«Plastidio»: berrikuspenen arteko aldeak

5.961 bytes added ,  Duela 1 hilabete
ez dago edizio laburpenik
[[Fitxategi:Chloroplasten.jpg|thumb|Kloroplastoak]]
 
'''Plastidioak''' edo '''plastoak''' [[landare]]-[[zelula|zeluletako]] zitoplasmako [[organulu]] esklusiboak dira<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Naoki|abizena=Sato|izenburua=Origin and Evolution of Plastids: Genomic View on the Unification and Diversity of Plastids|argitaletxea=Springer Netherlands|orrialdeak=75–102|hizkuntza=en|data=2006|url=https://doi.org/10.1007/978-1-4020-4061-0_4|aldizkaria=The Structure and Function of Plastids|editore-abizena=Wise|editore-izena=Robert R.|isbn=978-1-4020-4061-0|doi=10.1007/978-1-4020-4061-0_4|sartze-data=2020-02-26|serie=Advances in Photosynthesis and Respiration}}</ref>. Plastidio ezagunena [[Kloroplasto|kloroplastoa]] da, kolore berdea du eta fotosintesia bertan burutzen da.
'''Plastidioak''' edo '''plastoak''' [[landare]]-[[zelula|zeluletako]] zitoplasmako [[organulu]] esklusiboak dira.
 
== Jatorria ==
Kloroplastoek duela 1'5 milioi urte<ref name=":1">{{Erreferentzia|izena=Robert R.|abizena=Wise|izenburua=The Diversity of Plastid Form and Function|argitaletxea=Springer Netherlands|orrialdeak=3–26|hizkuntza=en|data=2006|url=https://doi.org/10.1007/978-1-4020-4061-0_1|aldizkaria=The Structure and Function of Plastids|editore-abizena=Wise|editore-izena=Robert R.|isbn=978-1-4020-4061-0|doi=10.1007/978-1-4020-4061-0_1|sartze-data=2020-02-26|serie=Advances in Photosynthesis and Respiration}}</ref> [[Zianobakterio|zianobakterioen]] eta zelula eukariotikoen artean gertaturiko [[Teoria endosinbiotiko|endosinbiosi]] prozesuan dute jatorria<ref>{{Erreferentzia|izena=Jesús A. G.|abizena=Ochoa de Alda|izenburua=The plastid ancestor originated among one of the major cyanobacterial lineages|orrialdeak=1–10|hizkuntza=en|abizena2=Esteban|abizena3=Diago|abizena4=Houmard|izena2=Rocío|izena3=María Luz|izena4=Jean|data=2014-09-15|url=https://www.nature.com/articles/ncomms5937|aldizkaria=Nature Communications|alea=1|zenbakia=5|issn=2041-1723|doi=10.1038/ncomms5937|sartze-data=2020-02-26}}</ref>. Zelula eukariotikoek [[Fotosintesi oxigeniko|fotosintesi oxigenikoa]] egineto ahalmena lortu zuten horrela<ref>{{Erreferentzia|izena=Kelsey R.|abizena=Moore|izenburua=An Expanded Ribosomal Phylogeny of Cyanobacteria Supports a Deep Placement of Plastids|hizkuntza=English|abizena2=Magnabosco|abizena3=Momper|abizena4=Gold|abizena5=Bosak|abizena6=Fournier|izena2=Cara|izena3=Lily|izena4=David A.|izena5=Tanja|izena6=Gregory P.|data=2019|url=https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fmicb.2019.01612/full|aldizkaria=Frontiers in Microbiology|zenbakia=10|issn=1664-302X|doi=10.3389/fmicb.2019.01612|sartze-data=2020-02-26}}</ref>.
 
Bigarren endosinbiosi prozesu batean zelula eukariotikoak alga berdeak ([[Euglena|euglenaren]] ordenekoak) irentsi ondoren hauek gaitasun fotosintetikoa galdu zuten baina beren egiturak berrerabili ziren beste funtzio batzuk betetzeko<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Origin of Plastids {{!}} Learn Science at Scitable|hizkuntza=en|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/the-origin-of-plastids-14125758/|aldizkaria=www.nature.com|sartze-data=2020-02-26}}</ref>. Hirugarren endosinbiosi prozesu bat ere izan zen, plastidio sekundarioak zituen alga gorriak ([[Dinoflagelatu|dinoflagelatuak]]) hirugarren zelula batean sartu zenean<ref name=":0" />.
 
Zianobakterioaren gene batzu ostalariaren genoman barneratu ziren ondoren, hasiera batean izango zituen 3.000 geneetatik 130ek irauten dute kloroplastoaren barnean esate baterako<ref>{{Erreferentzia|izena=Ron Milo & Ron|abizena=Philips|izenburua=» How big are chloroplasts?|hizkuntza=en|url=http://book.bionumbers.org/how-large-are-chloroplasts/|sartze-data=2020-02-26}}</ref>.
 
== Plastidio motak ==
Prozesu metaboliko garrantzitsuekin erlazionatuta daude, substantzia desberdinak sintetizatu eta metatzeko gai direlako. Inguruan [[mintz]] bat edo gehiago izan ditzake, eta barnean mintzak, [[pigmentu]]ak, elikagaiak eta [[estroma]] ditu.
[[Fitxategi:Plastids_types_eu.svg|thumb|240px|Plastido motak]]
 
Itxuraren —pigmentuaren— eta funtzioaren arabera sailkatzen dira<ref name=":1" />:
 
*=== Diferentziatu gabeko plastidioak ===
** [[Proplasto]]ak: plastidio ez helduak dira, beste guztien jatorria.
 
* Diferentziatutako plastidioak
** [[Proplasto]]ak: plastidio ez helduak dira,. besteBeste plasto guztien jatorriaoinarrizko egitura dira.
** [[Kromoplasto]]ak: [[kolore]]dunak dira [[pigmentu]]ak dituztelako (pigmentu karotenoideak). Fotosintetikoki inaktiboak dira eta jarduera gutxi dute. [[Tomate]]an ugariak dira.
 
** [[Leukoplasto]]ak: funtzio garrantzitsuena substantzien metaketa dute. Kolore gabeak dira (inolako pigmenturik gabeak) eta fotosintetikoki inaktiboak. Adibidez, amiloplastoek [[almidoi]]a metatzen dute, oleoplastoek [[lipido]]ak eta proteinoplastoak [[proteina]]k.
*=== Diferentziatutako plastidioak: ===
** [[Kloroplasto]]ak: [[fotosintesi]]a burutzen duten plastidio mota bereziak dira, argi energia erabiliz molekula organikoak sintetizatzea dute helburu. [[Klorofila]]dun pigmentu berdeak dituzte.
 
** [[Kromoplasto]]ak: [[kolore]]dunak dira [[pigmentu]]ak dituztelako (pigmentu karotenoideak). FotosintetikokiLandarearen inaktiboakatal dirakoloretsuak eta(loreak, jarduerafruituak, gutxihostoak...) koloreztatzen dituzte. Pigmentuak dituzten arren ez dute fotosintesirik egiten. [[Tomate]]an ugariak dira [[Likopeno|likopenoz]] betetako kromoplastoak.
{{Txantiloi:Zelularen osagaiak}}
** [[Leukoplasto]]ak: funtzio garrantzitsuena substantzien metaketa dute. Kolore gabeak dira (inolako pigmenturik gabeak) eta fotosintetikokiberaz inaktiboak.ez Adibidez,dute amiloplastoekfotosintesirik [[almidoi]]aegiten. metatzenHainbat dute,leukoplasto oleoplastoekdesberdin [[lipido]]akezagutzen eta proteinoplastoak [[proteina]]k.dira:
**[[Amiloplasto|amiloplastoak]]: [[almidoi]]a metatzen dute eta grabitatea detektatzen dute.
**[[Oleoplasto|oleoplastoak]]: [[lipido]]ak metatzen dituzte.
**[[Proteinoplasto|proteinoplastoak]]: [[proteina]]k metatzen dituzte.
**[[Tanosoma|tanosomak]]: tanino eta polifenolak sintetizatzen eta pilatzen dituzte.
** [[Kloroplasto]]ak: [[fotosintesi]]a burutzen duten plastidio mota bereziak dira, argi energia erabiliz molekula organikoak sintetizatzea dute helburu. [[Klorofila]]dun pigmentu berdeak dituzte.
 
=== Algetan ===
Algen zeluletan desberdinak diren plastidioak aurkitzen dira. Alga berdeetan kloroplastoak dira fotosintesia burutzen dutenak, alga gorrietan errodoplastoak agertzen dira, kloroplastoen aldaera gorria, sakonera handiagoko uretan (268 metro artekoak) fotosintesia egitea ahalbidetzen dutenak<ref name=":1" />. Ur gezatako Glaucophyta alga zelulabakarrek muroplastoak dituzte.
 
Algen zeluletan ez dira kromoplastoak eta leukoplastoak agertzen.
 
== Diferentziazioa ==
Argi izpiak iristen diren zeluletan plastidioen barne mintza inbaginatu, pigmentuak kokatu eta kloroplasto bihurtzen dira. Argiak behar bezala ematen ez badu etioplasto bihurtzen dira, baina prozesua itzulgarria da.
 
Argiak ematen ez duen ehunetan ([[Sustrai|sustraietan]] adibidez) fotosintesiarik ez da behar eta sustantziak pilatzeko plastoak agertzen dira, leukoplastoak.
 
== Ugalketa eta herentzia ==
Plastidioak [[Erdibiketa|erdibiketaz]] ugaltzen dira, [[Prokarioto|prokariotoek]] egiten duten antzera, landare zelularen [[Mitosi|mitosia]] burutu aurreko fasean<ref name=":1" />. Landare eta algek guraso bakarretik heredatzen dituzte plastidoak. Angiospermoek gameto emetik eskuratzen dituzte eta gimnospermoek arren polenetik. Hibridazio kasuetan angiospermoen %80an guraso bakarretik heredatzen ditu, hau gertatzen ez den %20aren adibidea [[Argi-belar|argi-belarra]] edo alpapa (''Medicago sativa'') da<ref>{{Erreferentzia|izena=Quan|abizena=Zhang|izenburua=Why does biparental plastid inheritance revive in angiosperms?|orrialdeak=201–206|hizkuntza=en|abizena2=Sodmergen|data=2010-03-01|url=https://doi.org/10.1007/s10265-009-0291-z|aldizkaria=Journal of Plant Research|alea=2|zenbakia=123|issn=1618-0860|doi=10.1007/s10265-009-0291-z|sartze-data=2020-02-26}}</ref>.
 
== Historia ==
[[Ernst Haeckel]] biologo [[Alemaniar|alemaniarrak]] aurkitu zituen plastidioak XIX mendean eta berak izendatu zituen. "Plasto" izena [[Greziera|grekerazko]] πλαστός (plastós) hitzetik dator eta "sortua" esan nahi du. Plastidioen deskribapen zehatza [[Andreas Franz Wilhelm Schimper|Andreas Schimperrek]] egin zuen.
<br />{{Txantiloi:Zelularen osagaiak}}
== Erreferentziak ==
{{ lur | data=2011/12/27}}
63.914

edits