«Kristautasun»: berrikuspenen arteko aldeak

882 bytes added ,  Duela 11 hilabete
berpizkunde
(berpizkunde)
Oparotasun eta bizitza kulturalaren ikuspuntutik, [[Bizantziar Inperioa]] kristau historia eta zibilizazioaren une gorenetako bat izan zen, eta [[Konstantinopla]] izan zen tamainaren, aberastasunaren eta kulturaren ikuspegitik kristau munduko hiririk garrantzitsuena<ref>{{Erreferentzia|abizena=Cameron, Averil.|izenburua=The Byzantines|argitaletxea=Wiley-Blackwell|data=2010|url=https://www.worldcat.org/oclc/429601392|isbn=9781405198332|pmc=429601392|sartze-data=2019-09-15}}</ref>. Garai horretan [[Antzinako Greziako filosofia]]ren gaineko interesa berpiztu zen ere, eta literatura oparoa ekoiztu zen [[greziera]]z. [[Bizantziar artea]] eta [[bizantziar literatura]] Europan zehar nagusi izan ziren, eta Mendebalde osoan garai honetan Bizantziar arteak izandako zabalpen eta esanahia izugarria izan zen. [[Islam]]aren sorrerak, eta bereziki [[Ipar Afrika]]ra zabaldu izanak kristau kongregazioak murriztu zituen eskualdean. Une horretatik aurrera Egiptoko [[Eliza Koptoa]], [[Etiopia]]ko [[Tewahedo Eliza Ortodoxoa]] eta [[Nobatia]], [[Makuria]] eta [[Alodia]]ko [[Nubiar Eliza]] baino ez ziren geratu talde egonkor gisa<ref>{{Erreferentzia|abizena=Browning, Robert, 1914-1997.|izenburua=The Byzantine Empire|argitaletxea=Catholic University of America Press|data=1992|url=https://www.worldcat.org/oclc/844260253|edizioa=Rev. ed|isbn=9780813220321|pmc=844260253|sartze-data=2019-09-15}}</ref>.
 
==== Erromatar garaiko kristautasuna EuskalerrianEuskal Herrian ====
Andrés E. de Mañaricuak, kristautasuna Euskal Herrian nola sartu zen ikertzen duen aditu batek, laburbildu zuen duela ez asko gai horri buruzko bere ikerketa. Haren arabera, euskaldunen ebanjelizazioa [[Erromatar Inperioa|Erromatar Inperio]] Beherean hasiko zen, eta jada [[IV. mendea|IV. mendeko]] lehen urteetan lur horiek Erromako Elizari martiri talde bat eskain ziezaioketen [[Diokleziano|Dioklezianoren]] jazarpenaren pean. Mende honen bigarren erdian baskoien paganismoa "iragana" dela esan zuen Prudenciok[[Prudentzio (santua)|Prudentziok]]. Era berean, IV-V mendeetan, [[Calahorra|Calahorraren]] egoitza existitzen zela jakin da, eta ziurta daiteke mendea hastean Euskal Herri kontinentaleko hiri guztiek zituztela jada beren apezpikuak. Ez dakigu, hala ere, zehatz-mehatz zein den iturri faltagatik penintsulako Euskal Herriko egoera; izan ere, zalantzarik gabe esku hartu zuten kontziliazioen aktetan, 380ko Zaragozakoan, adibidez, ez dira aipatzen parte-hartzaileen egoitzak. [[Mendebaldeko Erromatar Inperioa]] erori zenean, kristautasuna Vasconiaren lau alboetatik sartzen saiatu zen. Calahorrako, Iruñeko eta Okako hiru elizbarrutiek, beren jurisdikzioa autrigono[[autrigoi]] lurretatik hedatzen zutenak, mendez mende banatzen zuten euskal lurraldea. Kontzeju bisigodoetan ere parte-hartzea bermatuta dago, baita ebanjelizazio sinkronizatu bat ere Europako gainerako inguruko herriekin. Gorabehera politikoek, musulmanen aurkako borrokek eta erresuma kristau jaioberrien arteko lehiek beste apezpiku-egoitza batzuk ezabatzea edo agertzea eragingo lukete. Calahorrako apezpikutzari buruz, zalantzarik gabe fundaziorik antzinakoena zena, zehaztasun handiagoz ezagutzen da [[457|457an]] [[Silvano]] gotzaina zela, bere aurka [[Hilario (aita santua)|Hilario Aita Santuak]] Tarraconeko[[Tarraco|Tarracoko]] probintziako gotzainei bidalitako gutunengatik, metropoliaren baimenik gabe bi gotzain agindu izana leporatuz. Azkenik, Euskal Herri kontinentalari dagokionez, Narbaitzek dio apezpiku-egoitza bakarra, luzaroan, [[Akize|Dax]] edo Civitas Aquensium edo [[Akize]] izan dela euskaraz, historialari guztiek onartzen baitute gotzain-egoitzak bide garrantzitsuetatik gertu baino ez zirela eratzen, hala nola Dax edo AquisetikAkizetik Antonio Ibilbideari buruz. Bestalde, Baionako elizbarrutiak uste du DubaratDubaratek "V. mendean edo gure arotik ikusi nuen" sortu behar zela, 1543ko "Missel de Bayonne" bere magistralean..
 
<br />
=== Goi Erdi Aroa ===
[[Erromatar Inperioaren gainbehera|Mendebaldeko Erromatar Inperioaren gainbehera eta erorketarekin]] [[aita santu]]a figura politiko garrantzitsuan bilakatu zen, lehen aldiz ikusgai [[Leon I.a (aita santua)|Leon I.ak]] [[bandalo]] eta [[huno]]ekin izandako tratu diplomatikoetan<ref>{{Erreferentzia|abizena=Gillett, Andrew.|izenburua=Envoys and political communication in the late antique West, 411-533|argitaletxea=Cambridge University Press|data=2003|url=https://www.worldcat.org/oclc/252482632|isbn=0511120451|pmc=252482632|sartze-data=2019-09-15}}</ref>; baina baita [[Erromatar Inperioko probintziak|lehengo probintziatan]] ezarritako apezpikuen botere berrian ere<ref name=":0">{{Erreferentzia|abizena=Wickham, Chris.|izenburua=El legado de Roma : una historia de Europa de 400 a 1000|argitaletxea=Pasado & Presente|data=2014|url=https://www.worldcat.org/oclc/932809973|isbn=9788494289019|pmc=932809973|sartze-data=2019-09-15}}</ref>. Garai honetan eliza [[misiolari]] ekintzaldi luzean hasi zen, eta hainbat leinuk erlijioa heuretzat hartu zuten. [[Arianismo]]ak heriotza-zigorra ezarri zuen [[paganismo]]aren aurka (adibidez, [[Verdengo sarraskia]]) gerora katolizismo bilakatuko zena [[hungariar]]<ref>{{Erreferentzia|abizena=Engel, Pál, 1938-2001.|izenburua=The realm of St. Stephen : a history of medieval Hungary, 895-1526|argitaletxea=I.B. Tauris|data=2001|url=https://www.worldcat.org/oclc/46570146|isbn=1860640613|pmc=46570146|sartze-data=2019-09-15}}</ref>, [[germaniar]]<ref>{{Erreferentzia|abizena=Padberg, Lutz von.|izenburua=Die Christianisierung Europas im Mittelalter|argitaletxea=Reclam|data=2009|url=https://www.worldcat.org/oclc/488673347|edizioa=2., überarb. und aktualisierte Aufl|isbn=9783150186411|pmc=488673347|sartze-data=2019-09-15}}</ref>, [[zelta]]<ref>{{Erreferentzia|abizena=Koch John T.|izenburua=Celtic culture : a historical encyclopedia|argitaletxea=ABC-Clio|data=2006|url=http://worldcat.org/oclc/727744405|isbn=1851094458|pmc=727744405|sartze-data=2019-09-15}}</ref>, [[herri baltiko]] eta hainbat [[eslaviar]]ren<ref>{{Erreferentzia|izena=Mirosław|abizena=Białous|izenburua=Religion of the Proto-Slavs|orrialdeak=145–152|hizkuntza=en|data=2016-12-01|url=https://doaj.org/|aldizkaria=Elpis|alea=18|zenbakia=0|issn=1508-7719|doi=10.15290/elpis.2016.18.20|sartze-data=2019-09-15}}</ref> artean hedatu zen. Garai honetarako [[euskaldun]]ak jada [[Kristautasuna Euskal Herrian sartzea|kristauturik zeudela uste da]].
Garai honetan ere elizak aldaketa nabarmenak izan zituen. [[Gregorio I.a]]k dramatikoki eraldatu zuen Elizaren egitura eta kudeaketa<ref name="gonzalez" />. [[X. mende]]aren hasieran Mendebaldeko monasterio kristauek berraktibazio fase bat izan zuten [[Clunyko abadia]]ren gidaritzapean<ref name="gonzalez" />. Europa osoan zehar erlikien inguruko merkatua sortu zen<ref name=":0" />, erromesaldiak piztuz, tartean [[Donejakue bidea]] bezalakoak<ref>{{Erreferentzia|izenburua=La peregrinación a Santiago de Compostela|hizkuntza=es-ES|url=https://oficinadelperegrino.com/peregrinacion/introduccion/|sartze-data=2019-09-15}}</ref>.
 
===== Goi-erdiko Aroko kristautasuna EuskalerrianEuskal Herrian =====
Armentia, Behe Erdi Aroko bisagra egoitza (700-1200). Euskal populazioa duen elizbarrutia Valpuesta eta Arabakoa litzateke, lurraldearen titulua galduko lukeena, Armentiakoarekin izendatzeko, hau da, egoitzarenarekin. Calahorra musulmanek okupatzen zuten bitartean, Arabakoa "ekialdeko euskal kristautasunaren arima" zen, Azconaren esaldian. Bere lehen gotzaina, dirudienez, Bivere zen, Leongo familia noble batekoa, han babestua. 1014ra arte ez ditugu zehatz ezagutzen bitarteko gotzainak Muño II.era iritsi arte. Ubieto, Mansilla eta Mañaricuaren ikerketek Arabako egoitza Nafarroako erresumaren orbitarantz biratu zela aipatzen digute, honela, kondeen eta ondoren Gaztelako erregeen aurka borrokatuz. Muño hau, Beguilaza izena zuena (Mirada áreto), alkurnia euskarakoa, 1033an hil zen, San Esteban errekaren ondoan, San Millan monasterioko apunte batean agertzen denez. Beraz, dokumentatutako hamar gotzain arabar baino gehiagoren artean, Joanena dago (1033-1037?), honen izena idazkun batean agertzen delarik, non Antso Nagusiak Oñako monasterioari mertzedak ematen zizkion, bertan Clunyren erregela sartu zelako. Garcia I.ak 16 urteko apezpiku bat izan zuen, gotzain hauen ohikoa bi urte betetzea zenean. Bere jardueren artean, aipagarria da García erregeak bere emazteari, Estefania (1040) eta jada gaixorik zegoen errege berari 1051n Leyrera laguntzea, non bere osasuna berreskuratzea espero zuen.
 
 
1052an, Najerako monasterioko dotazio-gutuna berretsi zuen, eta, aurreko urtean, Bizkaiko kondeek Izpeiako Andre Mariaren dohaintza egin zuten. Ondoren, Vela I (1055-56), Muño III (1057), Vela II (1057-59), García II (1060), Muño IV (1060-62), Vela III (1062), Muño V (1063-4) eta Fortuño II (1065-1088), azkena Arabako gotzaindegian, Hone pontifizearen arteko zismaren paraleloan. Gainontzeko gotzain espainiarrek Erromaren aurrean erromatar errito gotikoaren erabileraren jarraipena defendatzeko aukeratua, bere enpresatik garaile irteten zen. Hil zenean, Arabako elizbarrutia Calahorrako elizbarrutiarekin bat eginda geratu zen behin betiko. Mitra kalagurritarrarekin bat egiteak bi mendez bi kabildoen arteko borroka sutsua piztuko zuen, Armentiakoa katedraletik ikastetxera jaitsiz. Gotzainekin batera, Euskal Herrian Elizaren martxarako hain erabakigarriak diren erakundeak: artzapezpikuak, egoitzako gune baterako ordezkariak, eta monasterioak, herriaren aldaketa erlijioso eta sozialean erabakigarriak diren erakundeak. Garrantzitsuak dira, beraz, Portugaleteko artzapezak, Arabako asko, Leintz harana eta Hondarribia. Eta Vasconiara hurbildu edo bertan kanpatzen ziren monasterioen gerrikoa bezala, Oña, Cardeña, Las Huelgas, Silos, San Milan, Najera, Valvanera, Irache, Fitero, Leyre eta Orreaga. Horietako batzuek eta beste batzuek, espiritualtasun-zentroez gain, beste alderdi kultural batzuei ere ematen zieten funtsezko arreta: arte erromanikoari, landa-pastoralari, landa-eremuaren santifikazioari, bai eta premiaren araberako zerbitzuari ere – Ospitale-sarea, hamabi arte Navarran –, eskolei, kofradiei. Goñi Gaztanbidek XI. eta XII. mendeetako Nafarroarako sintesi ederra trazatu du.
 
=== Behe Erdi AroaErtaroa ===
[[VII. mende]]tik [[XIII. mende]]ra bitartea elizak barne gatazka handiak izan zituen. Ondorioz, Ekialde-Mendebalde arteko bereizketa eman zen, [[Zisma Nagusia]] izena ematen zaiona; Mendebaldeko edo Eliza Latinoaren ([[Eliza Katolikoa]] dena) eta, batez ere, greziarra zen [[Ekialdeko Eliza Ortodoxoa]]ren arteko bereizketak gaurdaino iraun du. Bi aldeek ezberdintasun nabarmenak zituzten gai administratibo, liturgiko eta doktrinaletan, batez ere [[aita santuaren primizia]]ren inguruan<ref>{{Erreferentzia|izenburua=The Great Schism: The Estrangement of Eastern and Western Christendom|url=http://orthodoxinfo.com/general/greatschism.aspx|aldizkaria=orthodoxinfo.com|sartze-data=2019-09-19}}</ref><ref>{{Erreferentzia|abizena=Duffy, Eamon.|izenburua=Saints & sinners : a history of the popes|argitaletxea=Folio Society|data=2009|url=http://worldcat.org/oclc/370728213|pmc=370728213|sartze-data=2019-09-19}}</ref>. [[Lyongo bigarren kontzilioa]]k (1274) eta [[Firenzeko kontzilioa]]k (1439) bi elizak batzeko saiakera egin zuten, baina bi kasuetan Ekialdeko ortodoxoek uko egin zioten erabakiak martxan jartzeari, eta bi elizen arteko zismak dirau. Hala ere, Eliza Katolikoak lortu du [[Ekialdeko Eliza Katolikoak|Ekialdeko eliza txikiago batzuekin batasuna]].
 
Honela, Frantziako gobernu iraultzaile Elizaren artean gatazka sortzen da, bi Euskal Herrietan hain ondorio sakonak izan behar zituena. Fededunak banatu egiten dira. Zenbait herritan, [[Ainharbe|Ainharben]] kasu, jendeak harrera beroa egin zien apaiz juramentudun edo konstituzionalei, eta ezkutatu ziren apaiz erregogor batzuen atzetik joan zen. Horietako batzuk, Briscousena edo [[Ainhoa|Ainhoarena]] kasu, gillotinatuak izan ziren lehena eta fusilatua bigarrena. Beste batzuk, Duronea [[Sara|Sarako]] parrokoa kasu, Pinet eta Cavaignac lausengatzeagatik ospetsu egin ziren. Erroma, isilik zegoena, bere mututasunetik irteten da gero Iraultzari gerra deklaratuz, beronek konfiskatutako ondasunen salmenta Elizari iragartzean. 1793ko azaroan kultu katolikoa abolitu ondoren, Arrazoi Jainkoari eskainitako jai zibilak hasi ziren. Europa erreakzionario osoak [[Konbentzio Nazionala|Konbentzioaren]] aurka deklaratutako gerrak egoera are gehiago haserretuko du, kleroaren zati handi bat inbaditzaileekin jarriz, eta horrek Elizaren ondasunei eraso egitea ekarriko du, Baionako katedralaren estatua suntsitzea kasu. Milaka apaizek klandestinoki gurutzatzen dute muga, Hegoaldean ezarriz. Nafar, bizkaitar, arabar eta gipuzkoar lankideen artean izango duen eragina erabakigarria izango da.
 
==== Espainiako Independentzia Gerra (1808-1814) ====
(1808-1814). Euskal Eliza garaikidearen historia gainezka dago armada napoleonikoak euskal orubera iristean. Espainiar armaden garaipenak, Bailenen, 1808ko uztailean, borroka morala areagotu zuen, bere alde erlijioaren defentsa instrumentalizatuz. Espainola edo euskalduna, berriz ere, katolikoarekin identifikatzen zen. Calahorrako elizbarrutiko gotzainaren hasierako goseteari, euskal probintzia askoren babesa ere izan zuena, Bilbon bizi ziren elizgizon asko aurka agertu ziren, matxinada mugimenduaren benetako lider bihurtu zirenak. Bizkaiko Jaurerriko 122 apaizek ez zuten inola ere irakurri pulpituan bakerako beren exhortoa, urte bereko ekainaren 9an Aguiriano gotzainak sustatua. Apezpiku hau, Gipuzkoako [[Leintz]] bailarako Bolibar de Ugazuatik sortua, [[1793|1793ko]] gerraren inguruan nabarmendu zen Frantziaren aurkako bere pastoralengatik. Bere jarrera paradoxikoak etengabeak izango dira: 1799an Urquijoren Dekretua babestu zuen, Bergeko dukearen lehen kolaboratzailea, eta, 1808ko abuztuaz geroztik, bere elizbarrutiaren ihesa, frantziar inbaditzailearen aurkaririk sutsuena, batez ere [[Alacanteko probintzia|Alacantetik]]. Bestalde, [[Jose I.a Espainiakoa|Jose I.aren]] gobernuak 1810ean bere gotzainen elizbarruti abandonatuei aurre egin behar zien, horien artean Calahorra, Madrilgo La Gazetaren dekretua, Urquijo bilbotarrak sinatua, Calahorra, Astorga eta Osmako iheslariak kargutik kentzen zituena.
 
Elizbarruti horretarako Aguado eta Jarava izendatzen zituen. Bitxia bada ere, Aguirianok bere ordezkoa deskalifikatzen zuen honako epiteto hauekin: "Zismakoa", "Adulteroa", "Heresiarka", "Izurritea", "Menelao berria eta Jason", azkenari gorazarre eginez. Aipatzekoa da, Aguado izendatu aurretik, Felipe de Prado bikario nagusiak gobernatu zuela elizbarrutiko patua, laster Juan A. Llorente kalonjearen lokarrietan eroriko zen gizon ahul eta Bonapartetarren defendatzaile sutsua. Pradoren frantziarrekiko morrontza ez da azaltzen bikarioak apezpikua sustatua izateko esperantzarik gabe. Gerrillak atxilotu eta Molina de Aragonera eraman zuen, honek, aldi berean, bihozbera izanik, bere zortasunak barkatuko zizkiolarik eta Calahorrara itzuliko zuelarik. Aguiriano apezpiku legitimoaren eta bere kleroaren arteko lotura eztabaidaezinak, euren nahigabea areagotu zuten kleriko erregularrak izango ziren, gerrilla elikatuz.
 
Elizbarruti horretarako Aguado eta Jarava izendatzen zituen. Bitxia bada ere, Aguirianok bere ordezkoa deskalifikatzen zuen honako epiteto hauekin: "Zismakoa", "Adulteroa", "Heresiarka", "Izurritea", "Menelao berria eta Jason", azkenari gorazarre eginez. Aipatzekoa da, Aguado izendatu aurretik, Felipe de Prado bikario nagusiak gobernatu zuela elizbarrutiko patua, laster Juan A. Llorente [[Kalonje|kalonjearen]] lokarrietan eroriko zen gizon ahul eta Bonapartetarren defendatzaile sutsua. Pradoren frantziarrekiko morrontza ez da azaltzen bikarioak apezpikua sustatua izateko esperantzarik gabe. Gerrillak atxilotu eta [[Molina de Aragón|Molina de Aragonera]] eraman zuen, honek, aldi berean, bihozbera izanik, bere zortasunak barkatuko zizkiolarik eta Calahorrara itzuliko zuelarik. Aguiriano apezpiku legitimoaren eta bere kleroaren arteko lotura eztabaidaezinak, euren nahigabea areagotu zuten kleriko erregularrak izango ziren, gerrilla elikatuz.
Frantziar inbaditzaileek, euren nagusitasuna legitimatu nahi bazuten, Eliza bazutela ikusaraziz, klero erregular eta sekularra arduratzen ziren hori gezurtatzeaz. Izan ere, Bilboko kabildoak behin eta berriz sustatu zituen "meza grebak", beste batzuk armadara batu ziren soldadu gisa, beste batzuk Menendez de Luarca Santanderko gotzain gerrillariaren aginduetara jarri ziren, beste batzuk "El Cuevillas" gerrillari ospetsuarekin harremanetan jarri ziren, beste batzuk Izarra eta Ochoa apaizen taldeen atzetik joan ziren Urduñan eta Amurrion. Bestalde, Frantziako Poliziaren Komisario Nagusiak publikoki errege frantsesaren alde otoitz egiten ez zuten apaizei zigor latzak jartzen bazizkien, horrek ez zuen eragotzi fededunak elizetatik alde egitea otoitz hau egiteko unea iristean. Era berean, Ochandianoko apaiza zen Echánovek Agirianori bere herri osoak gerrara ihes egin zuela jakinarazten zion. Eta herri honetako fededunen jarrera ez zen salbuespena izan.
 
Frantziar inbaditzaileek, euren nagusitasuna legitimatu nahi bazuten, Eliza bazutela ikusaraziz, klero erregular eta sekularra arduratzen ziren hori gezurtatzeaz. Izan ere, Bilboko kabildoak behin eta berriz sustatu zituen "meza grebak", beste batzuk armadara batu ziren soldadu gisa, beste batzuk Menendez de Luarca [[Santander|Santanderko]] gotzain gerrillariaren aginduetara jarri ziren, beste batzuk "El Cuevillas" gerrillari ospetsuarekin harremanetan jarri ziren, beste batzuk Izarra eta Ochoa apaizen taldeen atzetik joan ziren [[Urduña|Urduñan]] eta [[Amurrio|Amurrion]]. Bestalde, Frantziako Poliziaren Komisario Nagusiak publikoki errege frantsesaren alde otoitz egiten ez zuten apaizei zigor latzak jartzen bazizkien, horrek ez zuen eragotzi fededunak elizetatik alde egitea otoitz hau egiteko unea iristean. Era berean, Ochandianoko[[Otxandio|Otxandioko]] apaiza zen Echánovek Agirianori bere herri osoak gerrara ihes egin zuela jakinarazten zionziona. Eta herri honetako fededunen jarrera ez zen salbuespena izan.
==== Erreakzio absolutistak ====
(1814-1833). "Jazarpen eta beldurrezko egunak" izan ziren Fernando VII.aren lehen eta bigarren erreakzio absolutistak 1814 eta 1823an, Pedro de Urquinaonaren arabera. Baina monarkia absolutuaren zaharberritze hau, bere buruhausteekin batera bazen ere, gogo handiz hartzen zuten euskal klerikoek. Erregeak Inkisizioa berrezartzen zuen, jesuitak hartzen zituen, Cadizeko elizgizonen aurkako xedapenak likidatzen zituen eta foruak berresten zituen. Euskal Elizako elizgizonek, beraz, tradizioarekiko errespetua erlijioari eustearekin bakarrik ziurta zitekeela uste zuten, aurreko belaunaldiek transmititu zuten bezala. Horregatik ideologia liberal berria, nahiz eta Euskal Herrian eragin txikia izan, ez zen soilik ataka eta deabru gisa aurkezten, baizik eta gatazka- eta desberdintasun-matrize gisa. Hierarkia bera arduratuko litzateke amesgaizto hau aldentzeaz. Eta erabilitako bidea bere gurutzada berezia pulpitutik jaurtitzean datza -herri misioak "ohituren desegitearen" aurka. Inkisizioaren balizko ezarpenak Fernando VII.ari balio zion Elizaren gustuzko sorbalda gainean adierazpen askatasunaren edozein adierazpen jazartzeko lana botatzeko. Epaimahai honen birjarpenaren inguruan, batez ere 1823tik aurrera, hartu ziren jarrera indartsuenak.
 
==== Erreakzio absolutistak (1814-1833) ====
Kleroaren ultra sektoreak, euskal Elizak parte hartzen zuenak, agian beste eskualde batzuetakoa baino fronte monolitikoago bezala ere, hura leheneratzea eskatzen zuen oldarkortasun handiagoz. Aita Acevedok, Gasteizko predikariak, Inkisizioa liberalen aurka erabiltzea amesten zuen, "Zenbakiak damutu behar izan gabe, ezta horretarako hil beharko liratekeen askok ere". Aita Santuak konkordia eskatzen zuen bitartean, Frai Manuel Martinezek "El Restaurador" -n hau idazten zuen: "Esaten dute (Inkisizioarena) erre egiten zuela, eta zein nekazarik ez du belar txarra erretzen hura kiskaltzeko?". Valentziako artzapezpikuak berak, Fray Veremundo Ariasek, behin eta berriz esaten zuen ez zela 1820ko postrazio egoeran berrezarri behar, XVI. mendeko zorroztasun eta ahalmenekin baizik. Ez da batere arraroa Giustiniani nuntzioa harriturik geratzea halako birulentziaren adierazpen horiekin. 1820rako, 1800. urtearekiko bokazio erlijiosoen gutxitzeak agerikoa zirudien. Hortik, Iruñeko eta Calahorrako gotzainak kexu ziren. Hala ere, hamarkada dotorean (1823-1833) berriz handitu ziren. Hala eta guztiz ere, Fernando VII.a hil ondoren Espainian barreiatutako 1.940 fraideen komentuetatik, 35 baino ez ziren Euskal Herrikoak, eta 13 baizik ez Bizkaikoak, nahiz eta beste eskualde batzuetakoekin alderatuta oso populatuak izan, eta, gainera, herri horiek oso maitatuak. Era berean, Espainian indarrean zeuden 35 aginduetatik, 5ek soilik zituzten etxeak Bizkaian: frantziskotar begiraleak, agustindar oinetakoak, merkatari oinetakoak, karmeldar oinutsak eta kaputxinoak.
(1814-1833). "Jazarpen eta beldurrezko egunak" izan ziren [[Fernando VII.a Borboikoa (Espainia)|Fernando VII.aren]] lehen eta bigarren erreakzio absolutistak [[1814]] eta [[1823|1823an]], Pedro de Urquinaonaren arabera. Baina monarkia absolutuaren zaharberritze hau, bere buruhausteekin batera bazen ere, gogo handiz hartzen zuten euskal klerikoek. Erregeak Inkisizioa berrezartzen zuen, jesuitak hartzen zituen, [[Cádiz|Cadizeko]] elizgizonen aurkako xedapenak likidatzen zituen eta foruak berresten zituen. Euskal Elizako elizgizonek, beraz, tradizioarekiko errespetua erlijioari eustearekin bakarrik ziurta zitekeela uste zuten, aurreko belaunaldiek transmititu zuten bezala. Horregatik ideologia liberal berria, nahiz eta Euskal Herrian eragin txikia izan, ez zen soilik ataka eta deabru gisa aurkezten, baizik eta gatazka- eta desberdintasun-matrize gisa. Hierarkia bera arduratuko litzateke amesgaizto hau aldentzeaz. Eta erabilitako bidea bere gurutzada berezia pulpitutik jaurtitzean datza -herri misioak "ohituren desegitearen" aurka. Inkisizioaren balizko ezarpenak Fernando VII.ari balio zion Elizaren gustuzko sorbalda gainean adierazpen askatasunaren edozein adierazpen jazartzeko lana botatzeko. Epaimahai honen birjarpenaren inguruan, batez ere 1823tik aurrera, hartu ziren jarrera indartsuenak.
 
Kleroaren ultra sektoreak, euskal Elizak parte hartzen zuenak, agian beste eskualde batzuetakoa baino fronte monolitikoago bezala ere, hura leheneratzea eskatzen zuen oldarkortasun handiagoz. Aita Acevedok, Gasteizko predikariak, Inkisizioa liberalen aurka erabiltzea amesten zuen, "Zenbakiak damutu behar izan gabe, ezta horretarako hil beharko liratekeen askok ere". Aita Santuak konkordia eskatzen zuen bitartean, Frai Manuel Martinezek "El Restaurador" -nren hau idazten zuen: "Esaten dute (InkisizioarenaInkisizioaz) erre egiten zuela, eta zein nekazarik ez du belar txarra erretzen hura kiskaltzeko?". [[Valentzia|Valentziako]] artzapezpikuak berak, Fray Veremundo Ariasek, behin eta berriz esaten zuen ez zela 1820ko postrazio egoeran berrezarri behar, XVI. mendeko zorroztasun eta ahalmenekin baizik. Ez da batere arraroa Giustiniani nuntzioa harriturik geratzea halako birulentziarenbirulentziako adierazpen horiekin. 1820rako, 1800. urtearekiko bokazio erlijiosoen gutxitzeak agerikoa zirudien. Hortik, Iruñeko eta Calahorrako gotzainak kexu ziren. Hala ere, hamarkada dotorean (1823-1833) berriz handitu ziren. Hala eta guztiz ere, Fernando VII.a hil ondoren Espainian barreiatutako komentuetako 1.940 fraideen komentuetatikartean, 35 baino ez ziren Euskal Herrikoak, eta 13 baizik ez Bizkaikoak, nahiz eta beste eskualde batzuetakoekinbatzuekin alderatuta oso populatuak izan, eta, gainera, herri horiek oso maitatuak. Era berean, Espainian indarrean zeuden 35 aginduetatikordenetatik, 5ek soilik zituzten etxeak Bizkaian: frantziskotar begiraleak, agustindar oinetakoakoinetakodunak, merkatari oinetakoakoinetakodunak, karmeldar oinutsak eta kaputxinoak.
spainiako komentuetan bizitza erlijiosoari ohiko desleialtasunak ematen bazitzaizkion, garai hartako ahuleziaren edo higaduraren ondorioz, euskal erlijiosoak gailentzen ziren haien begirune eta izpiritu onagatik. Izan ere, Konstituzio Hirurtekoan (1820-1823) sekularizazioak erraztu zirenean eta Espainiako erlijiosoen herenak klaustroa utzi zuenean, euskal komentuetan ia ez zen desertziorik egon. Revueltak, "Berrogeialdiaren" historialari bikainak, ikusten du euskal erlijiosoen gehiegikerien berririk ere ez dugula konstituzio-garai honetan. Euskal hierarkiak, azken batean, tronuaren inguruan lerroak ixten zituen garai honetan, Puyal y Poveda gotzainaren ahotik, 1823an, liberalen aurkako garaipenaren ondoren, euskal bikariengana jotzen zuenean, iraultzaileen zorigaitzek iraindutako Jainkoari nolabaiteko bidegabekeria eragiteko.
 
spainiakoEspainiako komentuetan bizitza erlijiosoari ohiko desleialtasunak ematen bazitzaizkion, garai hartako ahuleziaren edo higaduraren ondorioz, euskal erlijiosoak gailentzen ziren haien begirune eta izpiritu onagatik. Izan ere, Konstituzio Hirurtekoan (1820-1823) sekularizazioak erraztu zirenean eta Espainiako erlijiosoen herenak klaustroa utzi zuenean, euskal komentuetan ia ez zen desertziorik egon. Revueltak, "Berrogeialdiaren" historialari bikainakhistorialariak, ikusten du euskal erlijiosoen gehiegikerien berririk ere ez dugula konstituzio-garai honetan. Euskal hierarkiak, azken batean, tronuaren inguruan lerroak ixten zituen garai honetan, Puyal y Poveda gotzainaren ahotik, 1823an, liberalen aurkako garaipenaren ondoren, euskal bikariengana jotzen zuenean, iraultzaileen zorigaitzek iraindutako Jainkoari nolabaiteko bidegabekeria eragiteko.
==== Lehen karlistada ====
(1833-1840). Fernando VII.aren erregealdian absolutisten eta liberalen artean aurrez aurre zegoen antagonismoak, orain, borroka armatuan hiltzen zuen. Era berean, Isabel alabaren oinordekotza polemikoa, oraindik txikia zena, desitxuratua geratuko zen "apostolikoen" taldearen itzal oldarkorragatik, Carlos Maria Isidrok banderaduna eta hiruurtekoan elkarte sekretuetan antolatua, hala nola "el Angel Exterminador", "Sociedad del Ancora", "La Junta Apostólica", eta, ondoren, talde militarretan, lantza puntan dauden adarrekin ". Tomas y Valientek, ideologia karlista aztertzean, Euskal Herriko sektore zabalen jokabidearen gakoa eskaintzen digu hogeita hamarreko hamarkadatik: integrismo erlijiosoa, erreakzio absolutista, foru-sistemaren defentsa eta lurraren jabetzaren jaurerri-erregimenaren kontserbazio bera.
 
==== Lehen Karlistaldia (1833-1840) ====
Horrela, bada, Euskal Herriarentzat karlismoa biztanleriaren benetako altxamendu masiboa zen, hiri liberalen salbuespen oso orokorretan, haien nortasunaren defentsaren aurrean, eta Espainiako beste eskualde batzuentzat, berriz, bidelapur forma handiago bat besterik ez zen. Euskal Elizari dagokionez, nahiago zuen liberalismoaren aurkako erresistentziarik handieneko lerroa aukeratu, nahiz eta elizgizon erregular asko bere bokazioaren izaera espiritualari lehentasuna ematen ahalegintzen zen. Negrete kaputxinoak Bilbon egindako altxamendu karlistaren prestaketak eta Euskal Herrian sakabanatuta zeuden 150 fraide bizkaitar baino gehiagoren gerra-jarduera piztuak eragin zuten Calahorrako gotzainaren kexa ofiziala. Bestalde, propaganda liberalak euskal apaizei eta fraideei matxinada karlistaren bultzatzaile kualifikatuak leporatzeaz arduratzen zen, eta ondorio ustelduak izan zituen Zaragozan, Bartzelonan, Murtzian, Kataluniako eta Aragoiko puntuetan eta, batez ere, Madrilen. 1834ko "fraideen sarraskiak" deitoragarri tristeaz ari gara, gorteko Eskola Inperialeko jesuitek hasi zituztenak, aurreko urtean Iparraguirre gazte bardoak jaioterritik ikastera ihes egin zuenekoak.
(1833-1840). Fernando VII.aren erregealdian absolutisten eta liberalen artean aurrez aurre zegoen antagonismoak, orain, borroka armatuan hiltzen zuen. Era berean, Isabel alabaren oinordekotza polemikoa, oraindik txikia zena, desitxuratua geratuko zen "apostolikoen" taldearen itzal oldarkorragatik, Carlos Maria Isidrok banderaduna eta hiruurtekoanhiru urtekoan elkarte sekretuetan antolatua, hala nola "el Angel Exterminador", "Sociedad del Ancora", "La Junta Apostólica", eta, ondoren, talde militarretan, lantza puntan dauden adarrekin ". Tomas y Valientek, ideologia karlista aztertzean, Euskal Herriko sektore zabalen jokabidearen gakoa eskaintzen digu hogeita hamarreko hamarkadatik: integrismo erlijiosoa, erreakzio absolutista, foru-sistemaren defentsa eta lurraren jabetzaren jaurerri-erregimenaren kontserbazio bera.
 
Horrela, bada, Euskal Herriarentzat karlismoa biztanleriaren benetako altxamendu masiboa zen, hiri liberalen salbuespen oso orokorretan, haien nortasunaren defentsaren aurrean, eta Espainiako beste eskualde batzuentzat, berriz, bidelapur forma handiago bat besterik ez zen. Euskal Elizari dagokionez, nahiago zuen liberalismoaren aurkako erresistentziarik handieneko lerroa aukeratu, nahiz eta elizgizon erregular asko bere bokazioaren izaera espiritualari lehentasuna ematen ahalegintzen zen. Negrete kaputxinoak Bilbon egindako altxamendu karlistaren prestaketak eta Euskal Herrian sakabanatuta zeuden 150 fraide bizkaitar baino gehiagoren gerra-jarduera piztuak eragin zuten Calahorrako gotzainaren kexa ofiziala. Bestalde, propaganda liberalak euskal apaizei eta fraideei matxinada karlistaren bultzatzaile kualifikatuak leporatzeaz arduratzen zen, eta ondorio ustelduak izan zituen [[Zaragoza|Zaragozan]], [[Bartzelona|Bartzelonan]], [[Murtzia|Murtzian]], [[Kataluniako Herrialdea|Kataluniako]] eta [[Aragoi|Aragoiko]] puntuetan eta, batez ere, [[Madril|Madrilen]]. [[1834|1834ko]] "fraideen sarraskiak" deitoragarri tristeaz ari gara, gorteko Eskola Inperialeko jesuitek hasi zituztenak, aurreko urtean Iparraguirre[[Jose Maria Iparragirre|Iparragirre]] gazte bardoak jaioterritik ikastera ihes egin zuenekoak.
Euskal kleroak lehen karlistadan izan zuen esku-hartzea erraz frogatzen da. Eta bere partehartzea zuzena izan zen, matxinada piztuz, edo zeharkakoa, komentutik ihesi, bertan geratzeak, gehienetan, bi suen artean bizitzea esan nahi baitzuen, liberala edo karlista bere morroi ezberdinekin. Ihes egiteko jarrerak, gobernua, 1834ko martxoak 26ko dekretua ematera mugiarazi zuen, honen bidez, komunitatearen seirenak ihes egiten zuen edozein komentu ezabatzea agintzen zelarik, edo goikoak, bere menpekoetako baten ihesaren berri berehala ematen ez zuena, edo batzar klandestinoak egiten ziren tokian, edo gerra tresnak egiten ziren tokian. Harrigarria izan zen Bilboko 104 frantziskotarren, Bermeokoen eta Oñatikoen ihesa. Azken honek, ustekabean harrapatu zuen Tiberi nuntzioa, egun haietan Grazia eta Justizia ministroaren aurrean martxoaren 26ko legearen aplikazioa saihesten saiatzen baitzen. Jarrera horren albisteak bere kudeaketa diplomatikoa arriskuan jarri zuen, gobernuaren aurrean barkamenik gabe utziz.
 
Euskal kleroak lehen karlistadankarlistaldian izan zuen esku-hartzea erraz frogatzen da. Eta bere partehartzea zuzena izan zen, matxinada piztuz, edo zeharkakoa, komentutik ihesi, bertan geratzeak, gehienetan, bi suen artean bizitzea esan nahi baitzuen, liberala edo karlista bere morroi ezberdinekin. Ihes egiteko jarrerak, gobernua, 1834ko martxoak 26ko dekretua ematera mugiarazi zuen, honen bidez, komunitatearen seirenak ihes egiten zuen edozein komentu ezabatzea agintzen zelarik, edo goikoak, bere menpekoetako baten ihesaren berri berehala ematen ez zuena, edo batzar klandestinoak egiten ziren tokian, edo gerra tresnak egiten ziren tokian. Harrigarria izan zen Bilboko 104 frantziskotarren, Bermeokoen eta Oñatikoen ihesa. Azken honek, ustekabean harrapatu zuen Tiberi nuntzioa, egun haietan Grazia eta Justizia ministroaren aurrean martxoaren 26ko legearen aplikazioa saihesten saiatzen baitzen. Jarrera horren albisteak bere kudeaketa diplomatikoa arriskuan jarri zuen, gobernuaren aurrean barkamenik gabe utziz.
==== Elizaren desamortizazioa ====
(1808-1868). Euskal Herriko iritzi-sektore zabalentzat elizako desamortizazioaren arazo larria Elizaren aurkako erasotzat ez ezik, euskal nortasunaren eta tradizioaren aurkako erasotzat hartuko da. Fernández de Pinedo, Donézar, Mutiloa, Extramiana eta García de Cortázar autoreen eskutik, esan dezakegu hemen euskal kleroaren zoria Espainiako gainerakoena baino txarragoa izan zela, agian klero horrek, hein batean soldatapekoak, galtzeko oso gutxi zuelako. Nolanahi ere, XIX. mendearen hasieratik, liberalismoaren gorakada politikoak zekarkion arriskua sumatzen zuen euskal kleroak. Hortik dator alderdi tradizionalistarekiko atxikipen azkarra eta Hirurtekoaren asaldura errealistekiko atxikipen azkarra, karlismoaren eztanda dinastikoaren zain egon gabe. Lehenago, beraz, bi desamortizazio handietatik, Josef I.aren garaian, hemen ere komentu ugari ezabatu ziren eta haien ondasunak saldu ziren. Batzuk Fernando VII.aren seiurteko absolutistan suspertuko ziren, beste batzuk, berriz, bizimodu ahula izatera baztertuta geratuko ziren, mota guztietako zor eta hipoteken menpe.
 
==== Elizaren desamortizazioa (1808-1868) ====
Aitzitik, Euskal Herriak ihes egingo zion Cadizeko Gorteen desamortizazio saiakerari, Frantziaren okupazioak hura aldarrikatzea galarazten baitzuen. Bai, ordea, Fitero, Urdax, Marcilla, Leyre, Irache eta La Oliva Nafarroako monasterioek aurrez aurreko erasoa jaso zuten hiruurtekoan. Orreagakoa baino ez zen salbatzen. Era berean, Bizkaian frantziskotarrek euren 5 komentuetako 3 itxita ikusi zituzten, Bilbokoa, Forukoa eta Bermeokoa. Durangoko Agustinarrak ere antzerakoa izan ziren. 1834. urtearen hasieran egoerak okerrera egiten zuenez euskal probintzietan auzi liberalarentzat, hainbat erlijio-komunitatek beren komentuak hustu behar zituzten beste helburu batzuetarako, hala nola ospitaleak, kuartelak, kartzelak. Hala nola, Gurutzeko klariskak eta Bilboko Gizakundeko dominikak, adibidez.
(1808-1868). Euskal Herriko iritzi-sektore zabalentzat elizako desamortizazioaren arazo larria Elizaren aurkako erasotzat ez ezik, euskal nortasunaren eta tradizioaren aurkako erasotzat hartuko da. Fernández de Pinedo, Donézar, Mutiloa, Extramiana eta García de Cortázar autoreen eskutik, esan dezakegu hemen euskal kleroaren zoria Espainiako gainerakoena baino txarragoa izan zela, agian klero horrek, hein batean soldatapekoak, galtzeko oso gutxi zuelako. Nolanahi ere, [[XIX. mendea|XIX. mendearen]] hasieratik, liberalismoaren gorakada politikoak zekarkion arriskua sumatzen zuen euskal kleroak. Hortik dator alderdi tradizionalistarekiko atxikipen azkarra eta Hirurtekoaren asaldura errealistekiko atxikipen azkarra, karlismoaren eztanda dinastikoaren zain egon gabe. Lehenago, beraz, bi desamortizazio handietatik, [[Josef Bonaparte|Josef I.aren]] garaian, hemen ere komentu ugari ezabatu ziren eta haien ondasunak saldu ziren. Batzuk Fernando VII.aren seiurteko absolutistan suspertuko ziren, beste batzuk, berriz, bizimodu ahula izatera baztertuta geratuko ziren, mota guztietako zor eta hipoteken menpe.
 
Aitzitik, Euskal Herriak ihes egingo zion Cadizeko Gorteen desamortizazio saiakerari, Frantziaren okupazioak hura aldarrikatzea galarazten baitzuen. Bai, ordea, [[Fiteroko monasterioa|Fitero]], Urdax[[Urdazubi]], Marcilla[[Martzilla]], Leyre[[Leireko monasterioa|Leire]], Irache[[Iratxeko monasterioa|Iratxe]] eta La[[Olibako monasterioa|Oliva]] Nafarroako monasterioek aurrez aurreko erasoa jaso zuten hiruurtekoan. [[Orreagako kolegiata|Orreagakoa]] baino ez zen salbatzen. Era berean, Bizkaian frantziskotarrek euren 5 komentuetako 3 itxita ikusi zituzten, Bilbokoa, [[Foru|Forukoa]] eta [[Bermeoko frantziskotarren eliza eta klaustroa|Bermeokoa]]. [[Durango|Durangoko]] Agustinarrak ere antzerakoa izan ziren. 1834. urtearen hasieran egoerak okerrera egiten zuenez euskal probintzietan auzi liberalarentzat, hainbat erlijio-komunitatek beren komentuak hustu behar zituzten beste helburu batzuetarako, hala nola ospitaleak, kuartelak, kartzelak. Hala nola, Gurutzeko klariskak eta Bilboko Gizakundeko dominikak, adibidez.
Beraz, izaera militarreko xedapenek, aldi berean, zelaigabeko komentuen antolaketa arautuko zuten, 1834ko Errege Agindu batzuetan amaituz, zeinetan modu leunean ezabatzen baitziren – Aldi baterako – Arabako, Bizkaiko eta Nafarroako biztanlerik gabeko komentuak, eta ondoren Errenteria, Hondarribia eta Sasiolakoak Gipuzkoan; Orreaga, Leire, Oliva, Iranzu,
 
Beraz, izaera militarreko xedapenek, aldi berean, zelaigabeko komentuen antolaketa arautuko zuten, [[1834|1834ko]] Errege Agindu batzuetan amaituz, zeinetan modu leunean ezabatzen baitziren – Aldi baterako – Arabako, Bizkaiko eta Nafarroako biztanlerik gabeko komentuak, eta ondoren [[Errenteria]], [[Hondarribia]] eta [[Sasiolako komentu-ospitalea|Sasiolakoak]] Gipuzkoan; [[Orreaga]], Leire, Oliba, Iranzu, San Mames, [[Burtzeña|Burceña]], [[Erandio|Desierto]] eta Larrea. Geroago, [[1835|1835eko]] ekainaren 25ean, Torenoko kondeak, iraultzaileekin bat egiteko, Aragoi eta Katalunian hain harrigarriak zirenak, 12 irakasle erlijioso izan ez zituzten komunitateak ezabatzea dekretatu zuen. Xedapen horrek 900 komenturi eragiten zien.
 
Baina euskal liberalek, karlistadankarlistaldian lanpetuta, ezin zuten denborarik gastatu legearen aplikazioan, eta, beraz, hemen praktikan bide hiletan geratuko zen. Hala ere, [[Mendizabalen Desamortizazioa|Mendizabal]] progresistaren ministerio-kudeaketak (1835eko iraila-1836ko maiatza) komunitate erlijiosoak exekutatzen zituen eta haien ondasunak desamortizatzen zituen. Egia esan, [[1837|1837ko]] Konstituziogileek Euskal Autonomia Erkidegorako bateginbat egin zituzten dekretu guztiak lurralde liberal oparoan baino ez ziren aplikatu. Komentuak kentzea edo murriztea -azken hau, 20ra iristen ez zen mojen komentua bazen ere- gotzaina buru zuen Elizbarrutiko Batzar batek burutu behar zuen. Calahorrakoak, Euskal Herriaren parte zen elizbarrutiak, lankidetza oro ukatu zuen, bidegabetzat jotzen baitzituen zehaztapen horiek Aita Santuaren onespenik gabe. [[1855|1855eko]] Desamortizazio Orokorrari buruzko beste Legea, Madoz Legea bezala ezagutzen dena, hemen modu antolatuan salmenten aurka egiteagatik bereizten da. Elizaren ondasunei dagokienez, aldundiek, Bizkaikoa bezala, foruak kentzeko legea urratu zuten, eta, eskumenik izan gabe, ondasun horiek besterentzeari uko egin zioten, egitate hori "herrien ondasunak erreklamatzeko lehen urratsa" izan zitekeelako. Nafarroa izan zen oposizio gutxien egin zuena, Araban eta Gipuzkoan, 1866tik 1869ra bitartean, Elizaren ondasunei eraso handia egin zitzaien bitartean.
 
==== Progresisten eta moderatuen artean (1835-1868) ====
(1835-1868). Erregealdiak sistema liberalaren finkapena begiztatuko zuen, nahiz eta konfesionala izaten jarraitu. "Politikako aberats berriek", Comellasen esaldi zoriontsuan, 1837ko uztaileko lege bat aldarrikatzen zuten, prestazio hamartar eta primiziala ezabatzen zuena. Gerra karlistan, Euskal Herriko zatirik handienean -Pretendientearen gobernuari lotuta- ezin izan zen aplikatu. Baina Bergarako Hitzarmena sinatuta (1839), Ignacio Sorondo Iruñeko gotzaindegiaren menpeko bi artzapezentzat hamarrenen biltzaile izendatu zen. Sorondok, herria ezagutzen zuenak, hamarrenen Elizbarrutiko Batzarraren izenean, gobernuaren jarrera justifikatzen zuen, "Gurtza eta kleroari eusteko behin-behineko neurritzat" hartuz. Kontu handiz ibili arren, gipuzkoar kabildoen erantzunak, arabarren patroiak, Tolosakoaren erantzuna izango dira: "Gai hauetan guztietan, aldez aurretik zuzenduko dira herrialdeko foruek eskatzen dituzten formalitateak, horien kontserbazioa hitzemanda baitago". Gobernadore zibil berak, gobernazio ministroari, kleroaren eta monarkiaren arteko gorrotoa betikotuko zuten "berritasunak sartzea" aholkatzen zion. Eta hamarreneko legeak izoztuta geratzen ziren haran horientzat. Aldi berean, Esparteroren erregeordetzak, Elizaren eta Estatuaren arteko tentsioa larriagotzen zuen.
 
Eliza nazional bat antolatzeko egin zuen lan legegilea izugarria izan zen. 160 lege, dekretu eta aginduren kopurua gainditu zuen, desamortizazioak zituzten elizgizonak menderatu eta ahultzeko eta beren komunitateen likidazio bera lortu arte. Euskal Eliza, gerrak suntsitua, hondatu egiten zen une batzuetan, batez ere orain, liberalek bilatutako Garcia Abella de Calahorra eta Andriani de Pamplona gotzainen absentziaren aurrean. Euskal elizgizonak, gehienbat, liberalaren gaitzespena erakusten zuen pulpitutik, gobernuaren erregalismo berriaren aurkako Elizaren defentsan sartuz. Jarrera horrek Andrianiren erbesteratzea ez ezik, kalonje batzuena ere eragingo luke. Baina moderatuen boterera igotzeak eta 1845eko Konstituzioaren sagaratzeak harremanak hobetuko zituzten, 1851ko konkordatua sinatzeraino. Euskal Elizak, erbesteko punta-puntako elizgizonak jaso ondoren, gogo handiz parte hartzen zuen erregimen burges berriari eusten, "Erregimen zaharretik" aldenduz.
Arabako Foru Aldundiak, Gasteizko Udalak eta, batez ere, Pedro de Egaña politikari arabarrak (14 urte) -batzuetan Gobernazio ministro gisa- Arabako hiriburuan euskal mitra finkatzea lortu zuten. Era berean, Bizkaiko eta Gipuzkoako beste bi aldundiek elizako aurrekontu berriak ordaintzera behartzeko hartutako konpromisoak enpresaren azken arrakasta berretsi zuen. Euskal elizbarrutiaren sorreraren garrantzia pozez gainezka jaso zuten euskal prentsa osoak, batez ere Arabakoak, eta probintzia horietako gizarte sektore guztiek. Gasteizko gotzaindegi berriak euskal historia osoko lehen erakunde partzialki bateratua eskaintzen zien euskaldun guztiei. Garrantzi politiko hori ez litzaioke oharkabean pasatuko La Calzadako abadeari; izan ere, aparteko garrantzia duen dokumentu batean, Justizia ministroaren aurrean protesta egiten zuen elizbarruti hori sortzeagatik; izan ere, "Baldin eta duten independentzia administratibo eta legedi bereziaren arabera, espirituala eta elizgizona elkartzen badira, beharrezkoa den guztia dute beren kabuz gobernatzeko eta independenteak izateko".
 
==== Iraultza liberala (1868-1876) ====
(1868-1876). Gasteizko egoitzako buru zen Diego Mariano Alguacil y Rodríguez, 59 urtekoa. 1868 arte, bere garaiko doktrina-gaietan oinarritu zituen bere kezkak. Pio IX.aren, Aita Santuaren, lurreko "Vice-Dios" ren, aldeko etengabeko adierazpenetatik, euskaldunek "San Pedroren ondarearen" aldeko dohaintzak handituko lituzkete. Era berean, nahiz eta kleroaren aurkako ingurumen-oldarkortasuneko urteak izan, euskal ordenazioen estatistikek gainezka egingo lukete. Bere izena aipatuz, baina hura gaindituz, Yurre, Valbuena bezalako kalonjeak aurkitzen ditugu, baina batez ere Vicente Manterola, kanonjea, donostiar polemiko, maitatu eta bilipendiduna, Euskal Herriko astekari Katolikoaren sortzailea. 1868ko Iraultza "loriatsuak", bere filmaketaren lehen hemezortzi egunetan, elizaren aurkako hamaika dekretu aldarrikatzen zituen. Gasteizko gotzainaren jarrera ofiziala izan zen zain egotea, adierazpenik egin gabe, baina Gasteizko agintari berriei konplimenduzko bisitarik egin gabe. Horretaz kexatuko litzateke alkatea, horretarako egindako ezohiko bilkuran. Bestalde, euskal probintziak atzerapenarekin igo ziren "iraultzaren trenera", nazioan jada arrakasta izan zutenean.
 
Hemen ez ziren inola ere eman eraikin erlijiosoen eraispenak, Sevillan, Malagan edo Madrilen, esaterako. Erlijio-komentuak kentzea edo murriztea, hemen ere, printzipioen adierazpen hutsean geratzen da, gutxienez 25erako, eta horien berri badugu. Diputatu nagusi berberak, batez ere Miguel Dorronsoro karlista, "Zaldun jatorra", Hendaiaraino lagundu zuena, bere babesle bera izan zen. Euskal herritar liberalen ekimenez eta are gutxiago karlisten ekimenez, Loiolako jesuitak kanporatzea erabaki zuten, erbestera joan aurretik jesuita espainiar asko agertzen baitziren bertan. 1869ko Konstituziogileen irekieraren aurrean, euskal herriak bere diputatu kontserbadore eta katolikoak aukeratu zituen, gehiengo liberal eta aurrerakoiko parlamentu baterako, gutxiengo errepublikar kezkati batekin eta eliza- eta erlijio-gaiei buruzko informazioekin. Espainian erlijio-askatasuna behin betiko onartu baino lehen, probintziek, "Katolikoen elkarteen" bidez, erlijio-batasunaren aldeko sinadurak bildu zituzten, ordena honetan: nafarrek 135.834 sinadura lortu zituzten, gipuzkoarrek 79.829, arabarrek 50.689 eta bizkaitarrek 46.859. Nabarmentzekoa da Donostiak duen sinadura-kopuru txikia, 2.338 sinadurarekin, gehi Antigua auzoko 354rekin, 14.111 biztanleren gainean, 1860ko erroldaren arabera, Gasteiz eta bere herrien aldean, 18.133 sinadurarekin. Datu horien azpian, aipatu ditugun elkarte borrokalarien jarduera dago, hala nola Gasteizkoa, "Prentsa onaren" hedapenarekin, doan.
 
==== II. Gerra karlista (1872-1876) ====
(1872-1876). Katolizismoari erlijioan eta tradizionalismoari politikan oldarkortasun liberalak – Batez ere baserritarrarengan, baina baita euskal herritarrarengan ere – Amaigabeko konspirazioak eragin zituen Madrilgo gobernuen eta probintzietako administrazioaren ordezkarien aurka, batez ere Gipuzkoan. 1869ko Gipuzkoako Batzarrak, gehiengo liberalekoak, 31 herri bertan behera uzteagatik, Azpeitian, Legazpin, Zumaian eta Oiartzunen urte hasierako udal hauteskundeetan izandako ustelkeriagatik atsekabetuta, arazo bat sortu zuen, ez bakarrik gipuzkoarra, baizik eta Euskal Herri osokoa. Izan ere, 69ko Batzar haiek Gipuzkoako parrokia-erreformari buruzko irizpena eman zuten, Gasteizko apezpikua alde batera utzita, zeinak, kontaezinezko gorabeheren ondoren, deusezak deklaratuko baitzituen bere eliz legeetan. Botere zibilaren eta elizaren arteko gatazka mende amaierara arte ez zen harpidetuko. Bitartean, 1869tik 1888ra, auziak etengabeak ziren. Azkoitiko, Zestonako, Zarauzko, Zegamako, Segurako, Aiako, Bidaniako eta Usurbilgo punta-puntako udalek Foru Aldundia eta Gobernu Zibila zuten aurrez aurre, eta, beraz, kargutik kendu, isuna jarri eta espetxeratuko zituzten, eta, horrela, "Kausa onaren" heroi bihurtuko ziren -nahi gabe-.
 
Hondarribiko batzarraren eliz ekimenek, zerbitzuan zeuden apaizen kopurua murriztean eta elizena ere murriztean (46 kentzen zituen), gipuzkoarren fedea arriskuan jartzeaz gain, 31 herri kontestatarioek foruen existentzia bera ere aipatzen zuten. Izan ere, Dorronsorok, Manterolak eta Ortiz de Zaratek azaltzen zuten elizgizonen eta foruen kausa berbera zela, nahasi egiten zirela. Aldundia, beraz, Hondarribitik irten zen, foru-aldunditik, eta, haien arabera, probintzial bihurtu zen, hau da, "Gaztelar" instituzio bihurtu zen, eta, beraz, deskalifikazio-zigorra haren gain erori zen. Erakundeen nahigabeari euskal apaiz guztietan konspirazioarekin eta bere nortasunaren defentsarekin erantzuten zitzaion. "Jainkoa eta Foruak" Carlos VII.aren aldarrikapena bideratuko du, Pretendientea Espainiako tronura.
Hala, Azpeitian, Jauregi apaiza eta beste bost apaiz, 162 mutilekin, jesuiten kongregazio Marianetakoak; Orion, Macazaga apaiz kultua, goi-mailako jesuita Garciarena, aldi berean sediziosoak Motan espetxeratua; Arechavaletan eta Leintz bailaran, apaiz Segura, Municha, Echaguibel, Kleroa "Hondarribiako Batzarren eta Konstituzioaren aurkako matxinaden buru zen; Hondarribian, Ollo parrokoak karlistak babesten zituen Guadalupeko basilikan bertan; Tolosan, Mendizábal apaiz adimentsuak, Santa Cruz mitikoaren mentoreak, udal hauteskundeak usteltzen zituen; Donostian, Honrubia apaizak, Azcue, Arizmendi 1873ko irailaren (e) (a) n, honako hau idatziko du: "Azpeitiko udalerrian 18 jesuita eta 200 jesuita baino gehiago bildu izana. Egunkariak jakingo ez lukeena da bere karikatura errealitatearekin nahasten zela.
 
==== Zaharberritzea. Bizitasun gorakorra (1876-1904) ====
Bizitasun gorakorra (1876-1904). Mendearen azken heren honetan, XX. mendearekin batera, hierarkia katolikoak "Euskal arazoari" aurre egin beharko lioke, ez zailtasunik gabe. 1890ean, Angelo di Pietrok Vatikanoari Madrilgo nuntzioak egindako txosten diplomatikoan, Gasteiz gobernatzeko oso zaila zen elizbarrutia zela onartzen zen, bertan, argi eta garbi, euskaldunen izpiritua eta joerak Madrilgo gobernuaren politika zentralarekin talka egiten zuelako. Askok izaera politikoa duten arrazoiengatik, Gasteizko bigarren gotzainak, Sebastián Herrero eta Espinosa de los Monteros (1877-1880), mitra honi uko egingo zion, aurretik 1878an kontziliazio-mintegi berri baten oinarriak bota gabe. Zaharberritzearen aurretik beste mintegi bat zegoen Gasteizen, fundazio partikularrekoa, Agirrerena izenekoa. Mariano Miguel y Gómez (1881-1890) hirugarren gotzaina iritsi zenean, 1884an Oñatin mintegi txiki bat sortu zen, Unibertsitate zaharraren eraikinean.
 
Honek, 1881ean, bere aurrekoen parrokia eraberritzeko proiektuak gauzatuko lituzke. Gipuzkoari dagokionez, 1885ean Loiolako San Inazioren jaiotetxeko lanak bultzatu zituen. Izan ere, Jesusen Lagundiaren etxe-ama osatu gabe eta bakartuta geratu zen 1767tik. 1868ko Gipuzkoako Batzar Nagusiek, Zumaian, santutegia amaitzeko harpidetza ireki zuten. Orain bere txanda jotzen zuen San Inazioren etxera. Madrilgo gobernuak bere egoitzatik kentzen zuen, Madrilgo gotzain bihurtuz, dio Di Pietri nuntzioak berak, "Kleroarekiko autoritate nahikorik ez zuelako eta bere senideengatik gidatzen uzten zitzaiolako". Bere oinordekoa, Ramón Fernández de Piérola (1890-1904), Gasteizera, ibilbide eklesiastiko luze batekin iristen zen -Amadeo I.a erregearen ohorezko kapilaua, Habanako eta Avilako apezpikua eta publikoa-, euskal probintzietan gerra karlista amaitzeko bere aholkuekin lagundu izana leporatzen zitzaion, agian arrazoirik gabe.
Gasteizko seminario handian – "Espainiako elizbarrutirik onenarena", nuntzioaren esaldian –, 1890ean 727 ikasle zituen, horietatik 254 barneratuak. Aipatzekoa da elizbarrutiko apaizen gutxitze txiki bati kontrajartzen zaiola ordena eta kongregazio erlijiosoen loratze, berreskuratze eta antolaketa geldoa. Institutu erlijiosoen garapenari dagokionez, azpimarratzekoak dira kongregazio femeninoen fundazioak. 63ra arte dira mendearen bigarren erdian argia ikusi zutenak. Gipuzkoarentzat merezi du gogoratzea – Amaiera izaera izan arren – Hezkuntza helburuekin, "Baserritarren alabentzat eta arrantzaleentzat", 1866an Cristobaldeguiren ikuskariak, llagen mojak sortuak, eta Mariaren Konpainiako erlijiosoak, Donostian. Bilbon indarrez sortu ziren 1891n Santos Angeles Custodios elizgizonak, Rafaela María Ibarra eragin handiko fundatzailearen zuzendaritzapean. Gomer jesuitaren eskutik, "Intxaur askorekin eta zarata gutxirekin", Euskal Herrian sartuko lirateke, pontifikatu honen azpian, xume erlijioso batzuk, salesiarrak, Cavour eta Garibaldiren "Risorgimento italiano" laikoan jaioak, Juan Bosco apaizak sortuak, gaur santua, "Klase herrikoien giza, gizarte eta izpiritu sustapenerako", Ramon Zabalo salestarraren pazientzia beneditarrak eta euskal irmotasunak Barakaldon sortzea lortu zuten 1899an, udalaren baldintzarik gabeko laguntzarekin. Piérola hil aurretik, 1898an, Urquiolako santutegia altxatzeko lanak hasi zituen, eta Valentin Berriotxoa beatifikatzeko prozesuan esku hartu zuen.
 
==== Integrismoa eta nazionalismoa (1888-1923) ====
(1888-1923). Bigarren desegitean, karlismoa desegiten hasi zen. Ezkerretik, "Posibilista" talde bat, Pidal eta Mon buru zituena, mugimendu karlistatik irteten zen Batasun Katolikoa sortzeko, eta, eskuinetik, Ramon Nocedalen alderdi integrista 1888an. Azken honek, bere leloan "errege" hitza erabili gabe, Jesukristoren erregetza bakarra aldarrikatzen zuen, honela, "Kristo Erregea" leloa sortuz. Orduan integrismoa sortu zenean, euskal Eliza bi taldeetan bilduko zen. Gauza bera egingo zuten ordena erlijiosoek, kaputxinoak karlismoan sartuz, karmeldarrek eta jesuitek integrismoa argi eta garbi zabaltzen zuten bitartean, azken hauek "arrazoia eta Fe" aldizkari ospetsuan. Azpimarratzekoa da, eta azpimarratuz, euskal industria-gizarte berriaren hezkuntza-premiek, 1883an, oraingoan Bizkairako, jesuitek zuzendutako goi-mailako ikasketen zentro bat ekarriko luketela, laster Deustuko Unibertsitatea izenarekin ezagutuko litzatekeena.
 
Hogeita hamar urte geroago, Pedro de Icazak sortutako Fundación Vizcaína Aguirre fundazioaren babespean, beste erakunde paralelo bat sortu zen, merkataritza-ikasketei bakarrik eskainia, Jesusen Lagundiaren eskutik, Deustuko Merkataritza Unibertsitatea ere deitua. 1900. urtean jesuitak errenkada integristetatik desbideratzen direnean, mugimenduak praktikan bere garrantzia galduko du. Hala ere, bere herentziak garrantzi handiagoa izango du Euskal Herrian, lehen euskal nazionalismoan sartu baitzen. Bere aitak, Sabino Aranak, integrista guztiek bezala, "Jesukristoren erregealdi soziala" islatu nahi zuen, baina soilik euskal arraza eta hizkuntzaren ibilbideen barruan. Ideologia nazionalista berriak, euskal gertaera bereizgarriarekiko hain sentibera izanik, hainbeste urte bere nortasunaren kontzientzia bizirik mantentzen saiatzen ari zen klero baten nahiak eta borrokak islatzen zituen. Pulpitutik, orain eta aitortzatik bertatik, euskal apaizek egitarau erlijioso-politiko oso bat abiaraz zezaketen, beren fededunen buru xaflakorretan erraz sartuko zena. Oso lan gutxi egin zuten elizbarruti honetako gotzainek beren elizgizon politizatua konbentzitzen beren parrokiakoak botoa ematera bideratzearen komenigarritasunaz.
Alfontso XIII.aren adin nagusitasunetik aurrera, gobernuak euskal elizgizon ugari sustatuko zituen apezpikutzara. Klerikoan, euskal ideologia nazionalistak bere deskalifikazioa osatuko luke, karlismoa bere sustapenean arrakastaren bermea litzatekeen bitartean. Jose Cadena eta Eleta, Gasteizko egoitzan oinordekoa, era guztietako liskarretara pasatuko ziren euskal nazionalismoarekin: bataioetan euskal izenen debekua, klero euskaldun filonazionalistaren etengabeko salaketa, Angel Zabalaren Bizkaiko Historiari argitalpen lizentzia ukatu izana. Bestalde, Eleta prebalatuaren kezka Gasteizko katedral berria eraikitzea izan zen, 1911ko apirilean kripta bikaina inauguratzea lortuz. 1913an Melo y Alcalde gotzaina sartu zen euskal eszenan. Gasteizen sartzea eta ideologia nazionalista aurreratzea bat zetozen. Berak, ordea, mugimendu mauristak eskatuta ikusiko zuen bere burua, euskal eskuinaren politika berriaren pertsonifikazioa. Bere osagai autoritarioak eta espainiar aberriaren balio katolikoekiko fideltasunaren berme mauristak bere lehentasun guztiak erakarriko lituzkete. Melo aita santuak, orduan euskal ideologia ulertzeko ahaleginik txikiena ere egin gabe, harreman onak izan zituen euskal burgesiako kide nabarmenekin. Madrilgo elizbarrutira lekualdatu zuten, 1917an Leopoldo Eijo y Garay euskal egoitza okupatu zuen. Unibertsitate Gregorianoko ikasle bikainak hiru doktoretza lortu zituen Gasteizera iritsi aurretik. 36 urterekin elizbarruti deseroso batean sartu zen. Izugarrizko zalaparta sortu zuen Euzkadi egunkari ez hain katolikoaren zuzendari katolikoaren aurka 1923ko maiatzean botatako eskomunioak. Arrazoia, Belloch kardinalaren diskurtsoaren zentsurak eragin zuen, Estibalizko Ama Birjinaren koroatzea zela eta, non aita santuak interes erlijiosoak monarkikoekin identifikatzen zituen.
 
==== Diktadura eta II. Errepublikaerrepublika ====
Nortasun eta originaltasun handiko gotzainek beteko dute Gasteizko egoitza urte hauetan. Lehena, Zacarias Martinez Nuñez agustinarra, 1923ko uztailean iritsi zen, hirurogeigarren urteurren bihurtzeko zorian. Bere sentsibilitate zientifikoak -zientzian doktoretza bat zuen - Diziplina enpirikoen aldeko ekimen mota guztiak sustatuko zituen elizbarrutiaren bihotzean, seminarioan. 1920. eta 1930. urteen artean, etorkizuneko euskal apaizen ikasketa-planak euskal gramatika, psikologia esperimentala, paleontologia, geologia, etnografia eta paleontologia ikasketekin aberastu eta zabaldu behar ziren. Era berean, ikasketa teologikoen orientazio askoz pastoralagoak misionologia, ekintza katoliko soziala eta pedagogia kateketikoa bezalako irakasgaiak sartzen zituen. Aldaketa horren aitzindariak izan ziren gaur egun euskal ikasketen patriarka den Martinez, Jose Migel Barandiaran, eta Manuel Lekuona. Bi iturburu agortezin horietatik sortu ziren Eusko-Folklore Elkartea, euskal hizkuntza eta literaturaren katedra, Kardaberaz Akademia, Gymnasium aldizkaria. Bestalde, gotzain berriaren sentimendu monarkikoak agerian geratu ziren 1926ko otsailean Urolako trenbidearen inaugurazio solemnean, Espainiako Erregeen aurrean emandako hitzaldian.
 
Erbesteratuak Hendaiara, Angletera, Poitiersera, Bugedora eramango zuen. 1933an bere egoitzara itzuli zen. Egunkarietako gerrillak, Ezquiogako agerpenak, Konfesio eta Kongregazio Erlijiosoen Legea, euskal apaizen aurkako atentatuak, 1934ko iraultza, Bilboko El Liberalek euskal Elizaren aurkako errezelo publikoak, nazionalistak ezkerrera hurbiltzea, 1936ko hauteskundeak, horizonte beligerantea udaberrian, uztailaren 18an lehertua. Heriotza mehatxuak, beldurrak, gotzainaren bigarren erbesteratzea, Burgosko gobernuak Gasteizko seminarioaren itxiera tramitatzea bere zortziehun seminario ingururekin. Don Mateoren erbestealdia 1947an Zarautzera itsu-itsuan itzuli zenean amaituko zen. Berriz joatea egokitu zitzaion, elizbarruti bikaina utziz 2.150 apaiz sekularrekin, espainiar osoaren% 6; 1.549 erlijioso, Espainia osoaren% 12, eta 5.123 erlijioso, herrialdeko guztien ia% 11.
 
==== Erritualismoa eta konfrontazioa (1950-1968) ====
(1950-1968). 1950eko hamarkadan Espainia osoan izandako gizarte-aldaketarekin, Eliza ere garatzen hasi zen. Aukera horiek nabarmengarriak ziren Euskal Autonomia Erkidegoan, 1955etik 1975era bitartean biztanleria% 59,95 handitu baitzen, Espainiako biztanleriaren batez besteko hazkundea% 22,91koa izan zen bitartean. Erritualismo erlijioso nagusitik erlijiotasun etiko batera pasa behar zen. 1953ko Konkordatoak, botere zibil eta erlijiosoaren arteko osmosia kanonizatzen zuenak, ez eta hierarkiak ere, erlijioa integrazio-faktore gisa erabiltzearekin gustukoa zenak, ezin zuen jada geldiarazi keinu erretoriko erlijiosoen erorketa. "Nerbioiko misioa" deiturikoak Bilbo Handiko eremu osoa astintzen zuen ildo horretan, 1953. urtearen amaieran hain zuzen ere. Eta garai berriekin klerikoen belaunaldi berriak agertzen ziren, 1936ko gerra eta banaketa manikeoa ezagutu ez zutenak. Euskal elizako hiru barrutiak ilusioz eta konpromisoz bidean jarri ziren. Gasteiz bezalako elizbarruti batek, gutxi industrializatua, 1961ean herrialde osoko apaiz bokazioen portzentajerik altuena zuen, behin gehiago: 33 abade-emaile 10.000 biztanleko.
 
Beste biek, Bilbok eta Donostiak, industrialak, 8 eta 10 abeltzain eskaintzen zituzten, hurrenez hurren, 10.000 biztanleko. Hiru elizbarruti berriek beren parrokiak berrantolatzen zituzten bitartean, beste batzuk irekitzen zituzten, beren mintegiak inauguratzen edo indartzen zituzten bitartean, Euskal Herri osoan katolikoen taldeak agertzen ziren, administrazio bakar gisa antolatutako Eliza batekin apurtzen zutenak. 1955. eta 1956. urteetan, Gasteizko eta Bilboko orri hierarkikoa bikoizten zuten. Bueno Monreal Sevillako artxidiozesira eramaten zuten, Segura kardinalak hainbeste aldiz egindako gehiegizko keinu profetikoak neutralizatzeko. Peralta Ballabriga aragoiarrak ordezten zuen, 1976ra arte Gasteizkoa baino gotzain egoitza gehiago jaso gabe erretiro aurreratua hartuko zuena. Bestalde, Zaragozara transferitutako Morcillo gotzaina, Gúrpide nafarra eta Beope ordezkatuko lituzke, honen buru hil baitzen, bere kudeaketaren balantze lausengari bat eman gabe.
Egia esan, 1960ko gertaerek, 339 euskal apaizek Vatikanora, nuntziora eta apezpiku berengana zuzendutako maiatzeko idazkiak, Derioko Seminario Nagusiko gertaerek adibidez, batez ere Bizkaiko elizbarrutiaren nagusitasuna aldarrikatzen bazuten, Gúrpide gero eta ezgaitasun handiagoa adierazten zuen, bere kleroaren konpromisoa bideratzean. 1968ko abuztuan, zalantzarik gabe Frantziako maiatzean kutsatuta, 40 apaiz bere apezpikuaren bulegoak okupatzen ari ziren, apezpikuaren jarrera pasiboaren aurka protesta egiteko, errepresio frankistaren ondorioz (salbuespen egoera, isunak, apaizen atxiloketa arbitrarioak). Anekdota "kategoria" bihur daiteke, gure herriko Elizaren historian apaiz-talde batek eraikin erlijioso bat hartzen zuen lehen aldia baitzen. Astebete iraungo lukeen itxialditik talde bat aterako litzateke, Gogorkeriaren aurka, gogortasuna (zapalkuntzaren indarraren aurka, gogortasuna) leloarekin identifikatuta. Gogorreko apaizak elizbarrutiko kolektiborik erradikalena izango ziren beren euskal aldarrikapen nazionalean.
 
==== Gerra eta gerraostea (1936-1949) ====
(1936-1949). Mendebaldeko Euskal Herria Burgosko gobernuaren esku erori zenean, apaiz nazionalista askok, exekuzio laburtua zuten 18 fusilatuez gain, nolabaiteko ondorioak jasan zituzten Mugimendu Nazionala deritzonaren aurka egindako benetako edo irudimenezko jarduerengatik. Euskal apaizek idatzitako txosten batek garaipenaren ondorengo errepresioaren biktima izan ziren 715 apaizez hitz egiten zuen. Euskal apaizen talde handi baten argazki esanguratsu batek, Carmonako espetxean dagoen Julian Besteiro sozialista inguratuz, munduari bira emango lioke. Bitartean, ordena politiko berriaren garaian, Gasteizko elizbarrutia -Nafarroa Olaechea gotzaina buru zuela- Vatikanoak Javier Lauzurica, Valentziako gotzain laguntzailea, izendatzen zuen, administratzaile apostoliko gisa. Bertatik, Franco jenerala iritsi zen esatera: "Apezpiku bat dut Gasteizerako. Jainkoari buruz hitz egingo duen gizona da, Espainiari buruz hitz egingo duena ".
 
Eragin horien ondorioz, Francok apezpikuak aurkezteko pribilegioa berreskuratu zuen Egoitza Santutik, Juan Carlos I.ak uko egin zion arte; izan ere, 1943an, Carmelo Ballester paulak bere Leongo elizbarruti lasaia Gasteizko egoitzatik aldatu zuen. Ballester, beste bederatzi pregoilarirekin batera, lehen Gorte frankistetan eserita, euskal elizgizon eta elizgizonak erregimen berriari men egin eta harekin elkarlanean ari zirela zirudien. Baina komeni da aipatzea Euskal Herriko egoera orokorretik kanpoko ezer ez dagoela, non kontzientzia karlo-integrista eta bere kleroaren bokazio kontserbadorea gaiztotu egiten baitzen berrogeiko hamarkadako totalitarismo falangistarekin. 1944ko azaroaren 25eko gutun bera, Vatikanoari euskal apaizek zuzendua, frogatzera datorkigu. Gerrak eragindako harrapaketak salatzeaz gain, eskatzen zuten Estatuak Elizan duen ingerentzia oro arbuiatzea, kontsiderazio politikoengatik kargutik kendutako apaizak berrezartzea eta hizkuntza indigenen erabilera indarrean jartzea.
11.511

edits