman zioten. Bi aldaketa hauek "ez zirela funtsezkoak" ebatzi zuen Ingurumen Sailak (adituek ukatu dute hori<ref name=":157">{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Verterrek eta Jaurlaritzak 2012an erabilitako prozedura ez zen legezkoa amiantoaren kasuan|hizkuntza=eu|data=2020-03-03|url=https://www.argia.eus/albistea/verterrek-eta-jaurlaritzak-2012an-erabilitako-prozedura-ez-zen-legezkoa-amiantoaren-kasuan|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-03-03}}</ref>) eta ondorioz, ez zuten beste IBB bat emateko prozesua berrabiarazi (horrek ekarriko zukeen erakusketa publikoa eta alegazioetarako aukera ekidinez). Gainera 2013ko IBB hau ez zen publiko egin Euskal Herriko Agintaritzaren Aldizkarian, 2007koa bezala.<ref name=":132">{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Jaurlaritzak bazekien Zaldibarko zabortegian ez zirela ari araudia betetzen|hizkuntza=eu|data=2020-02-26|url=https://www.argia.eus/albistea/jaurlaritzak-bazekien-zaldibarko-zabortegian-ez-zirela-ari-araudia-betetzen|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-26}}</ref> Adituek publikotasun falta hau faktore susmagarritzat seinalatu zuten.<ref name=":143">{{Erreferentzia|abizena=Eulixe|izenburua=La crisis del vertedero de Zaldibar, crónica de una tragedia silenciada (Cap. II)|hizkuntza=es|url=https://www.eulixe.com/articulo/actualidad/crisis-vertedero-zaldibar/20200224042026018599.html|aldizkaria=Eulixe|sartze-data=2020-02-28}}</ref>
 
Otsailaren 24an, oraindik ez zegoen argi zein hondakin mota hartzen ziren Verter Recyclingen. Komunikabide gehienetan "eraikuntzatik eta industriatik etorritako inerteen" baimena aipatzen bazen ere, Ingurumen Ikuskaritzaren Txosten batean “inerteak ''kenduta'' beste hondakin mota guztiak hartzeko baimena" zuela aipatzen zen, "egunean 10 tonatako" mugarekin. EAE-ko Buletin Ofizialeko 2007ko baimenean, berriz, zabortegiak "hondakin ez arriskutsuak" hartu zitzakeela adierazten zen, eta zabor motak zehazten diren zerrendan inerteak aipatzen ziren, baita nekazaritza, arrantza, ehiza, baso lan, eta elikagai industrietatik etorritako hondakinak ere.<ref name=":124">{{Erreferentzia|izenburua=Esclareced Zaldibar! una tragedia que muestra mucha negligencia {{!}} porExperiencia|url=https://porexperiencia.com/condiciones-de-trabajo/esclareced-zaldibar-una-tragedia-que-muestra-mucha-negligencia|aldizkaria=porexperiencia.com|sartze-data=2020-02-24}}</ref>
 
=== Irregulartasunak ===
Istripuaren aurretik hainbat irregulartasunen berri zegoen:
 
* Urte eta erdi lehenago, Verter Recyclingen zabortegian istripua gertatu zitzaion [[Zaldibarko zabortegiaren hondamendia#Bi langile desagerturik|Joaquin Beltran]]en semeari. Mendi zati bat behera erori zitzaion, zabortegia handitzeko maldari hondeamakinarekin hozka ari zitzaiola; makina harrapatu zuen, hura estaliz eta irauliz. Mutila bizirik atera zen, eta larrialdi zerbitzuek ez zuten interbenitu.<ref name=":39" /> Sindikatuek ere deklaratu zuten aurretik luiziak izanak zirela, finkatze-lanen gabeziaren ondorioz, baina ez zirela jakinarazi.<ref name=":165">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=ELA, LAB, ESK, Steilas, Hiru eta Etxaldek bat egin dute Zaldibarren deitu duten lanuztearekin|hizkuntza=eu|data=2020-03-06|url=https://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20200306/ela-lab-esk-steilas-hiru-eta-etxaldek-bat-egin-dute-zaldibarren-deitutako-lanuztearekin|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-03-07}}</ref>
*Jaurlaritzaren aldetik:
**Baimendutako eremu osoa hamahiru [[hektarea]]koa bazen ere, zabortegiari emandako IBB-ak hektarea batera mugatzen zuen jarduteko eremua: «Zabortegia ustiatuko da bermatuz euri urek zuzenki eragin dezaketen gehieneko eremua ez izateko 10.000 metro koadro baino gehiago». Hau da, hektarea bat gehienez egon zitekeen hondakinak isurtzeko;<ref name=":2">{{Erreferentzia|izena=Iñaki Petxarroman-Jon O.|abizena=Urain|izenburua=Zaldibarko zabortegiko amiantoa ez zegoen beste hondakinetatik bereizita|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1985/002/001/2020-02-08/zaldibarko-zabortegiko-amiantoa-ez-zegoen-beste-hondakinetatik-bereizita.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-10}}</ref> baina, halere, enpresa sei-zazpi hektarea erabiltzen ari zen horretarako.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Petxarroman|izenburua=Zaldibar: gardentasuna eta erantzukizuna|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1939/005/001/2020-02-19/zaldibar-gardentasuna-eta-erantzukizuna.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-19}}</ref>
**Adituek salatu dutenez, Zaldibarko zabortegian zeuden irregulartasunei aurre egiterako orduan Jaurlaritzak malguago jokatu zuen beste zabortegiekin baino: [[Bergara]]ko Epele zabortegian, adibidez, arauak askoz ere zorrotzago betearazi izan dira;<ref name=":6" /> eta, Alderdi Popularraren arabera, antzerako zabortegiei buruzko 45 txostenekin alderatuz, Zaldibarrekoarekin askoz ere malguago jokatu zen arauak betearazteko orduan.<ref>{{Erreferentzia|izena=Amaya|abizena=Fernández|izenburua=El @PPVasco ha analizado 45 informes ambientales elaborados por el Gobierno vasco similares al del vertedero de #Zaldibar y en ninguno de ellos transcurrieron 98 días desde la fecha de inspección hasta la notificación al titular.pic.twitter.com/ZbOLpxA1sF|hizkuntza=es|data=2020T04:31|url=https://twitter.com/AmayaEuskadi/status/1228295600686411777|aldizkaria=@AmayaEuskadi|sartze-data=2020-02-14}}</ref>
**Ingurumen Sailak zenbait irregulartasunen berri bazuen: 2018an zabortegi horretan egoteko baimenik ez zuten 64.500 tona hondakin pilatu zirela, tartean hiri-hondakinak eta hondakin arriskutsuak; legez birbalorizatu behar diren materialak ez zirela berreskuratzen.<ref name=":132" />
*Metanoa: zabortegian gas hau neurtzeko gailuak egoera txarrean zeuden; horregatik, ez zekiten zenbat metano sortzen zen.<ref name=":55">{{Erreferentzia|izena=Baigorri Argitaletxea|abizena=SA|izenburua=«Ez dago argi luizia zabortegiak ala autobideak eragin duen»|hizkuntza=eu|data=2020-02-16|url=https://www.naiz.eus/es/hemeroteca/gara/editions/2020-02-17/hemeroteca_articles/ez-dago-argi-luizia-zabortegiak-ala-autobideak-eragin-duen|aldizkaria=GARA|sartze-data=2020-02-17}}</ref>
*Amiantoa:
**Ingurumen Sailetik Verterrek amiantoa jasotzeko baimena 2007tik zuela adierazi zen arren, 2011ean eskuratu zuen Verterrek hura sartzeko baimena, baina "isiltasun administratiboa" baliatuz<ref name=":155" /> (legez kanpoko prozedura, adituen arabera<ref name=":157" />). Zabortegia 2012an hasi zen amiantoa hartzen.
**Bestalde Lander Arbelaitz kazetariak konprobatu zuen Ingurumen Saila LER kodigoen epigrafeak nahasten ari zirela (atalen izenburuak / baimendutako hondakinak) eta amiantoa jasotzeko legezko baimena 2013an eman zela.<ref>{{Erreferentzia|izena=Lander|abizena=Arbelaitz|izenburua=RESPUESTA ABIERTA a @Ingurumena_Eus, @iarriolal a raíz de #Zaldibar, y más concretamente sobre este tweet:
 
https://twitter.com/Ingurumena_Eus/status/1233092000620171266 …
 
Abro HILO, un poco técnico, pero merece la pena|hizkuntza=es|data=2020T04:57|url=https://twitter.com/larbelaitz/status/1233375607318286336|aldizkaria=@larbelaitz|sartze-data=2020-02-29}}</ref>
**Dena den Verterren, amiantoa ez zen baldintza egokietan jaso, ez baitzen bereizten eta sailkatzen.<ref name=":6" /> Gainera, langileek ez zuten babes material egokirik erabiltzen.<ref name=":165" />
*Metala: 2013ko IBB-aren arabera zabortegiak urteko 70.000 tona metal har zitzakeen. 2018an, 154.326 tona hartu zituen. Faktore honek ere egonkortasuna kaltetu zuela uste da.<ref name=":154">{{Erreferentzia|izena=Baigorri Argitaletxea|abizena=SA|izenburua=Verter dobló en 2018 los residuos metálicos que podía gestionar|hizkuntza=es|data=2020-02-29|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gara/editions/2020-03-01/hemeroteca_articles/verter-doblo-en-2018-los-residuos-metalicos-que-podia-gestionar|aldizkaria=GARA|sartze-data=2020-03-02}}</ref>
* Baimendu gabeko materialen isurketa:
**2011an Zaldibarko zabortegian beste substantzia arriskutsu bat ere sartu zen: poliklorobifeniloak (PCB).<ref name=":6" /> Urte horretan bi isurketa egin ziren, eta Alkargo enpresari ([[MCC]]) 60.000 eurotako isuna ezarri zitzaion PCBak "Ingurumen Organuari abisua eman gabe" isurtzeagatik.<ref>{{Erreferentzia|izena=Ahoztar|abizena=Zelaieta|izenburua=HILO
 
Alkargo, una sociedad vinculada al grupo Mondragón, fue sancionada por depositar "residuos peligrosos
especiales PCB" en el vertedero de Zaldibar "sin comunicar
previamente al órgano ambiental".|hizkuntza=es|data=2020T13:18|url=https://twitter.com/Ahoztar1972/status/1227703518359965696|aldizkaria=@Ahoztar1972|sartze-data=2020-02-13}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=Ane|abizena=Zugadi|izenburua=Alkargo fue condenada por dejar residuos peligrosos en el vertedero de Zaldibar sin comunicarlo|hizkuntza=es|data=2020-02-13|url=https://cadenaser.com/emisora/2020/02/13/radio_bilbao/1581606375_633832.html|aldizkaria=Cadena SER Euskadi|sartze-data=2020-02-13}}</ref> Verter Recyclingek ere 30.000 eurotako isuna ezarri zitzaion; honek argudiatu zuen hondakin horiek Hera Tratesa enpresak eginiko presioarengatik hartu zituela.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Verter almacenó en Zaldibar en 2011 residuos peligrosos con PCB|hizkuntza=es|data=2020-02-18|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2020/02/18/5e4baa9ffdddff138f8b45cc.html|aldizkaria=ELMUNDO|sartze-data=2020-02-20}}</ref> PCB-ak [[hidrokarburo]]ak [[kloro]]arekin nahastuz sortzen dira, eta obretan-eta zigilatzaile gisa eta elektrizitate instalazioetan isolatzaile gisa erabili izan zirenak, [[Minbizi|minbizia]] sortzen dute, eta 1987an guztiz debekatu ziren. EAEko Justizia Auzitegi Nagusiaren 2015eko epai batek ohartarazi zuen Eitzagako zabortegian poliklorobifeniloen isurketa deskontrolatuaz.<ref name=":3" /> Artean Pilar Unzalu (PSE-EE) zen Ingurumen sailburua.<ref name=":170">{{Erreferentzia|izena=Mikel P.|abizena=Ansa|izenburua=Zaborraren itzala Verterren gainean|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/2067/004/001/2020-03-06/zaborraren-itzala-verterren-gainean.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-03-07}}</ref>
**Garbiguneetako material birziklagarriak.<ref name=":178">{{Erreferentzia|izenburua=Zaldibar: zaborraren kudeaketaren iruzurra #ZaldibarArgitu #Landeia|hizkuntza=eu|url=https://www.ela.eus/eu/ingurumena/albisteak/zaldibar-zaborraren-kudeaketaren-iruzurra-zaldibarargitu|aldizkaria=Plone site|sartze-data=2020-03-13}}</ref>
**[[Plastiko]]ak eta [[zur]]a.<ref name=":7">{{Erreferentzia|izenburua=El vertedero contrató a topógrafos dos días antes del alud tras la aparición de una grieta|hizkuntza=es|data=2020-02-11|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/vertedero-contrato-topografos-20200211204115-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-12}}</ref>
**"El Español" komunikabidearen arabera, otsailaren 6an desagertuko zen langileetako batek familiari ere esana zion zabortegian deklaratutakoak baino material arriskutsu gehiago bazirela.<ref name=":89">{{Erreferentzia|izenburua=Una montaña de mierda sobre otra montaña de mierda: el PNV conocía el gran peligro de Zaldibar|hizkuntza=es|data=2020-02-20|url=https://www.elespanol.com/reportajes/20200220/montana-mierda-pnv-conocia-gran-peligro-zaldibar/468704402_0.amp.html|aldizkaria=El Español|sartze-data=2020-02-20}}</ref>
**Baimendu gabeko material hauek zabortegiak pilatzen zuenaren %10 zirela kalkulatzen da.<ref name=":154" />
**Hiri hondakinak: Jose Ignacio Asensio Gipuzkoako Ingurumen diputatuak jakinarazi zuen herrialdeko mankomunitate batzuk hiri hondakinak eramaten aritu zirela Zaldibarko zabortegira (11.000 tona inguru).<ref name=":169">{{Erreferentzia|izena=Mikel P.|abizena=Ansa|izenburua=Zer gertatu da Zaldibarko zabortegian?|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/albisteak/177241/zer-gertatu-da-zaldibarko-zabortegian.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-03-07}}</ref>
* Legeak zabortegiak lurrazala estaltzera behartzen ditu, hektarea bat izan ezik (lantzen ari den gunea, alegia). Halere, Verterren zabortegia estali barik zegoen. Adituen arabera, faktore honek luiziak erraztu ditzake. Hipotesi baten arabera, enpresak hau nahita egingo zukeen, Elgoibarko araztegira bideratzen zuen lixibiatuak disolbatzeko.<ref name=":48" /><ref name=":143" />
* Langileek aitortutakoak:
**Obra hondakinen kudeaketa desegokia: materialak zabortegira eraman aurretik, teoriaz eraikin eta eraispen hondakinen (RCD) plantara eraman behar dira, ongi bereizi eta berreskuratzeko moduan dagoena jasotzeko eta birmerkaturatzeko; gainontzekoa da zabortegira eraman behar dena. Zaldibarren, sailkatze eta bereizte prozedura hau ez zen behar bezala betetzen (kamioiek 5 minutu baino gutxiago behar izaten zituzten ekarritako zama hustutzeko<ref name=":151" />). Kontrolik gabe jarduteko modu hori izan da zabortegiaren ezaugarrietako bat. Hori dela eta, sektorekoek eta hara hondakinak eraman izan dituzten garraiolariek “zuloa” esaten zioten.<ref name=":6">{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Petxarroman|izenburua=«Zuloaren» barrunbeak|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1886/004/001/2020-02-11/zuloaren-barrunbeak.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-12}}</ref>
**Egunero 240 bat kamioi sartzen ziren; kamioi bakoitzak 40 tona inguru eramateko baimena izan ohi duen arren, langileek baieztatu dute askotan enpresek 50-60 tonatako karga sartzen zutela, Ertzaintzaren kontrolak saihestuz; astero, zabortegiak 3 bat metroko altuera irabazten zuen.<ref name=":39" />
**Zaldibarko zabortegian aritutako zenbait langilek Zaldibarko zabortegiaren ohiko prozedurak azaldu zituzten. "A" langilearen enpresak beste enpresa eta partikularrei zaborra hartzen zien, tona bakoitzeko dirua kobratuz; zabortegiek ere jasotako tona kopuruaren arabera kobratzen zuten. Kamioia bete, eta zabortegian isuri; inolako sailkapenik gabe ez zela egiten adierazi zuen langile honek, gehienetan bidaiak Zaldibarko zabortegira izaten zirela argituz. Amiantoaren trataerari buruz, espresuki aipatu zuen Zaldibarren sailkatze prozedura ez zela "inoiz" betetzen. Are, enpresa horretako langileak amiantodun materialen gainean ibiltzen ziren kamioiekin, plakak puskatuz, eta zamalanak esku hutsez egiten zituzten. Enpresak muzin egiten zien langileen eskariei, babes-ekipoz hornitzeko. Verter Recycling enpresaren "zulo" izaerari buruz, langile honek baieztatu zuen beste zabortegietan gai arriskutsuren bat hartu nahi ez zietenean, Zaldibarrera etortzen zirela; han dena hartzen baitzieten, inongo kontrolik gabe.<ref name=":39" /> "B" langileak, berriz, adierazi zuen banatzen zen material bakarra txatarra metalikoa zela.<ref name=":43">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=Transportistas aseguran que en Zaldibar los residuos tóxicos se ocultaban bajo la tierra mezclados|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20200216/transportistas-aseguran-en-zaldibar-hay-toneladas-de-toxicos-mezclados-no-separados|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-16}}</ref> Hain zuzen ere, Ertzaintzari eginiko deklarazioetan, zenbait langilek konfirmatu dute zaborra bereizteko baldintza ez zela betetzen; are, inspekzioak egin aurreko asteetan materialak erosten zituztela adierazi dute, baldintza hori betetzen zutela irudikatzeko. Horrela, inspektoreak etortzen zirenean material desberdinez osatutako multzoak prestatzen zituzten, zaborra bereizten zela irudikatzeko.<ref name=":103">{{Erreferentzia|izenburua=Los trabajadores dicen a la Ertzaintza que se simulaba el reciclaje de los vertidos para superar las inspecciones|hizkuntza=es|data=2020-02-20|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/trabajadores-dicen-ertzaintza-20200220224223-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-20}}</ref><ref name=":132" />
 
Halere, Verter Recyclingek irregulartasun hauetatik gehienak espreski ukatu ditu.<ref>{{erreferentzia|url=http://www.verter.eus/sites/default/files/2020-02/2020.02.19%20-%20Verter%20Recycling%20Comunicado%20situacio%CC%81n%20en%20curso_EU_0.pdf|izenburua=Verter Recycling-en adierazpena, zabortegia erori ondoren abiarazitako lanen egoerari buruz|sartze-data=2020ko otsailaren 21a|egunkaria=http://www.verter.eus/|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref>
 
=== Luiziaren aurrekariak ===
 
*2017az geroztik, urteroko topografia txostenek Zaldibarko zabortegian "mugimendu esanguratsuak" detektatzen ari ziren, eta normaltzat jotzen ziren arren hauek hiru hiletik behin bijilatzea gomendatzen zen; Eusko Jaurlaritza jakinaren gainean zegoen.<ref name=":83">{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Jaurlaritzak bazekien topografoek mugimendua detektatu zutela 2017tik|hizkuntza=eu|data=2020-02-19|url=https://www.argia.eus/albistea/jaurlaritzak-bazekien-topografoek-mugimendua-detektatu-zutela-2017tik|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-20}}</ref>
*2019ko urrian, [[ingeniaritza]] txosten batek zabortegian hobetu beharreko zenbait puntu seinalatzen zituen, hala nola hondakinak babestea ur filtrazioak ekiditeko, eta aldapan dauden lurzatiak egonkortzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Verter Recycling respondió al informe de Lakua con alegaciones que «garantizaban la estabilidad»|hizkuntza=es|data=2020-02-08|url=https://www.naiz.eus/es/actualidad/noticia/20200208/verter-recycling-respondio-al-informe-de-lakua-con-alegaciones-que-garantizaban-la-estabilidad|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-09}}</ref>
*2019ko ekainean, Jaurlaritzako Ingurumen Saileko inspekzio batek zabortegiak segurtasun baldintzen betetasun maila "baxua" zuela ebatzi zuen, Ingurumen Baimen Bateratua berresteko irregulartasunok zuzendu behar zituela seinalatuz. Enpresari irailean jakinarazi zitzaion, baina txostena azaroan tramitatu zen.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Vertedero Zaldibar: Un informe alertó a PNV y PSE en noviembre de los “graves” riesgos del vertedero que ha causado 2 muertos|hizkuntza=es|data=2020-02-19|url=https://okdiario.com/espana/informe-alerto-pnv-pse-noviembre-graves-riesgos-del-vertedero-zaldibar-que-causado-2-muertos-5186498|aldizkaria=okdiario.com|sartze-data=2020-02-19}}</ref> Istripua gertatu zenean Eusko Jaurlaritzaren Ingurumen sailetik Verter Recycling enpresa "zigortzea aztertzen ari zirela" adierazi zuten.<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Aitor|abizena=Manterola|izenburua=Moreno sailburuordeak esan du enpresa zigortzea aztertzen ari zirela|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/albisteak/177239/moreno-sailburuordeak-esan-du-enpresa-zigortzea-aztertzen-ari-zirela.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-09}}</ref>
*Otsailaren 3an, Joaquin Beltran langileak arrakalen berri eman zion enpresari, horrekiko zuen kezka handia adieraziz<ref name=":107">{{Erreferentzia|izenburua=El vertedero admite que mantuvo la actividad pese a detectar grietas dos días antes del alud|hizkuntza=es|data=2020-02-22|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/gobierno-vasco-traslada-20200221175307-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-22}}</ref> eta hondakin gehiago ez sartzeko espreski eskatuz. Halere hondakin deskargak ez zuen etenik izan: besteak beste, [[arrain]] usteleko kamioi bat eta egurra zekarten beste zenbait sartu ziren.<ref name=":7">{{Erreferentzia|izenburua=El vertedero contrató a topógrafos dos días antes del alud tras la aparición de una grieta|hizkuntza=es|data=2020-02-11|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/vertedero-contrato-topografos-20200211204115-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-12}}</ref> Beste langileen arabera, zoruan "zaratak" ere entzun zitekeen. Enpresa Beltran lasaitzen saiatu zen, eta Infotop enpresari ikerketa topografikoa eskatu zion.<ref name=":104">{{Erreferentzia|abizena=eldiarionorte.es|izenburua=El Gobierno vasco traslada a la Fiscalía posibles delitos de la empresa que gestiona el vertedero de Zaldibar|hizkuntza=es|url=https://www.eldiario.es/norte/euskadi/Gobierno-traslada-Fiscalia-vertedero-Zaldibar_0_998101102.html|aldizkaria=eldiario.es|sartze-data=2020-02-21}}</ref>
*Otsailaren 4, 5 eta 6ean enpresak hondakin multzoa pitzatzen ari zela baieztatu zuen, baina ez zuen aktibitatea gelditu.<ref name=":104" />
*Otsailaren 5ean topografoek ikerketa abiatu zuten, irekitzen ari ziren arrakaletan sentsoreak ezarriz.<ref name=":104" />
 
 
== Langileak ==
 
*Alberto Sololuze ([[Eibar]], 1958). [[Markina-Xemein]]en bizi zen. 25 urtetik gora zeramatzan Jose Inazio Barinagarentzat lanean, Eibarko [[Ford Motor Company|Ford]] eta [[Peugeot]] kontzesionarioetan; Automoviles Kondia enpresako apoderatua izana zen, eta Barinagak traspasatu zuenean, jabe berriak langileak subrogatu zituen arren, Sololuze Barinagarekin zabortegira joan zen. Ezkondua, alaba batekin,<ref name=":116">{{Erreferentzia|izenburua=Barinaga, jefe del vertedero y 'conde' de Eibar|hizkuntza=es|data=2020-02-23|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/barinaga-jefe-vertedero-20200223221222-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-23}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=Joaquín y Alberto, sepultados por la fatalidad|hizkuntza=es|data=2020-02-08|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/joaquin-alberto-sepultados-20200207211627-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-09}}</ref> aitona ere bazen.<ref name=":118" />
* Joaquín Beltrán ([[El Burgo]], [[Málaga]], 1969). 9 urte zituela gurasoekin eta 7 anai-arreba gazteagorekin etorri zen Euskal Herrira, eta Zallan bizi zen. "Excavaciones Joaquín Beltrán" enpresaren jabea 2014tik. [[Otxaran]] auzoan bizi zen. Emaztea eta 3 seme-alaba zituen.<ref name=":7" /><ref name=":100" /> Beltranek lanaldi osoa Eitzagako zabortegiarendako egiten zuen: bere zazpi langileak Verterren beste 3 langilerekin elkarlanean aritzen ziren.<ref name=":124">{{Erreferentzia|izenburua=Esclareced Zaldibar! una tragedia que muestra mucha negligencia {{!}} porExperiencia|url=https://porexperiencia.com/condiciones-de-trabajo/esclareced-zaldibar-una-tragedia-que-muestra-mucha-negligencia|aldizkaria=porexperiencia.com|sartze-data=2020-02-24}}</ref>
 
* Henrike Arriaga (Markina-Xemein, 1982).<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La saga de los Arriaga - Aintzinako lanbideak|hizkuntza=es-ES|url=https://www.gipuzkoa.eus/es/web/aintzinako-lanbideak/arriagatarren-saga|aldizkaria=ORAIN Gipuzkoa|sartze-data=2020-02-22}}</ref> Ofizioz egur artisaua, 2019an lanbide hori utzi zuen Zaldibarko zabortegian aritzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Jose Pablo Arriaga: "Ezin dut taillagintza bukatutzat eman; nahiago dut ‘gero arte’ esan" - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza|hizkuntza=eu|data=2019-01-25|url=https://lea-artibaietamutriku.hitza.eus/2019/01/25/jose-pablo-arriaga-ezin-dut-taillagintza-bukatutzat-eman-nahiago-dut-gero-arte-esan/|aldizkaria=Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza|sartze-data=2020-02-22}}</ref> Luizia gertatu baino ordu erdi lehenago arte, zabortegiko [[baskula]]n zegoen; Alberto Sololuzek eskatu zion lanpostua une batez aldatzea.<ref name=":38">{{Erreferentzia|izena=El Periódico de|abizena=Aragón|izenburua=El colapso del vertedero de Zaldíbar: Crisis política y dos muertos olvidados|hizkuntza=es|url=https://www.elperiodicodearagon.com/noticias/sociedad/colapso-vertedero-zaldibar-crisis-politica-dos-muertos-olvidados_1409420.html|aldizkaria=El Periódico de Aragón|sartze-data=2020-02-16}}</ref>
 
=== Autobidea ===
Luiziaren zati txiki bat [[N-634]] errepidean eta AP-8 autobidean sartu zen, eta galtzadaren erdia blokatu zuen. Hondakin multzo horrek 4 bat [[tona]] zuen, 30 metro inguruan zabaldurik, 4 bat metroko altuerarekin.<ref name=":14">{{Erreferentzia|izena=Gotzon|abizena=Hermosilla|izenburua=Zaldibarko luiziak harrapaturiko bi langileak erreskatatzeko lanak gelditu egin dituzte, amiantoarengatik|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1910/012/001/2020-02-07/zaldibarko-luiziak-harrapaturiko-bi-langileak-erreskatatzeko-lanak-gelditu-egin-dituzte-amiantoarengatik.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-10}}</ref> Zirkulazioa bi norabidetan moztua geratu zen, eta bertaratutako lehen pertsonen artean Ermuko Udaltzaingoaren kideak zeuden; handik gutxira ailegatu ziren [[Bizkaiko Foru Aldundia|Bizkaiko Foru Aldundiko]] suhiltzaileak eta [[Ertzaintza]]ko kideak.<ref name=":38" /> Hasierako uneko informazioen arabera uste zuten sei edo zazpi langile zirela hondakin multzoaren azpian; haien bilaketa esku hutsez, palaz eta arrasteluz abiatu zuten.<ref>{{Erreferentzia|izena=Manuel|abizena=Jabois|izenburua=Buscando a dos compañeros entre el veneno del amianto|hizkuntza=es|data=2020-02-23|url=https://elpais.com/politica/2020/02/22/actualidad/1582398223_517246.html|aldizkaria=El País|issn=1134-6582|sartze-data=2020-02-23}}</ref> [[Babes Zibil]]eko beste indarrak ere laster ailegatu ziren; guztira 45 pertsona aritu ziren lan horretan,<ref name=":41">{{Erreferentzia|izena=Mikel P.|abizena=Ansa|izenburua=Krisi baten gaineko hamaika krisi|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1960/004/001/2020-02-16/krisi-baten-gaineko-hamaika-krisi.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-16}}</ref> eta [[Unai Rementeria]] Bizkaiko [[Ahaldun nagusi|Ahaldun Nagusi]]ak bidea libratzeko lanak Trafiko Kontrol Zentrutik jarraitu zituen.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La búsqueda de los desaparecidos se reactiva pese al amianto y la inestabilidad del terreno|hizkuntza=es|data=2020-02-07|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/cortada-zaldibar-desprendimiento-20200206163456-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-15}}</ref> Baina otsailaren 6tik 7rako gaueko 01:00etan, ustekabean, erreskate taldeek hondakinen artean amianto kantitate handia aurkitu zuten.<ref name=":31">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=Lakua sabía que había amianto en el vertedero; el permiso data del año 2007|hizkuntza=es|data=2020-02-07|url=https://www.naiz.eus/es/actualidad/noticia/20200207/lakua-sabia-que-habia-amianto-en-el-vertedero-la-empresa-esta-en-el-registro-desde-2017|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-14}}</ref> Babeseko ekiporik ez zutenez, lanak eten zituzten. 03:00etan, amiantoarekin lan egiteko baimena duen [[Sopela]]ko (Bizkaia) enpresa batek errepidearen garbiketa lanekin jarraitu zuen 03:00, eta 07:00 alderako ireki zuten ingurabide bat AP-8an<ref name=":14" />
 
=== Amiantoa eta beste gai toxikoak ===
Otsailaren 6ko arratsalde-gauean lanean aritutako erreskate taldeei ez zitzaien han zeuden [[amianto]] kantitate handien berririk eman. [[OSALAN]] lan segurtasuneko agentziak biharamunean eman zuen abisua, autobidean pausua ireki ostean.<ref name=":18">{{Erreferentzia|izena=Imanol Magro|abizena=Eizmendi|izenburua=«Ez zen lurra, beltza zen»|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/2411/005/001/2020-02-13/ez-zen-lurra-beltza-zen.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-13}}</ref> Honen ondorioz, lanak eten zituzten.<ref>{{Erreferentzia|izena=Garikoitz|abizena=Goikoetxea|izenburua=Jaurlaritzak jasoa zuen Zaldibarko zabortegian amiantoa zegoela|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/albisteak/177190/jaurlaritzak-jasoa-zuen-zaldibarko-zabortegian-amiantoa-zegoela.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-09}}</ref>
 
Jaurlaritzaren Ingurumen Sailaren arabera, Verter Recycling enpresak [[Europa]]ko araudia betetzen zuen produktu arriskutsu hori biltzeko: azken 3 urtean 10.000 tona jaso ziren Zaldibarren, hortik 4.235 tona 2019an.<ref name=":1" /> Halere, amianto hau ez zen beste zaborretatik bereizten.<ref name=":6">{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Petxarroman|izenburua=«Zuloaren» barrunbeak|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1886/004/001/2020-02-11/zuloaren-barrunbeak.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-12}}</ref> Verterren 16148 tona amianto zeudela kalkulatzen da (hondakin guztien %0,57a).<ref name=":63">{{Erreferentzia|izenburua=Gobierno vasco revela que al vertedero de Zaldibar solo le quedaban tres años de vida|hizkuntza=local|url=https://www.elsaltodiario.com/euskal-herria/gobierno-vasco-revela-vertedero-zaldibar-solo-quedaban-tres-anos-vida|aldizkaria=www.elsaltodiario.com|sartze-data=2020-02-18}}</ref>
 
Otsailaren 8an, [[Ekologistak Martxan]] taldeak Zaldibarko zabortegian [[lindano]]a izatearen susmoa adierazi zuen.<ref>{{Erreferentzia|izena=Jon O.|abizena=Urain|izenburua=Ekologistek «susmo sendoa» dute Zaldibarren lindanoa egon daitekeela|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1943/013/001/2020-02-09/ekologistek-susmo-sendoa-dute-zaldibarren-lindanoa-egon-daitekeela.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-10}}</ref> Otsailaren 9an, Jaurlaritzatik lindanoaren presentzia gezurtatu zuten.<ref name=":3">{{Erreferentzia|izena=Mikel P.|abizena=Ansa|izenburua=Zer gertatu da Zaldibarko zabortegian?|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/albisteak/177241/zer-gertatu-da-zaldibarko-zabortegian.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-10}}</ref>
*Larrialdi zerbitzuak eta txakurrak ailegatu zirenean, langileei galdezka galdetuz jakin zuten non bilatu behar zen. Enpresako arduradunek ez zuten planorik ekarri lehen une hartan.<ref name=":121" />
*Bizkaitik Derioko, Iurretako, Basauriko eta Artazako suhiltzaileak joan ziren, Bizkaiko Aldundiak bidalita. Gipuzkoako Aldundiak ere bidali zituen lehen txandan Eibar eta Oñatitik. Operatiboa koordinatzen “BZ” gisa ezagutzen dituzten Babes Zibileko teknikari bat ari zen. BZ-k suhiltzaileei zortzi maskarilla eskatu zizkien, palak eskuetan hartuta zuloak egiten ari zirenek ezin zutela arnasa hartu ziotelako.<ref name=":160">{{Erreferentzia|izena=Lander Arbelaitz|abizena=Mitxelena|izenburua=Amianto arrastoak aurkitu dituzte lehen egunean erreskate lanetan aritu ziren zenbait suhiltzaileren jantzietan|hizkuntza=eu|data=2020-03-03|url=https://www.argia.eus/albistea/amianto-arrastoak-aurkitu-dituzte-lehen-egunean-erreskate-lanetan-aritu-ziren-zenbait-suhiltzaileren-jantzietan|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-03-04}}</ref>
*16:40etan, Verter Recyclingeko arduradunek Jaurlaritzako Ingurumen Sailari istripuaren berri eman zioten; 16:48etarako Moreno Sailburuordea eta Beltran de Heredia Barne Sailburua jakinaren gainean zeuden.<ref name=":78">{{Erreferentzia|izenburua=La empresa gestora de Zaldibar presentó un informe sobre la "estabilidad" del vertedero 17 días antes de la avalancha|hizkuntza=es|url=https://www.eldiario.es/norte/euskadi/Zaldibar-presento-estabilidad-vertedero-avalancha_0_997051189.html|aldizkaria=eldiario.es|sartze-data=2020-02-19}}</ref>
*[[Josu Erkoreka]] Jaurlaritzako bozeramailearen arabera, [[Eusko Legebiltzarra|Eusko Legebiltzar]]reko plenoaren amaieran, [[Estefania Beltran de Heredia]] Barne Sailburuak ezbeharraren berri eman zion [[Iñigo Urkullu]] EAEko lehendakariari; berehala, Urkulluk krisi-mahai bat osatzea agindu zion, eta arratsalde eta gau horretan Beltran de Heredia bera istripuaren gunera bertaratu zen.<ref name=":21">{{Erreferentzia|abizena=Deia|izenburua=Un exdirigente de ETA, detrás del uso "mafioso" de la tragedia de Zaldibar|hizkuntza=es|url=https://www.deia.eus/actualidad/sucesos/2020/02/13/exdirigente-eta-detras-mafioso-tragedia/1017683.html|aldizkaria=www.deia.eus|sartze-data=2020-02-13}}</ref> Krisi-mahaia [[Interbiak]] errepide-kontroleko zentroan bildu zen. Bertan parte hartu zuten Beltran de Heredia Sailburuak, Josu Zubiaga Barne Sailburuordeak, Unai Rementeria Bizkaiko Ahaldun Nagusiak, Imanol Pradales Azpiegituretako Diputatuak<ref name=":97">{{Erreferentzia|izenburua=Los expertos en geología, topografía e ingeniería tardaron cuatro días en entrar en el comité de crisis|hizkuntza=es|data=2020-02-19|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/expertos-geologia-topografia-20200219232211-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-20}}</ref> eta Larrialdietako Zuzendariak.<ref name=":79" />
*Lurren ezegonkortasuna zela eta, bi familia baserrietatik atera zituzten (bat Olaetxea<ref>{{Erreferentzia|izena=Imanol Magro|abizena=Eizmendi|izenburua=Bizilagun gogaikarri hori|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/albisteak/177906/bizilagun-gogaikarri-hori.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-23}}</ref>) eta geologo bat mobilizatu zuten, egoeraren azterketarako.<ref name=":64" />
# Krisi-mahaia: Urkullu lehendakariak adierazitakoaren arabera, ezbeharraren egunean bertan eratu zen Krisi-mahaia, autobidea libratzeko eta desagertuak aurkitzeko lehentasunarekin.<ref name=":79" />
# Erakundeen arteko mahaia: otsailaren 8an deitu zen, goi mailako Administrazioko ordezkariak eta inguruko alkateak bilduz, Lehendakaritzako idazkari nagusiak koordinaturik.<ref name=":79" />
# Mahai teknikoa: otsailaren 13an eratu zen izen horrekin,<ref name=":169">{{Erreferentzia|izena=Mikel P.|abizena=Ansa|izenburua=Zer gertatu da Zaldibarko zabortegian?|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/albisteak/177241/zer-gertatu-da-zaldibarko-zabortegian.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-03-07}}</ref> geologo, topografo eta ingeniariekin, egunero bitzeko eta ostean, egoeraren berri prentsaurreko batean emateko.<ref name=":113" /><ref name=":79" /> 20 kidek osatu zuten, Jaurlaritzako 5 saileko ordezkaritzarekin. Ez zen ikerketa edo politika gaiez arduratzen; ez zituen erabakiak hartzen (hori erakunde-arteko mahaiaren eskumena zelarik; eta erabakiok larriak izan ezkero, politikarien eskumena).<ref>{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Teknikarien azalpenak: Uretan amonioa eta metalak, zabor-jauzi arriskua eta 12-15 orduko lanaldiak|hizkuntza=eu|data=2020-02-18|url=https://www.argia.eus/albistea/teknikarien-azalpenak-uretan-amonioa-eta-metalak-zabor-jauzi-arriskua-eta-12-15-orduko-lanaldiak|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-19}}</ref> Organo hau astero txandaka Zaldibarko, Ermuko eta Eibarko udaletan bilduko zela iragarri zen. <ref name=":113" />
 
Otsailaren 10ean:
Otsailaren 24ean:
 
* Luiziaren gunea bisitatu zuten sindikatuetako ordezkariek lanean ari ziren beharginen baldintzak ikuskatu zituzten. Besteak beste, seinalatu zuten bazkaltzera deskontaminatu barik joaten zirela; eta hondakinen karga-deskargan babesik gabe aritzen zirela.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Sindikatuek irregulartasunak antzeman dituzte Zaldibarko zabortegiko lanetan|hizkuntza=eu|data=2020-02-24|url=https://www.eitb.eus/eu/albisteak/ekonomia/osoa/7054247/sindikatuek-irregulartasunak-antzeman-dituzte-zaldibarko-zabortegiko-lanetan/|aldizkaria=Euskal Irrati Telebista|sartze-data=2020-02-26}}</ref><ref name=":178">{{Erreferentzia|izenburua=Zaldibar: zaborraren kudeaketaren iruzurra #ZaldibarArgitu #Landeia|hizkuntza=eu|url=https://www.ela.eus/eu/ingurumena/albisteak/zaldibar-zaborraren-kudeaketaren-iruzurra-zaldibarargitu|aldizkaria=Plone site|sartze-data=2020-03-13}}</ref> Egun berean, beharginotako batek idazki anonimo bat bidali zion LAB-i, lan baldintza desegokiok baieztatuz.<ref name=":141">{{Erreferentzia|abizena=juanjo.basterra|izenburua=LAB hace pública una carta anónima de denuncia de las y los trabajadores del vertedero de Zaldibar en la concentración que se ha llevado a cabo esta tarde para exigir que aparezcan los dos trabajadores enterradospic.twitter.com/RSURuaHA4R|hizkuntza=es|data=2020T10:02|url=https://twitter.com/jotabe1963/status/1233090038654808069|aldizkaria=@jotabe1963|sartze-data=2020-02-27}}</ref>
* Egun berean, Jaurlaritzak luiziaren gunean erreskate eta egonkortze lanetan ari ziren langileen babes neurriak azaldu zituen, besteak beste amianto-zuntz mailen kontrola eta deskontaminazio unitate bat, hiru eremutan banatua: bata arropa kontaminatuak uzteko; bestea garbiketarako; bestea arropa berriak janzteko.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Irekia|izenburua=Irekia - Zaldibarko zabortegiko erreskate- eta egonkortze-lanetan diharduten langile guztiak beharrezkoak diren laneko segurtasun- eta osasun-neurri guztiekin ari dira gauzatzen euren zereginak|hizkuntza=eu|url=https://www.irekia.euskadi.eus/eu/news/60504-las-personas-trabajadoras-del-dispositivo-rescate-estabilizacion-del-vertedero-zaldibar-estan-realizando-sus-tareas-con-todas-las-medidas-seguridad-salud-laboral-necesarias|aldizkaria=www.irekia.euskadi.eus|sartze-data=2020-02-24}}</ref>
 
En el barrio de Eitzaga de Zaldibar la Diputación ha instalado unos megáfonos y han cerrado parte de un parking en previsión de un posible derrumbe.
 
No se han realizado pruebas de audición de la sirena y tampoco hay previsto ningún simulacro de evacuación.pic.twitter.com/p4wBE9JLuc|hizkuntza=es|data=2020T03:23|url=https://twitter.com/Ahoztar1972/status/1232264727625162754|aldizkaria=@Ahoztar1972|sartze-data=2020-02-25}}</ref> Parking bat ere hustu zuten, luizi berri bat haraino ailegatzeko prebentzio neurri bezala (luiziaren gunea eta parking honen artean AP-8 autobidea zegoela).<ref name=":151">{{Erreferentzia|izena=Imanol Magro|abizena=Eizmendi|izenburua=Eitzagako koadernoa|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1922/006/001/2020-02-29/eitzagako-koadernoa.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-03-02}}</ref>
 
Otsailaren 28an, BBNNetan eginiko galderei erantzunez, Pradales Azpiegitura Diputatuak esan zuen “bai enpresek bai Foru Aldundiko langileek higiene eta segurtasun neurriak zorrotz betetzen ari zirela, arrisku-prebentzio zerbitzuen begiradapean”.<ref name=":148" />
Otsailaren 16an, Gipuzkoako Foru Aldundiak hondakinen kudeaketaren etorkizunari buruzko bilera bat igarri zuen Mankomunitateen eta eragile ekonomikoen artean. Epele (Bergara), Lurpe (Mutiloa) eta Zaldibarko zabortegietan isurtzen ziren zabor industrialekin zer egin erabakitzeko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Gipuzkoako Aldundiak bilera deitu du mankomunitateekin, zabortegi industrial ezagatik|hizkuntza=eu|data=2020-02-16|url=https://www.eitb.eus/eu/albisteak/gizartea/osoa/7034919/gipuzkoako-aldundiak-bilera-du-mankomunitateekin-zabortegi-industrial-ezagatik/|aldizkaria=Euskal Irrati Telebista|sartze-data=2020-02-16}}</ref>
 
Otsailaren 19ko mahai teknikoaren bilera ostean, Moreno Sailburuordeak jakinarazi zuen<ref name=":84">{{erreferentzia|izena=|abizena=|izenburua=Lakua construye una celda temporal junto al vertedero de Zaldibar y almacenará los residuos como "peligrosos"|hizkuntza=|egile-lotura=|url=https://www.deia.eus/bizkaia/2020/02/19/lakua-construye-celda-temporal-vertedero/1019139.html|egunkaria=https://www.deia.eus/|aldizkaria=|formatua=|sartze-data=2020ko otsailaren 20a}}</ref> bilaketa lanetan erretiratzen ari ziren hondakinak behin-behinean pilatzeko, handik hurbileko lursail batean eginiko zelda bat baliatuko zutela.<ref name=":80" /> Zelda honetan 100.000 tona gordetzeko lekua izatea aurreikusten zen.<ref name=":82" /> Kareharrizko harrobi batean (ez lekurik egokiena, harri mota honen iragazkortasuna dela eta<ref name=":136" />).
 
Luizitik 15 egunera, larrialdi egoera kontrolpean geratu ahala, lanon ardura injeniarien esku geratu zen. José Tesán EAE-ko injeniari zibilen dekanoak lanen planifikazio estrategia posible bat seinalatu zuen:<ref name=":115" />
Otsailaren 13an, gorpuen bilaketa lanei berrekiteko Verter Recycling enpresako ordezkari tekniko bat ere izendatu zen.<ref name=":22" /> Enpresak bere talde tekniko espezializatua Ingurumen Sailaren zerbitzura jarri zuen.<ref name=":59" />
 
Hontaz gain, enpresako teknikoek haien defentsarako zenbait argudio aipatu zituzten:<ref name=":50">{{Erreferentzia|izenburua=La empresa atribuye la avalancha a las obras de la nueva circunvalación|hizkuntza=es|data=2020-02-17|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/empresa-atribuye-avalancha-20200217232008-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-17}}</ref>
 
* Zabortegiaren egoera inspektore tekniko askok ikusi zutela, haren segurtasuna berretsiz.
 
=== Ermuko sahiesbidearen faktorea ===
Otsailaren 13an, Vocento taldeak argitaratu zuen Verterrek luizia Ermuko sahiesbidearen eraikuntzari egozten ziola.<ref name=":50" /> Verterrek espreski ukatu du informazio hau haiengandik atera denik.<ref>{{erreferentzia|url=http://www.verter.eus/sites/default/files/2020-02/17.02.20%20-%20Verter%20Recycling%20Comunicado%20desmentido%20posibles%20causas_EU.pdf|izenburua=Verter Recycling-ek ez daki zabortegia erori izanaren kausa zein den|sartze-data=2020ko otsailaren 18a|egunkaria=http://www.verter.eus/|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref> Halere, zenbait geologok sahiesbide honen eraikuntza ikertu beharreko faktoretzat seinalatu zuten.<ref name=":55">{{Erreferentzia|izena=Baigorri Argitaletxea|abizena=SA|izenburua=«Ez dago argi luizia zabortegiak ala autobideak eragin duen»|hizkuntza=eu|data=2020-02-16|url=https://www.naiz.eus/es/hemeroteca/gara/editions/2020-02-17/hemeroteca_articles/ez-dago-argi-luizia-zabortegiak-ala-autobideak-eragin-duen|aldizkaria=GARA|sartze-data=2020-02-17}}</ref> Handik gutxira, EAE-ko Geologoen Elkargotik gai honi buruz ez hitz egiteko eskatu zien elkargokideei.<ref>{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=El Colegio de Geólogos «aconseja» a sus miembros «no hablar siquiera» sobre Zaldibar|hizkuntza=es|data=2020-02-19|url=https://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20200219/el-colegio-de-geologos-aconseja-a-sus-miembros-no-hablar-siquiera-sobre-zaldibar|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-19}}</ref>
 
Obra hau 2016 eta 2018 artean burutu zen, 1.000.000 m3 lur inguru mugituz, eta honen erdia baino gehiago obran bertan berrerabiliz.<ref name=":50" />
Hondamenditik 3 astera, hirugarrena zirudien probableena,<ref name=":136" /> luiziak errazago gertatzen baitura ongi trinkotu gabeko hondakin multzoetan.<ref name=":152">{{Erreferentzia|izena=Eduardo|abizena=Azumendi|izenburua="Los verdes no estamos solo para denunciar lo ocurrido en Zaldibar, sino para explicar que los residuos se pueden gestionar mejor"|hizkuntza=es|url=https://www.eldiario.es/norte/euskadi/Becerra_0_1000900119.html|aldizkaria=eldiario.es|sartze-data=2020-03-02}}</ref>
 
Amildu zenean, luiziaren behe aldeko lurra gogorra zen; erdi aldekoa, berriz, nabarmen bigunagoa. Krisiaren lehen orduetan han izandako lekuko batek anomalia bat antzeman zuen: «Erdi aldean lokatza zegoen, oso urtsua». Gune horretan ez zukeen urik egon behar, drainatze sistemak eragotzita.<ref name=":151" /> Bestalde, 2013ko IBB-aren arabera zabortegiak baimendutakoa baino metal gehiago hartzen zuen (bikoitza baino gehiago), hau ere egonkortasunaren kaltetan.<ref name=":154">{{Erreferentzia|izena=Baigorri Argitaletxea|abizena=SA|izenburua=Verter dobló en 2018 los residuos metálicos que podía gestionar|hizkuntza=es|data=2020-02-29|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gara/editions/2020-03-01/hemeroteca_articles/verter-doblo-en-2018-los-residuos-metalicos-que-podia-gestionar|aldizkaria=GARA|sartze-data=2020-03-02}}</ref>
 
== Eragin politikoa ==
* Enpresaren sorrerari eta inspekzioei buruzko informazioak lehen unetik ez ematea.<ref name=":19" />
* Bere menpeko langileak isilarazi nahi izatea.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=El Gobierno Vasco trata de imponer la ley de silencio a la plantilla de Medio Ambiente para ocultar su responsabilidad en Zaldibar|hizkuntza=es|url=https://www.ela.eus/es/salud-laboral/noticias/el-gobierno-vasco-trata-de-imponer-la-ley-de-silencio-2028a-la-plantilla-de-medio-ambiente-para-ocultar-su-responsabilidad-en-zaldibar|aldizkaria=Plone site|sartze-data=2020-02-14}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=ELA denuncia que Lakua «trata de imponer la ley del silencio» entre sus trabajadores sobre Zaldibar|hizkuntza=es|data=2020-02-12|url=https://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20200212/ela-denuncia-que-lakua-trata-de-imponer-la-ley-del-silencio-en-torno-a-zaldibar|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-13}}</ref>
* Detektatutako hainbat irregulartasuni jaramonik egin ez izana.<ref name=":132">{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=Jaurlaritzak bazekien Zaldibarko zabortegian ez zirela ari araudia betetzen|hizkuntza=eu|data=2020-02-26|url=https://www.argia.eus/albistea/jaurlaritzak-bazekien-zaldibarko-zabortegian-ez-zirela-ari-araudia-betetzen|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-26}}</ref>
*IKS-eeM errejistroan aitortutako datuak eta zabortegian sartutako tonak bat ez etortzean, lege urratzea begibistakoa zela.<ref>{{Erreferentzia|abizena=Eulixe|izenburua=La crisis del vertedero de Zaldibar, crónica de una tragedia silenciada (Cap. II)|hizkuntza=es|url=https://www.eulixe.com/articulo/actualidad/crisis-vertedero-zaldibar/20200224042026018599.html|aldizkaria=Eulixe|sartze-data=2020-02-28}}</ref>
*2019ko ekainean eginiko inspekzioaren egonkortasun txostena ezkutatzea: ordurako askotan zeharka aipatua (Verterri sekulan baino puntuazio baxuena ekarri ziona), baina sekula ez argitaratua,<ref>{{Erreferentzia|abizena=Eulixe|izenburua=La crisis del vertedero de Zaldibar, crónica de una tragedia silenciada (Cap. II)|hizkuntza=es|url=https://www.eulixe.com/articulo/actualidad/crisis-vertedero-zaldibar/20200224042026018599.html|aldizkaria=Eulixe|sartze-data=2020-02-28}}</ref><ref name=":146" /><ref name=":154" /> [[Argia (aldizkaria)|Argia]] aldizkariak lortu arte.<ref name=":154" />
Otsailaren 17an, Jaurlaritza bertako zenbait kideek onartu zuten krisiaren lehen uneetan "kalkulu-erroreak egin izana", arazoaren larritasuna gutxiestea eta datuen faltan egoera normala zela adierazi izana.<ref>{{Cite news|url=https://www.elcorreo.com/|abizena=|izena=|izenburua="No explicamos bien en un primer momento la situacion ambiental"|data=2020ko otsailaren 17a|egunkaria=El Correo|formatoa=|hizkuntza=|sartze-data=2020ko otsailaren 17a.}}</ref>
 
Otsailaren 18an, Jaurlaritzak Legebiltzarrean azalpenak emateko agerraldia egin zuen, otsailaren 13an erabaki bezala. Bertan:<ref name=":62" /><ref name=":70">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=Urkullu alega que el derrumbe ha sido «extraordinario, inusual, totalmente impredecible»|hizkuntza=es|data=2020-02-18|url=https://www.naiz.eus/es/actualidad/noticia/20200218/urkullu-alega-que-el-derrumbe-ha-sido-extraordinario-inusual-totalmente-impredecible|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-18}}</ref><ref name=":71">{{erreferentzia|url=https://www.deia.eus/actualidad/politica/2020/02/18/urkullu-lamenta-errores-haya-podido/1018882.html|izenburua=El lehendakari destaca la "coordinación" del dispositivo de Zaldibar|sartze-data=2020ko otsailaren 19a|egunkaria=https://www.deia.eus/|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=|formatua=}}</ref><ref name=":72">{{Erreferentzia|izenburua=Urkullu reconoce en el Parlamento "errores" en la gestión de la crisis de Zaldibar pero defiende la actuación de su Gobierno|hizkuntza=es|url=https://www.eldiario.es/norte/euskadi/Urkullu-Parlamento-Zaldibar-actuacion-Gobierno_0_997050389.html|aldizkaria=eldiario.es|sartze-data=2020-02-18}}</ref><ref name=":73">{{Erreferentzia|izenburua=Urkullu reconoce "los errores que hemos podido cometer" en la gestión de la tragedia de Zaldibar|hizkuntza=es|data=2020-02-18|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2020/02/18/5e4af75121efa0ed558b45f1.html|aldizkaria=ELMUNDO|sartze-data=2020-02-18}}</ref><ref name=":74">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=Murga no aclara por qué dijeron que el aire estaba bien sin tener datos de furanos y dioxinas|hizkuntza=es|data=2020-02-18|url=https://www.naiz.eus/es/actualidad/noticia/20200218/murga-no-aclara-por-que-dijeron-que-el-aire-estaba-bien-sin-tener-datos-de-furanos-y-dioxinas|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-18}}</ref><ref name=":67">{{Erreferentzia|izenburua=La oposición cerca a Urkullu por la tragedia de Zaldibar: "Mala gestión, falta de empatía y liderazgo y mucha desinformación"|hizkuntza=es|data=2020-02-18|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2020/02/18/5e4bcfb621efa0503e8b45d8.html|aldizkaria=ELMUNDO|sartze-data=2020-02-18}}</ref><ref name=":75">{{Erreferentzia|izenburua=El complejo caso del vertedero de Zaldíbar en plena precampaña: Urkullu siente "los errores"|hizkuntza=es|url=https://www.diariocritico.com/nacional/vertedero-de-zaldibar-urkullu-siente-los-errores|aldizkaria=Diariocrítico.com|sartze-data=2020-02-18}}</ref><ref name=":69">{{Erreferentzia|izenburua=Un informe técnico garantizó la estabilidad del vertedero de Zaldibar 17 días antes de su derrumbe|data=2020-02-18|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2020/02/18/5e4bc099fc6c83c83f8b45d1.html|aldizkaria=ELMUNDO|sartze-data=2020-02-18}}</ref><ref name=":63" />
 
* Urkulluk onartu zuen hondamendiaren aurretik kontrol mekanismoek huts egin zutela; halere, adierazi zuen larrialdiaren aurrean eginiko koordinazioa egokia izan zela. Erroreak egoeraren berezitasunari egotzi zizkion, hondamendia “inpredeziblea” izan dela adieraziz. Familiarekin biltzeko 6 egunera bildu bazen, "informazioa izan arte itxaron zuelako" izan zela, argi utzi gabe ea hori berarendako egokia edo desegokia izan ote zen. Fede onez jokatu zutela, baina hobetzeko autokritika egingo zutela. Erantzukizun osoa enpresarena zela, eta Jaurlaritza subsidiarioki ari zela hondamendiari aurre egiten. Halere, “osoko auditoria” egingo zitzaiola Administrazioaren funtzionamenduari, “gertatutakoa argitzeko, erantzukizunak zehazteko eta ekintza-protokoloak hobetzeko”. Eta hondamendiaren aurre egiteko oposizioaren kolaborazioaren faltaz kexu agertu zen (EH Bilduko Iriartek erantzun zion haiek beraiekin kontaktuan jartzen saiatu zirela, lortu gabe<ref name=":67" />). Ingurumen arloari ez zuen ezer aipatu, gai hori Arriolari lagata.
*Arriolak (Ingurumen Saila): detaileak eman zituen ingurumen baimenari buruz, detektatutako akatsei buruz, zigor faltari buruz. Argitu zuen Verterren zabortegian 16148 tona amianto zeudela (hondakin guztien %0,57). Akatsak detektatu zirenetik haiek konpontzeko prozedura hainbeste luzatu izanaz, adierazi zuen "prozesu administratiboa konplexua dela" eta "errugabetasun presuntzioa mantendu nahi zutela", enpresari "defendatzeko" eta emendakinak aurkezteko aukera emateko.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La empresa garantizó a Medio Ambiente que el vertedero era estable 16 días antes de su colapso|hizkuntza=es|data=2020-02-19|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/empresa-garantizo-medio-20200219232556-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-20}}</ref> Egonkortasunari buruz, adierazi zuen Lurtek injenieritza enpresak, luizia gertatu baino 17 egun lehenagoko txosten batean, zabortegiaren egonkortasuna baieztatu zuela (honen aurrean adituek txosten hori publiko egitea eskatu dute, zalantzan baitago besteak beste Verterren klinometriak egiten ote ziren<ref>{{Erreferentzia|abizena=Eulixe|izenburua=La crisis del vertedero de Zaldibar, crónica de una tragedia silenciada (Cap. II)|hizkuntza=es|url=https://www.eulixe.com/articulo/actualidad/crisis-vertedero-zaldibar/20200224042026018599.html|aldizkaria=Eulixe|sartze-data=2020-02-28}}</ref>). Agerraldi honetan, baita ere, baieztatu zuen 2012an Verterren 337 tona amianto isuri zirela (amiantoa hartzeko baimena 2013an jaso zuen arren<ref name=":126">{{Erreferentzia|izena=Estitxu|abizena=Eizagirre|izenburua=2012an hasi ziren Zaldibarko zabortegian amiantoa isurtzen baina baimena 2013an jaso zuten|hizkuntza=eu|data=2020-02-25|url=https://www.argia.eus/albistea/2012an-hasi-ziren-zaldibarko-zabortegian-amiantoa-isurtzen-baina-baimena-2013an-jaso-zuten|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-02-25}}</ref>). Eta zabortegiaren betetze-erritmo bizkorrari buruz (baimenetan 35 urteko bizitza aurreikusten zitzaion, eta 13 urtetan ia beteta zegoen<ref name=":153">{{Erreferentzia|izenburua=El vertedero de Zaldibar recibió en 13 años los residuos industriales que preveía gestionar en 35|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2020/02/16/5e48f582fc6c83f4508b46fc.html|aldizkaria=ELMUNDO|sartze-data=2020-02-16}}</ref>) adierazi zuen legalki ez zela betetze-erritmoaren mugarik; geroztik zabaldutako informazioek, baina, 2013ko IBB-ak bai zehazten zituen muga batzuk, eta Verterrek arau hori gutxienez bi arlotan hautsi zuen.<ref name=":154" />
*Beltran de Herediak (Barne Saila) azaldu zuen Barne Sailak ez zuela amiantoaren presentziaren berri. Komunikazio huts hau azaltzeko, adierazi zuen Verter Recycling ez zegoela behartuta autobabesik edo kanpo-larrialdi planik izatera (EAE-n produktu kimikoak manejatzen dituzten 44 industriaguneak duten bezala). Horregatik, Barne Sailean ez zuten zabortegiko amiantoaren daturik.<ref name=":95">{{Erreferentzia|izenburua=Seguridad ignoraba la presencia de amianto, que sí conocían Medio Ambiente y Trabajo|hizkuntza=es|data=2020-02-19|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/seguridad-ignoraba-presencia-20200219232317-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-20}}</ref>
*Maria Jesus San Josek (Lan Sailburua) azaldu zuenez, bere sailean ere bazuten amiantoaren berri. Eta Lan Ikuskaritzako eta Osalaneko ordezkariek amianto hau lekuz kanpo atera zela ikusi zutela, bere gordetze-baldintzak aldatuz eta arriskugarri bihurtuz; horren ondorioz geldiarazi zituztela lanak. <ref name=":95" />
*Nekane Murgak (Osasun Saila; beste Sailburuak ez bezala, agerraldi hau -hondamendiaren osteko lehena- Jaurlaritzaren ekimenez egin zuen<ref>{{Cite news|url=|abizena=BASTERRA|izena=Terry|izenburua="No estamos en una situación de alerta, no hay riesgo para la salud", recalca Murga|data=ko otsailaren 19a|egunkaria=El Correo|formatoa=|hizkuntza=|sartze-data=2020ko otsailaren 20a}}</ref>) azaldu zuen ez zegoela dioxina/furanoari buruzko datuak lehenago lortzerik, eta hori izan zela desinformazioaren arrazoia; alerta egoera zegoenik ukatu zuen; ez zuen azaldu zergatik otsailaren 14ko goizera arte “haizearen kalitatea ona zela” informatu zuten; ez zuen azaldu zergatik ez ziren Elgetako Udalarekin kontatzen ari.
 
* Alfonso Alonsok (PP) seinalatu zuen, besteak beste: deigarria zela zabortegiak ateratzen zituen etekin handiak; eta Joaquin Beltran desagertutako beharginaren jarrera eredugarria, “krisi honetan eraman denaren kontrakoa”. Era berean, hurrengo legegintzaldian ikerketa komisio bat bultzatzeko asmoa erakutsi zuen;<ref name=":89">{{Erreferentzia|izenburua=Una montaña de mierda sobre otra montaña de mierda: el PNV conocía el gran peligro de Zaldibar|hizkuntza=es|data=2020-02-20|url=https://www.elespanol.com/reportajes/20200220/montana-mierda-pnv-conocia-gran-peligro-zaldibar/468704402_0.amp.html|aldizkaria=El Español|sartze-data=2020-02-20}}</ref> Carlos Iturgaiz bere ordezkoak ere asmo honi eutsi zion.<ref>{{Erreferentzia|izena=Iker|abizena=Rioja|izenburua=Casado pasa de puntillas por la crisis del PP vasco y arranca la campaña atacando al PNV en Zaldibar|hizkuntza=es|abizena2=ueza|url=https://www.eldiario.es/norte/euskadi/Casado-puntillas-PP-PNV-Zaldibar_0_1000550486.html|aldizkaria=eldiario.es|sartze-data=2020-02-29}}</ref>
*Lander Martinezek (Elkarrekin Podemos) salatu zuen "kudeaketa desastrea izan zela", eta "natura katastrofea" barik, Zaldibarkoa "negligentzia kate baten" ondorioa zea.
 
#ZaldibarArgitupic.twitter.com/FooU6YLM1n|hizkuntza=eu|data=2020-03-10|url=https://twitter.com/ZaldibarArgitu/status/1237339474876608512|aldizkaria=@ZaldibarArgitu|sartze-data=2020-03-10}}</ref> egun berean, Markina-Xemeingo EAJk komunikatua atera zuen, desagertuen familiekin bat eginez eta gorpuen bilaketan etenik ez izateko eskatuz.<ref name=":175">{{Erreferentzia|izenburua=Zaldibarko gertakaria argitzea eskatzeko giza katea egingo da Markina-Xemeinen - Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza|hizkuntza=eu|data=2020-03-10|url=https://lea-artibaietamutriku.hitza.eus/2020/03/10/zaldibarko-gertakaria-argitzea-eskatzeko-giza-katea-egingo-da-markina-xemeinen/|aldizkaria=Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza|sartze-data=2020-03-11}}</ref> 10ean, Eibar eta Real Sociedad futbol taldeek otsailaren 14ean bertan behera jokatutako partidua jokatu zenean, kontzentrazioa egin zen Ipurua futbol zelaiaren aurrean.<ref name=":174">{{Erreferentzia|izenburua=Elkarretaratzea deitu du Zaldibar Argitu-k, Eibar eta Realaren partiduaren aurretik|hizkuntza=eu|data=2020-03-10|url=https://etakitto.eus/berriak/elkarretaratzea-deitu-du-zaldibar-argitu-k-eibar-eta-realaren-partiduaren-aurretik.html|aldizkaria=etakitto.eus|sartze-data=2020-03-10}}</ref>11an auto karabana egin zen Eibarren.<ref name=":174" /> Eta 12an, 12:00-15:00 artean lanuzteak egin ziren Zaldibar, Eibar, Ermua, Elgeta eta Mallabin,<ref>{{Erreferentzia|izena=ZALDIBAR|abizena=ARGITU|izenburua=Ordu bete barru prentsa aurrekoa emango du Zaldibar Argitu plataformak Eitzagan.
Dentro de una hora, daremos una rueda de prensa en Eitzaga.
#ZaldibarArgitupic.twitter.com/y7Z3F96beY|hizkuntza=eu|data=2020-03-05|url=https://twitter.com/ZaldibarArgitu/status/1235591489683677184|aldizkaria=@ZaldibarArgitu|sartze-data=2020-03-05}}</ref> herri bakoitzean 12:30etan mobilizazioak eginez; eta 19.00etan denak elkarrekin Eibar eta Ermua arteko rotondan biltzekoak baziren ere,<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Zaldibar Argitu plataformak "paro herritarra" deitu du zabortegi inguruko herrietan|hizkuntza=eu|data=2020-03-05|url=https://www.argia.eus/albistea/zaldibar-argitu-plataformak-lanuztea-deitu-du-zabortegi-inguruko-herrietan|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-03-05}}</ref> manifestazio hau bertan behera geratu zen, [[COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia|COVID-19 pandemia]] zela eta;<ref>http://www.durangon.com/zaldibar-argitu-aplaza-la-manifestacion-hacia-eitzaga-convocada-para-esta-tarde/</ref> manifestaldi honek ere eragile askoren atxekimenduak jasoak zituen.<ref name=":165">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=ELA, LAB, ESK, Steilas, Hiru eta Etxaldek bat egin dute Zaldibarren deitu duten lanuztearekin|hizkuntza=eu|data=2020-03-06|url=https://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20200306/ela-lab-esk-steilas-hiru-eta-etxaldek-bat-egin-dute-zaldibarren-deitutako-lanuztearekin|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-03-07}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=joakin|izenburua=Zaldibar: el 12 de marzo movilización ciudadana. trabajadores, salud y reponsabilidades|hizkuntza=es-ES|data=2020-03-09|url=https://steilas.eus/es/2020/03/09/40183/|aldizkaria=Steilas|sartze-data=2020-03-09}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izenburua=CCOO secunda el llamamiento de la plataforma Zaldibar Argitu! para realizar un paro en los pueblos más afectados por el derrumbe del vertedero de Zaldibar|hizkuntza=es|url=http://ccoo.eus/noticia:453983--CCOO_secunda_el_llamamiento_de_la_plataforma_Zaldibar_Argitu!_para_realizar_un_paro_en_los_pueblos_mas_afectados_por_el_derrumbe_del_vertedero_de_Zaldibar&opc_id=3ad683e83a4ba68e3b41d858b868b92e|aldizkaria=CCOO Euskadi|sartze-data=2020-03-09}}</ref><ref>{{Erreferentzia|izena=E. S. K.|abizena=sindikatua|izenburua=Zaldibar Argitu! Martxoaren 12an herritarren mobilizazioa|hizkuntza=eu-es|url=https://www.esk.eus/index.php/eu/berriak/1243-zaldibar-argitu-martxoaren-12an-herritarren-mobilizazioa|aldizkaria=sindicato ESK sindikatua|sartze-data=2020-03-10}}</ref> Egun berean Elgoibarren Rodisa enpresako langileek protesta egin zuten<ref>https://barren.eus/albisteak/gizartea/5040-zaldibar-argitu-plataformak-egindako-deialdira-batu-dira-gaur-rodisan</ref>, eta Markina-Xemeinen ere kontaketa-panel bat ezarri zuten, eta giza-kate bat egin zen Zelaiaren bueltan, elkartasuna adierazteko.<ref name=":175" /> Mobilizazioak deitu ziren, baita ere, Algorta, Sopela, Leioa,<ref>[http://sopela.net/index.php/eu/2020/03/11/sopelan-ere-zaldibar-argitzeko-eskaera/?utm_source=dlvr.it&utm_medium=twitter http://sopela.net/index.php/eu/2020/03/11/sopelan-ere-zaldibar-argitzeko-eskaera/]</ref> Erandio, Gasteiz, Portugalete eta Santurtzin.<ref>{{erreferentzia|hizkuntza=|izena=|abizena=|urtea=|data=|izenburua=Zaldibar Argitu martxoak 12|url=https://twitter.com/ZaldibarArgitu/status/1237807004204314624|artxibo-url=|bilduma=|egunkaria=|aldizkaria=|lana=|liburukia=|zenbakia=|orrialdeak=|orrialdea=|non=|atala=|edizioa=|lekua=|argitaletxea=|editorea=|formatua=|isbn=|issn=|oclc=|pmid=|pmc=|bibcode=|doi=|sartze-data=}}</ref>
 
Martxoaren 14an, Espainiako Gobernuak COVID-19aren aurka ezarritako konfinamendu neurriekin<ref>{{Erreferentzia|izenburua=COVID-19 gaixotasunaren 2019-2020ko pandemia|hizkuntza=eu|data=2020-03-16|url=https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=COVID-19_gaixotasunaren_2019-2020ko_pandemia&oldid=7779572|sartze-data=2020-03-17|encyclopedia=Wikipedia, entziklopedia askea.}}</ref> mobilizazio eta bilerak egiteko aukera desagertu zen. Hala, martxoaren 17an Bilbon ospatzekoa zen solasaldia ([[Iñaki Antiguedad]] hidrogeologoa, Maialen Ferreira kazetaria eta Carlos Arribas ekologista hizlariekin)<ref>{{Erreferentzia|abizena=juanjo.basterra|izenburua=Charla/coloquio: Zaldibar argi eta garbi
Otsailaren 16an, instrukzioarekin lotutako zenbait berri zabaldu ziren:
 
* Zaldibarko zabortegian aritutako zenbait langilek han gertatutako irregulartasunen lekukotasunak eman zituzten,<ref name=":43">{{Erreferentzia|izena=TAI GABE DIGITALA|abizena=SL|izenburua=Transportistas aseguran que en Zaldibar los residuos tóxicos se ocultaban bajo la tierra mezclados|hizkuntza=es|data=2020-02-16|url=https://www.naiz.eus/eu/actualidad/noticia/20200216/transportistas-aseguran-en-zaldibar-hay-toneladas-de-toxicos-mezclados-no-separados|aldizkaria=naiz:|sartze-data=2020-02-16}}</ref> besteak beste zaborren negozioan "diru eta interes asko" mugitzen zirela azpimarratuz, "Eusko Jaurlaritzak bazekiela hor zer gertatzen ari zen" seinalatuz, eta "mafia" hori kontrolatu beharra zegoela adieraziz.<ref name=":39">{{Erreferentzia|izena=Iñaki|abizena=Petxarroman|izenburua=«INORK NAHI EZ ZITUEN HONDAKINAK JOATEN ZIREN VERTERRERA»|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/1951/002/001/2020-02-16/inork-nahi-ez-zituen-hondakinak-joaten-ziren-verterrera.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-16}}</ref> Izan ere, Zaldibarkoa fondoko arazo baten islada bezala interpretatu zen: Administrazioak ez baitzekien nora zijoazten EAEko obretako hondakinen %26a.<ref name=":48">{{Erreferentzia|izena=Irati Urdalleta|abizena=Lete|izenburua=Egon daiteke beste Zaldibar bat?|hizkuntza=eu|url=https://www.berria.eus/paperekoa/2016/008/001/2020-02-16/egon-daiteke-beste-zaldibar-bat.htm|aldizkaria=Berria|sartze-data=2020-02-17}}</ref> Hurrengo egunetan, Instrukzio Epaitegiaren aginduz, Ertzaintza langileei deklarazioak hartzen hasi zen.<ref name=":103">{{Erreferentzia|izenburua=Los trabajadores dicen a la Ertzaintza que se simulaba el reciclaje de los vertidos para superar las inspecciones|hizkuntza=es|data=2020-02-20|url=https://www.elcorreo.com/bizkaia/trabajadores-dicen-ertzaintza-20200220224223-nt.html|aldizkaria=El Correo|sartze-data=2020-02-20}}</ref>
* Zabortegiko arazo propioez gain, EAEko Geologoen Elkargoko zenbait kidek Ermuko autobidearen obren eragina argitu beharra seinalatu zuen. Obra hauek istripuan eragina izan zutela frogatu ezkero, ardura Bizkaiko Foru Aldundiarena izango bailitzatekeen.<ref name=":55" />
 
=== Lehendik txarto egindakoak ===
[[Fitxategi:Josu-Jon-Imaz.jpg|thumb|Josu Jon Imaz]]
Verter Recycling bezalako enpresen kontrol falta Jaurlaritzak 2000 urtean enpresa arriskutsuen "tutoretza" bertan behera utzi izanakin lotu zen; orduko Industria Sailburu [[Josu Jon Imaz]]<nowiki/>en ekimenez bultzatutako neurri honek promozio industriala zuen helburu, eta inspekzioen intentsitatea gutxitu zuen, superbisioa eta txostenak jaulkitzea enpresaren gain utziz.<ref>{{Erreferentzia|izena=Baigorri Argitaletxea|abizena=SA|izenburua=Lakua dejó de «tutelar» industrias de riesgo para la salud con una orden de Imaz en 2000|hizkuntza=es|data=2020-02-18|url=https://www.naiz.eus/eu/hemeroteca/gara/editions/2020-02-19/hemeroteca_articles/lakua-dejo-de-tutelar-industrias-de-riesgo-para-la-salud-con-una-orden-de-imaz-en-2000|aldizkaria=GARA|sartze-data=2020-02-19}}</ref><ref name=":87">{{Erreferentzia|izenburua=Vertedero Zaldibar: PNV y PSE sabían que había amianto cancerígeno pero lo ocultaron a bomberos y policías|hizkuntza=es|data=2020-02-20|url=https://okdiario.com/espana/pnv-pse-sabian-que-habia-amianto-cancerigeno-vertedero-zaldibar-pero-lo-ocultaron-bomberos-policias-5192394|aldizkaria=okdiario.com|sartze-data=2020-02-20}}</ref> Ekimen hau<ref>{{Erreferentzia|izena=Eusko Jaurlaritza-Gobierno|abizena=Vasco|izenburua=ORDEN de 26 de diciembre de 2000, del Consejero de Industria, Comercio y Turismo, de simplificación del procedimiento para la puesta en funcionamiento de instalaciones industriales.|hizkuntza=es|data=2012-07-27|url=https://www.legegunea.euskadi.eus//eli/es-pv/o/2000/12/26/(7x59-contfich/es/|aldizkaria=www.legegunea.euskadi.eus|sartze-data=2020-03-25}}</ref> Europan norabide berean hartutako neurriekin bat zetorren.<ref name=":184" />
 
Arlo sindikaletik arazo bat seinalatu da: zabortegien eta birziklajearen arloan diharduten enpresa handien egiturak sindikatuen kontrola eragozten dute: askotan UTE motakoak dira (unean uneko elkartzeak), iraupen gutxikoak, azpikontratak ohikoak dira... hau langileen baldintzen kaltetan izaten da (sindikatuen presentzia eraginkorra dagoenean, prebentzio ordezkariak produkzioa geldiarazteko eskumena du, langileen arriskua badago).<ref name=":124" />
2.578

edits