«Ampere»: berrikuspenen arteko aldeak

229 bytes added ,  Duela 1 urte
Testuaren zuzenketa eta orrazketa batzuk egin ditut.
(Testua osatzen hasi naiz.)
(Testuaren zuzenketa eta orrazketa batzuk egin ditut.)
{{Unitate infotaula|izena=unitate infotaula}}[[Fitxategi:Ampere-o-meter-vintage-HDR-0h.jpg|thumb|Ampereak neurtzeko gailua. [[Amperemetro]] zaharra.]]
'''Ampere''' deritzo, nazioarteko SI unitate-sisteman, korronte elektrikoaren intentsitateari dagokion unitateari. Unitate honen izena [[André-Marie Ampère]] (1775-1836) fisikari frantziarraren ohorez eman zitzaion. Unitatearen izena —euskaraz «ampere», alegia— letra xehez idazten da, izen arrunta baita.<ref>{{Cite web|url=https://zthiztegia.elhuyar.eus/terminoa/eu/ampere|izenburua=Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoa|sartze-data=|egunkaria=|aldizkaria=|abizena=|izena=|egile-lotura=|hizkuntza=eu|formatua=}}</ref>
 
Ampere unitatearen sinboloa <math>\text {A}</math> da. Amperea SI sistemako oinarrizko zazpi unitateetako bat da, metro (<math>\text {m}</math>), kilogramo (<math>\text {kg}</math>), segundo (<math>\text {s}</math>), kelvin (<math>\text {K}</math>), mol (<math>\text {mol}</math>) eta kandela (<math>\text {cd}</math>) unitateekin batera. Praktikan, amperearen definizioa erlazionaturik dago segundo batean gainazal bat zeharkatzen duen korronte elektrikoan pasatzen den karga elektrikoarekin; alegia, karga elektrikoaren desplazamenduarekin (fluxuarekin).
 
<br />
 
== Historia ==
 
=== Antzinako Greziako filosofoek ezaguna zuten magnetismoa ===
Antzinako filosofo greziarrek konturaturik zeuden ezen, igurtzitako anbarezko materialek erakarri egiten zituztela gorputz arinak, hala nola txirlorak eta hautsa, eta gainera [[magnetita]] izeneko [[mea]] edo minerala gai zela burdina erakartzeko. Beraz ezaguna zuten [[Magnetismo|magnetismoa]].
 
=== Fenomeno elektriko eta magnetikoen azterketa fisikoaren abiapuntua ===
Bi mila bat urte geroago, [[William GilbertekGilbert]]-ek fenómenofenomeno elektrikoak eta magnetikoak izendatu eta bereizi zituen ''De Magnete'' (1600) izeneko liburuan. Bertan, elektrizitateari buruzko lehenengo aipamenak egin zituen.
 
Ondoko bi mendeetan, asko garatu zen fenomeno elektriko eta magnetikoei buruzko ezagutza:
 
* Jadanik XVIII. dendeanamendean bazekiten iparrorratzeniparrorratzak perturbatu egiten zirela tximisten eraginez. Horrek elektrizitatearen[[Elektrizitate|elektrizitatea]]<nowiki/>ren eta magnetismoqarenmagnetismoaren arteko loturaren bat adierazten zuen, baina oraindik ezin zuten lotura hori ulertu, ez eta egoera hori esperimentu batean birsortu.
*[[Charles-Augustin de Coulomb|Charles-Augustin Coulomb]]-ek (1737-1806) enuntziaturiko elektrizitatearen eta magnetismoaren legeek bereizi egiten zituzten bi arlo horiek, nahiz eta forma matematiko berbera izan.
* Ondoren, 1820an, [[Hans Christian Ørsted]]-ek (1777-1851) fenomeno berezia behatu zuen esperimentu batean: korronte elektriko jarraitua zeraman kable zuzen batek desbideratu egiten zuen ingurura hurbildutako iparrarrorratza.
* Urte berean, 1820an, André-Marie Ampère-k (1775-1836) agerian jarri zituen korronte elektrikoen eta efektu magnetikoen arteko erlazioa, eta ondorioztatu zuen ezen iman oro korronte elektrikoek sortuak zirela.
 
 
=== Lehenengo unitate estandarra, ''nazioarteko amperea'' ===
Nazioartean, korronte elektrikoaren unitatea definitzeko lehenengo estandarra 1983an Chicagon buruturiko Nazioarteko Kongresu Elektrikoan ezarri zen. Unitate hori finkaturik geratu zen handik hogeita bost urtera Londresen 1908an eginiko Nazioarteko Konferentzian. Bertan, era honetan definitu zen “'''''nazioarteko amperea'''''”: <blockquote>«'''Nazioarteko amperea''' da korronte elektriko jakin baten intentsitatea, zeinak zilarraren deposizio elektrolitikoa eragiten duen zilar nitratoaren disoluzioa batean zehar pasatzean, zehazki <math>\text {0,001 118 g/s}</math> kantitatean».</blockquote>Izatez, nazioarteko ampere horrekampereak <math>\text {0,99985 A}</math> balio zuen.
[[Fitxategi:Amperearen definizioa.png|thumb|Amperearen definiziorako elementuen eskema grafikoa.]]
 
=== Amperearen definizio modernoa ===
Pisu eta Neurrrien Nazioarteko Batzordeak era honetan eman zuen amperearen definizioa  1948an:<blockquote>«Ampere bat da korronte konstante baten intentsitatea, zeinak, espazio hutsean metro bateko distantziara dauden eta luzera infinitu eta sekzio zirkular baztergarriko bi eroale lerrozuzenetatik pasatzean, <math>2 × 10<sup>−7\times 10^{-7} \text {N}</supmath> N balio duen indarra sortzen duenbaitu eroale horietako metro bakoitzeanbakoitzeko.»</blockquote>Oinarrizko unitatea izanik, ampereak ez du beste ezein oinarrizko unitateren menpekotasunik, Aldi berean, oinarrizko magnitude fisikoa ''[[Korronte elektriko|korronte elektrikoa]]'' da.
 
Definizio hau eman aurretik, zalantza egon zen oinarrizko magnitude fisikotzat [[Karga elektriko|karga elektrikoa]] hartzea, korronte elektrikoa hartu ordez. Karga elektrikoaren unitatea ''[[coulomb]]'' izenakoaizenekoa da, eta zuzenki erlazionaturik dagoenadago ampere unitatearekin, era honetan hain zuzen: <math>\text { 1 C = 1 A· s}</math>. HortazIzan ere, bazirudien logikoagoa zela oinarrizko magnitudetzat karga elektrikoa hartzea, elektroien kantitatea adieraztnadierazten baitzuen,; baina, praktikotasungatik, korronte elektrikoa aukeratu zen, askoz errazagoa baitzenbaita esperimentalki neurtzeko.
 
=== Amperearen birdefinizioa, 2019tik aurrera ===
1.162

edits