«Kristautasun»: berrikuspenen arteko aldeak

365 bytes added ,  Duela 7 hilabete
azpiatalak eta Auñamendi entziklopedia iturri nagusitzat hartzea
(Euskalerriko Kristautasunaren historia erantsi dut garai bakoitzari dagokion zatia atxikiz. Iturburua: Auñamendiko Euskal Entziklopedia)
(azpiatalak eta Auñamendi entziklopedia iturri nagusitzat hartzea)
Europan kristau fededun eta praktikanteen kopurua murriztu egin zen [[modernitate]]a eta [[sekularismo]]a errealitate bihurtu ziren heinean<ref>{{Erreferentzia|izena=Jason|abizena=Palmer|izenburua='Extinction threat' to religion|hizkuntza=en-GB|data=2011-03-22|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-12811197|sartze-data=2019-09-20}}</ref>, bereziki [[Txekiar Errepublika]]n eta [[Estonia]]n, [[Amerika]]n erlijio konpromisoak orokorrean altuak izan diren bitartean Europarekin alderatuta. [[XX. mende]]aren amaierak [[Hirugarren Mundua]]rekiko eta [[Hegoaldeko Hemisferioa]]rekiko atxikimendu kristauaren aldaketa erakutsi du oro har, eta [[Mendebaldea (kultura)|Mendebaldea]] jada ez da kristautasunaren banderadun nagusia.
 
==== Pizkudearen osteko garaia EuskalerrianEuskal Herrian ====
Klero sekular edo elizbarrutikoa ugaria izango litzateke, baina gehiago baldintzatuko luke mozkinen sistemak, patronatuak, hamarrenak, pastoral lanak baino. Trentok premiazkoa zuen mintegi bateratuak martxan jartzea, baina XVIII. mendean bakarrik jarriko dira martxan. Lehenik Baiona (1722) eta Larresoro (1733), ondoren Logroño (1776), Calahorra (1781), Iruñea (1777). Lehenago, klero hau, Iruñako eta Iratxeko unibertsitateetan edo Erlijio Ordenek eutsitako ikastetxe ugarietan hezi zitekeen, eta, batez ere, XVI. mendetik aurrera, Alcala edo Salamancakoak bezalako unibertsitate ospetsuetan. XVI. mendearen amaieran, aldaketaren sinbolo gisa, Aita Santuaren ("ad limina Apostolorum") gotzain-bisiten praktika unibertsala sartu zen. Bisita horietan elizbarrutiaren egoerari eta misioari buruzko txosten bat aurkeztu behar zuten. Bere ezagutzari esker, nahiz eta oraindik azalekoa izan, elizbarrutiko egoera alderdiei buruz dakigu. Garrantzi handiko atala da elizgizon erregularraren bizitzaren sorrera eta sendotasuna.
 
 
Zenbaketa orokorra ehun erlijio-etxe ingurukoa zen egun hauetan, eta Euskal Herrian eragin bikoitza izan zuen. Lehenik, bere eragin pastorala bere inguru hurbilean, predikazioan oinarritutako jarduera ibiltari batek biderkatua, eta bigarrenik, bere eragin unibertsala bere elizbarrutietako ordezkarien bitartez. Tellecheak Donostiako San Bizente parrokiaren bisita sinbolo tipiko gisa seinalatu zuen. Gainera, Aginduen ibilbide instituzionalean, hiru frontetan neurtuko lirateke euskal herritar asko: hierarkietako nominetan (orokorrak, probintzialak, prioreak, definitzaileak), misiolari horizonteetan (predikariak, irakasleak, idazleak) eta santutegiko zerrendetan. Erakundeen kezka ebanjelizatzaileak, protestantismoaren eta sorginkeriaren arazoa dela eta, bultzada nabarmena emango dio euskarazko katekesiari XVI. eta XVII. mendeetan. Tellecheak lehen menderako Elso eta Betolazaren katezismoak seinalatu zituen, baita Itun Berriaren eta Calvinoren lanen baten bertsioa ere, Lizarragaren eskutik.
Bigarrenerako, Baionak, Iruñeak eta Calahorrak katezismoak sortzen ikusten zituztela adierazi zuen, hala nola Materre, Juan de Beriain, Capanaga, Pouvreau, Zubie eta Belapeyre, baita Axularreko Gero ere, euskal literaturaren klasiko bat. Gero etorriko ziren Asin, Arzadun, Eleizalde, Olaechea, Maytie, Irazusta, beste hainbat eta hainbat anonimo eta Ripaldaren eta Asteteren itzulpen anitzak. Larramendik berak euskarazko literatura erlijiosoa ekoiztera bultzatuko ditu Cardaveraz eta Mendiburu. Pastoral urgentziak, horrela, gure hizkuntzan idatzitako lehen literaturaren zati handi baten agerpena eragiten zuen. Herri-misioek XVIII. mendean indar berezia hartuko balute, zenbait irudi erliebedun bereiziz gero, hala nola, Cardaveraz, Mendiburu eta Calatayud jesuitak, Añiboko eta Palacioseko frantziskotarrak eta Garces bezalako dominikoak, oraindik definitzeke dago elizaren ekarpena irakaskuntzaren arloan. Baionako "College" delakoa Maury gotzainaren ekimenez sortzen zen; jesuitek, berriz, Bergara, Azkoitia, Oñate, Donostia, Iruñea, Tutera, Bilbo, Lekeitio... Beste komentu batzuek lehen mailako eta udal izaerako eskolak sostengatzen zituzten. Sorginkeriaren pitzadura izugarria igarota, ehun urtez hiru elizbarrutietan ohikoa izan zena, XVII. mendean, Baionan hain zuzen ere (Saint Cyran bertan), jansenismoa gailentzen zen, XVIII. mendean arazo larriak sortuko zituena. Hiriko seminarioa, irradiazio guneetako bat izango zen, eta zenbait gotzain, bere deserrotzean sakonki tematuko ziren. Euskal Autonomia Erkidegoan, Sebastian Insaustik gogor salatu eta aztertu zuen gertakari erregalista.
 
==== Ilustrazioa eta Iraultza ====
 
Ilustrazioak tanto bikaina egin zuen Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen eta Bergarako Seminarioaren sorrerarekin. Menendezek eta Pelayok Realari egindako itzal erasokorra gorabehera, bere heterodoxoen iritziekin, Urquijok behin betiko uxatuko luke akusazio hori. Elizako gizonek, bestalde, mendeko adierazlerik nabarmenenaren aurrean, forma irekiagoko ideietan, batzuek onartzeko mesfidantza agertu zuten eta beste batzuek bazkideen zerrendak loditu zituzten, Larrañagak ondo erakutsi duen bezala. Oso bestelakoa izango zen jarrera hori 1789ko abuztuaren 4ko gau ospetsuaren ondoren ondoko Frantziako erresuman gertatutako gertakari iraultzaileetatik aurrera. Kleroaren Konstituzio Zibilak, Eliza Nazional frantziar baten formula ezartzen du, klero sekularra zibilki eratzen duena, klero erregularra ezabatzen duena, eta gotzainak, departamendu Batzarrean bildutako fededunek hautatuak izatea eragiten duena, Metropolitarrak sagaratuak direlarik, eta ez Aita Santuak. Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa, egoitza Oloron hirian duen gotzaindegi baten zati izatera pasatzen dira, Baiona, Dax eta Lescar elizbarrutiak kenduz. Pavée de Villevielle, Baionako gotzaina, Urdazubiko monasterioan babestuz ihes egiten du, bertatik, ezkutuan, bere elizbarruti ohia administratzen duelarik.
 
Honela, Frantziako gobernu iraultzaileak Elizarekin duen gatazka sortzen da, bi Euskal Herrietan hain ondorio sakonak izan behar zituena. Fededunak banatu egiten dira. Zenbait herritan, Ainharpen kasu, jendeak harrera beroa egin zien apaiz juramentudun edo konstituzionalei, eta ezkutatu ziren apaiz erregogor batzuen atzetik joan zen. Horietako batzuk, Briscousena edo Ainhoarena kasu, gillotinatuak izan ziren lehena eta fusilatuak bigarrena. Beste batzuk, Duronea Sarako parrokoa kasu, Pinet eta Cavaignac lausengatzeagatik ospetsu egin ziren. Erroma, isilik zegoena, bere mututasunetik irteten da, Iraultzari gerra deklaratuz, honek, konfiskatutako ondasunen salmenta Elizari iragartzean. 1793ko azaroan kultu katolikoa abolitu ondoren, Arrazoi Jainkoari eskainitako jai zibilak hasi ziren. Europa erreakzionario osoak Konbentzioaren aurka deklaratutako gerrak egoera are gehiago haserretuko du, kleroaren zati handi bat inbaditzaileekin jarriz, eta horrek Elizaren ondasunei eraso egitea ekarriko du, Baionako katedralaren estatua suntsitzea kasu. Milaka apaizek klandestinoki gurutzatzen dute muga, Hegoaldean ezarriz. Nafar, bizkaitar, arabar eta gipuzkoar lankideen artean izango duen eragina erabakigarria izango da.
 
==== Espainiako Independentzia Gerra ====
 
Espainiako Independentzia Gerra
 
(1808-1814). Euskal Eliza garaikidearen historia gainezka dago armada napoleonikoak euskal orubera iristean. Espainiar armaden garaipenak, Bailenen, 1808ko uztailean, borroka morala areagotu zuen, bere alde erlijioaren defentsa instrumentalizatuz. Espainola edo euskalduna, berriz ere, katolikoarekin identifikatzen zen. Calahorrako elizbarrutiko gotzainaren hasierako goseteari, euskal probintzia askoren babesa ere izan zuena, Bilbon bizi ziren elizgizon asko aurka agertu ziren, matxinada mugimenduaren benetako lider bihurtu zirenak. Bizkaiko Jaurerriko 122 apaizek ez zuten inola ere irakurri pulpituan bakerako beren exhortoa, urte bereko ekainaren 9an Aguiriano gotzainak sustatua. Apezpiku hau, Gipuzkoako Leintz bailarako Bolibar de Ugazuatik sortua, 1793ko gerraren inguruan nabarmendu zen Frantziaren aurkako bere pastoralengatik. Bere jarrera paradoxikoak etengabeak izango dira: 1799an Urquijoren Dekretua babestu zuen, Bergeko dukearen lehen kolaboratzailea, eta, 1808ko abuztuaz geroztik, bere elizbarrutiaren ihesa, frantziar inbaditzailearen aurkaririk sutsuena, batez ere Alacantetik. Bestalde, Jose I.aren gobernuak 1810ean bere gotzainen elizbarruti abandonatuei aurre egin behar zien, horien artean Calahorra, Madrilgo La Gazetaren dekretua, Urquijo bilbotarrak sinatua, Calahorra, Astorga eta Osmako iheslariak kargutik kentzen zituena.
 
Frantziar inbaditzaileek, euren nagusitasuna legitimatu nahi bazuten, Eliza bazutela ikusaraziz, klero erregular eta sekularra arduratzen ziren hori gezurtatzeaz. Izan ere, Bilboko kabildoak behin eta berriz sustatu zituen "meza grebak", beste batzuk armadara batu ziren soldadu gisa, beste batzuk Menendez de Luarca Santanderko gotzain gerrillariaren aginduetara jarri ziren, beste batzuk "El Cuevillas" gerrillari ospetsuarekin harremanetan jarri ziren, beste batzuk Izarra eta Ochoa apaizen taldeen atzetik joan ziren Urduñan eta Amurrion. Bestalde, Frantziako Poliziaren Komisario Nagusiak publikoki errege frantsesaren alde otoitz egiten ez zuten apaizei zigor latzak jartzen bazizkien, horrek ez zuen eragotzi fededunak elizetatik alde egitea otoitz hau egiteko unea iristean. Era berean, Ochandianoko apaiza zen Echánovek Agirianori bere herri osoak gerrara ihes egin zuela jakinarazten zion. Eta herri honetako fededunen jarrera ez zen salbuespena izan.
 
==== Erreakzio absolutistak ====
 
(1814-1833). "Jazarpen eta beldurrezko egunak" izan ziren Fernando VII.aren lehen eta bigarren erreakzio absolutistak 1814 eta 1823an, Pedro de Urquinaonaren arabera. Baina monarkia absolutuaren zaharberritze hau, bere buruhausteekin batera bazen ere, gogo handiz hartzen zuten euskal klerikoek. Erregeak Inkisizioa berrezartzen zuen, jesuitak hartzen zituen, Cadizeko elizgizonen aurkako xedapenak likidatzen zituen eta foruak berresten zituen. Euskal Elizako elizgizonek, beraz, tradizioarekiko errespetua erlijioari eustearekin bakarrik ziurta zitekeela uste zuten, aurreko belaunaldiek transmititu zuten bezala. Horregatik ideologia liberal berria, nahiz eta Euskal Herrian eragin txikia izan, ez zen soilik ataka eta deabru gisa aurkezten, baizik eta gatazka- eta desberdintasun-matrize gisa. Hierarkia bera arduratuko litzateke amesgaizto hau aldentzeaz. Eta erabilitako bidea bere gurutzada berezia pulpitutik jaurtitzean datza -herri misioak "ohituren desegitearen" aurka. Inkisizioaren balizko ezarpenak Fernando VII.ari balio zion Elizaren gustuzko sorbalda gainean adierazpen askatasunaren edozein adierazpen jazartzeko lana botatzeko. Epaimahai honen birjarpenaren inguruan, batez ere 1823tik aurrera, hartu ziren jarrera indartsuenak.
 
spainiako komentuetan bizitza erlijiosoari ohiko desleialtasunak ematen bazitzaizkion, garai hartako ahuleziaren edo higaduraren ondorioz, euskal erlijiosoak gailentzen ziren haien begirune eta izpiritu onagatik. Izan ere, Konstituzio Hirurtekoan (1820-1823) sekularizazioak erraztu zirenean eta Espainiako erlijiosoen herenak klaustroa utzi zuenean, euskal komentuetan ia ez zen desertziorik egon. Revueltak, "Berrogeialdiaren" historialari bikainak, ikusten du euskal erlijiosoen gehiegikerien berririk ere ez dugula konstituzio-garai honetan. Euskal hierarkiak, azken batean, tronuaren inguruan lerroak ixten zituen garai honetan, Puyal y Poveda gotzainaren ahotik, 1823an, liberalen aurkako garaipenaren ondoren, euskal bikariengana jotzen zuenean, iraultzaileen zorigaitzek iraindutako Jainkoari nolabaiteko bidegabekeria eragiteko.
 
==== Lehen karlistada ====
 
(1833-1840). Fernando VII.aren erregealdian absolutisten eta liberalen artean aurrez aurre zegoen antagonismoak, orain, borroka armatuan hiltzen zuen. Era berean, Isabel alabaren oinordekotza polemikoa, oraindik txikia zena, desitxuratua geratuko zen "apostolikoen" taldearen itzal oldarkorragatik, Carlos Maria Isidrok banderaduna eta hiruurtekoan elkarte sekretuetan antolatua, hala nola "el Angel Exterminador", "Sociedad del Ancora", "La Junta Apostólica", eta, ondoren, talde militarretan, lantza puntan dauden adarrekin ". Tomas y Valientek, ideologia karlista aztertzean, Euskal Herriko sektore zabalen jokabidearen gakoa eskaintzen digu hogeita hamarreko hamarkadatik: integrismo erlijiosoa, erreakzio absolutista, foru-sistemaren defentsa eta lurraren jabetzaren jaurerri-erregimenaren kontserbazio bera.
 
Euskal kleroak lehen karlistadan izan zuen esku-hartzea erraz frogatzen da. Eta bere partehartzea zuzena izan zen, matxinada piztuz, edo zeharkakoa, komentutik ihesi, bertan geratzeak, gehienetan, bi suen artean bizitzea esan nahi baitzuen, liberala edo karlista bere morroi ezberdinekin. Ihes egiteko jarrerak, gobernua, 1834ko martxoak 26ko dekretua ematera mugiarazi zuen, honen bidez, komunitatearen seirenak ihes egiten zuen edozein komentu ezabatzea agintzen zelarik, edo goikoak, bere menpekoetako baten ihesaren berri berehala ematen ez zuena, edo batzar klandestinoak egiten ziren tokian, edo gerra tresnak egiten ziren tokian. Harrigarria izan zen Bilboko 104 frantziskotarren, Bermeokoen eta Oñatikoen ihesa. Azken honek, ustekabean harrapatu zuen Tiberi nuntzioa, egun haietan Grazia eta Justizia ministroaren aurrean martxoaren 26ko legearen aplikazioa saihesten saiatzen baitzen. Jarrera horren albisteak bere kudeaketa diplomatikoa arriskuan jarri zuen, gobernuaren aurrean barkamenik gabe utziz.
 
==== Elizaren desamortizazioa ====
 
Elizaren desamortizazioa
 
(1808-1868). Euskal Herriko iritzi-sektore zabalentzat elizako desamortizazioaren arazo larria Elizaren aurkako erasotzat ez ezik, euskal nortasunaren eta tradizioaren aurkako erasotzat hartuko da. Fernández de Pinedo, Donézar, Mutiloa, Extramiana eta García de Cortázar autoreen eskutik, esan dezakegu hemen euskal kleroaren zoria Espainiako gainerakoena baino txarragoa izan zela, agian klero horrek, hein batean soldatapekoak, galtzeko oso gutxi zuelako. Nolanahi ere, XIX. mendearen hasieratik, liberalismoaren gorakada politikoak zekarkion arriskua sumatzen zuen euskal kleroak. Hortik dator alderdi tradizionalistarekiko atxikipen azkarra eta Hirurtekoaren asaldura errealistekiko atxikipen azkarra, karlismoaren eztanda dinastikoaren zain egon gabe. Lehenago, beraz, bi desamortizazio handietatik, Josef I.aren garaian, hemen ere komentu ugari ezabatu ziren eta haien ondasunak saldu ziren. Batzuk Fernando VII.aren seiurteko absolutistan suspertuko ziren, beste batzuk, berriz, bizimodu ahula izatera baztertuta geratuko ziren, mota guztietako zor eta hipoteken menpe.
 
Baina euskal liberalek, karlistadan lanpetuta, ezin zuten denborarik gastatu legearen aplikazioan, eta, beraz, hemen praktikan bide hiletan geratuko zen. Hala ere, Mendizabal progresistaren ministerio-kudeaketak (1835eko iraila-1836ko maiatza) komunitate erlijiosoak exekutatzen zituen eta haien ondasunak desamortizatzen zituen. Egia esan, 1837ko Konstituziogileek Euskal Autonomia Erkidegorako bategin zituzten dekretu guztiak lurralde liberal oparoan baino ez ziren aplikatu. Komentuak kentzea edo murriztea -azken hau, 20ra iristen ez zen mojen komentua bazen ere- gotzaina buru zuen Elizbarrutiko Batzar batek burutu behar zuen. Calahorrakoak, Euskal Herriaren parte zen elizbarrutiak, lankidetza oro ukatu zuen, bidegabetzat jotzen baitzituen zehaztapen horiek Aita Santuaren onespenik gabe. 1855eko Desamortizazio Orokorrari buruzko beste Legea, Madoz Legea bezala ezagutzen dena, hemen modu antolatuan salmenten aurka egiteagatik bereizten da. Elizaren ondasunei dagokienez, aldundiek, Bizkaikoa bezala, foruak kentzeko legea urratu zuten, eta, eskumenik izan gabe, ondasun horiek besterentzeari uko egin zioten, egitate hori "herrien ondasunak erreklamatzeko lehen urratsa" izan zitekeelako. Nafarroa izan zen oposizio gutxien egin zuena, Araban eta Gipuzkoan, 1866tik 1869ra bitartean, Elizaren ondasunei eraso handia egin zitzaien bitartean.
 
==== Progresisten eta moderatuen artean ====
 
(1835-1868). Erregealdiak sistema liberalaren finkapena begiztatuko zuen, nahiz eta konfesionala izaten jarraitu. "Politikako aberats berriek", Comellasen esaldi zoriontsuan, 1837ko uztaileko lege bat aldarrikatzen zuten, prestazio hamartar eta primiziala ezabatzen zuena. Gerra karlistan, Euskal Herriko zatirik handienean -Pretendientearen gobernuari lotuta- ezin izan zen aplikatu. Baina Bergarako Hitzarmena sinatuta (1839), Ignacio Sorondo Iruñeko gotzaindegiaren menpeko bi artzapezentzat hamarrenen biltzaile izendatu zen. Sorondok, herria ezagutzen zuenak, hamarrenen Elizbarrutiko Batzarraren izenean, gobernuaren jarrera justifikatzen zuen, "Gurtza eta kleroari eusteko behin-behineko neurritzat" hartuz. Kontu handiz ibili arren, gipuzkoar kabildoen erantzunak, arabarren patroiak, Tolosakoaren erantzuna izango dira: "Gai hauetan guztietan, aldez aurretik zuzenduko dira herrialdeko foruek eskatzen dituzten formalitateak, horien kontserbazioa hitzemanda baitago". Gobernadore zibil berak, gobernazio ministroari, kleroaren eta monarkiaren arteko gorrotoa betikotuko zuten "berritasunak sartzea" aholkatzen zion. Eta hamarreneko legeak izoztuta geratzen ziren haran horientzat. Aldi berean, Esparteroren erregeordetzak, Elizaren eta Estatuaren arteko tentsioa larriagotzen zuen.
 
 
Eliza eta Estatuaren arteko elkar ulertze ona, monarkia isabelarrari atxikitako gotzainen aurkezpen eskubidean mamitzen zen. Apezpikuak, Elizari eta Koroari eskainitako zerbitzu luzeen amaiera izaera hartzen zuen. Horrela bakarrik azaltzen da euskal apaizek beren garaiko apezpikutzan izan zuten parte-hartze eskasa. Antonio de Truebak, 1867an, euskal kleroa, proportzioan, Espainiako gainontzekoa baino lau aldiz ugariagoa zela zioen. Data berdinetan, Arabak 218 fededun zituen parrokia bakoitzeko; Cadizen, berriz, 10.838 fededun zeuden horietako bakoitzeko. Gobernuak bere neurriak hartzen zituen euskal elizgizon gehienen ustezko filiazio karlistaren aurrean. Jacinto Saez frantziskotarraren eta Yrigoyen, Zarandia Ondara, Aranguren eta Uriz eta Labayru nafarren hautagaitzak bakarrik iritsiko dira aurrera. Mende erdia bikoiztuta, euskal elizaren sentimendu foruzalea 1862an berretsi behar zen, Gasteizko elizbarrutia martxan jarri zenean, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko hiru probintziak Calahorrako, Iruñeko, Burgosko eta Santanderreko gotzaindegietatik bereiziz.
 
 
Arabako Foru Aldundiak, Gasteizko Udalak eta, batez ere, Pedro de Egaña politikari arabarrak (14 urte) -batzuetan Gobernazio ministro gisa- Arabako hiriburuan euskal mitra finkatzea lortu zuten. Era berean, Bizkaiko eta Gipuzkoako beste bi aldundiek elizako aurrekontu berriak ordaintzera behartzeko hartutako konpromisoak enpresaren azken arrakasta berretsi zuen. Euskal elizbarrutiaren sorreraren garrantzia pozez gainezka jaso zuten euskal prentsa osoak, batez ere Arabakoak, eta probintzia horietako gizarte sektore guztiek. Gasteizko gotzaindegi berriak euskal historia osoko lehen erakunde partzialki bateratua eskaintzen zien euskaldun guztiei. Garrantzi politiko hori ez litzaioke oharkabean pasatuko La Calzadako abadeari; izan ere, aparteko garrantzia duen dokumentu batean, Justizia ministroaren aurrean protesta egiten zuen elizbarruti hori sortzeagatik; izan ere, "Baldin eta duten independentzia administratibo eta legedi bereziaren arabera, espirituala eta elizgizona elkartzen badira, beharrezkoa den guztia dute beren kabuz gobernatzeko eta independenteak izateko".
 
==== Iraultza liberala ====
 
(1868-1876). Gasteizko egoitzako buru zen Diego Mariano Alguacil y Rodríguez, 59 urtekoa. 1868 arte, bere garaiko doktrina-gaietan oinarritu zituen bere kezkak. Pio IX.aren, Aita Santuaren, lurreko "Vice-Dios" ren, aldeko etengabeko adierazpenetatik, euskaldunek "San Pedroren ondarearen" aldeko dohaintzak handituko lituzkete. Era berean, nahiz eta kleroaren aurkako ingurumen-oldarkortasuneko urteak izan, euskal ordenazioen estatistikek gainezka egingo lukete. Bere izena aipatuz, baina hura gaindituz, Yurre, Valbuena bezalako kalonjeak aurkitzen ditugu, baina batez ere Vicente Manterola, kanonjea, donostiar polemiko, maitatu eta bilipendiduna, Euskal Herriko astekari Katolikoaren sortzailea. 1868ko Iraultza "loriatsuak", bere filmaketaren lehen hemezortzi egunetan, elizaren aurkako hamaika dekretu aldarrikatzen zituen. Gasteizko gotzainaren jarrera ofiziala izan zen zain egotea, adierazpenik egin gabe, baina Gasteizko agintari berriei konplimenduzko bisitarik egin gabe. Horretaz kexatuko litzateke alkatea, horretarako egindako ezohiko bilkuran. Bestalde, euskal probintziak atzerapenarekin igo ziren "iraultzaren trenera", nazioan jada arrakasta izan zutenean.
 
Hemen ez ziren inola ere eman eraikin erlijiosoen eraispenak, Sevillan, Malagan edo Madrilen, esaterako. Erlijio-komentuak kentzea edo murriztea, hemen ere, printzipioen adierazpen hutsean geratzen da, gutxienez 25erako, eta horien berri badugu. Diputatu nagusi berberak, batez ere Miguel Dorronsoro karlista, "Zaldun jatorra", Hendaiaraino lagundu zuena, bere babesle bera izan zen. Euskal herritar liberalen ekimenez eta are gutxiago karlisten ekimenez, Loiolako jesuitak kanporatzea erabaki zuten, erbestera joan aurretik jesuita espainiar asko agertzen baitziren bertan. 1869ko Konstituziogileen irekieraren aurrean, euskal herriak bere diputatu kontserbadore eta katolikoak aukeratu zituen, gehiengo liberal eta aurrerakoiko parlamentu baterako, gutxiengo errepublikar kezkati batekin eta eliza- eta erlijio-gaiei buruzko informazioekin. Espainian erlijio-askatasuna behin betiko onartu baino lehen, probintziek, "Katolikoen elkarteen" bidez, erlijio-batasunaren aldeko sinadurak bildu zituzten, ordena honetan: nafarrek 135.834 sinadura lortu zituzten, gipuzkoarrek 79.829, arabarrek 50.689 eta bizkaitarrek 46.859. Nabarmentzekoa da Donostiak duen sinadura-kopuru txikia, 2.338 sinadurarekin, gehi Antigua auzoko 354rekin, 14.111 biztanleren gainean, 1860ko erroldaren arabera, Gasteiz eta bere herrien aldean, 18.133 sinadurarekin. Datu horien azpian, aipatu ditugun elkarte borrokalarien jarduera dago, hala nola Gasteizkoa, "Prentsa onaren" hedapenarekin, doan.
 
==== II. Gerra karlista ====
 
(1872-1876). Katolizismoari erlijioan eta tradizionalismoari politikan oldarkortasun liberalak – Batez ere baserritarrarengan, baina baita euskal herritarrarengan ere – Amaigabeko konspirazioak eragin zituen Madrilgo gobernuen eta probintzietako administrazioaren ordezkarien aurka, batez ere Gipuzkoan. 1869ko Gipuzkoako Batzarrak, gehiengo liberalekoak, 31 herri bertan behera uzteagatik, Azpeitian, Legazpin, Zumaian eta Oiartzunen urte hasierako udal hauteskundeetan izandako ustelkeriagatik atsekabetuta, arazo bat sortu zuen, ez bakarrik gipuzkoarra, baizik eta Euskal Herri osokoa. Izan ere, 69ko Batzar haiek Gipuzkoako parrokia-erreformari buruzko irizpena eman zuten, Gasteizko apezpikua alde batera utzita, zeinak, kontaezinezko gorabeheren ondoren, deusezak deklaratuko baitzituen bere eliz legeetan. Botere zibilaren eta elizaren arteko gatazka mende amaierara arte ez zen harpidetuko. Bitartean, 1869tik 1888ra, auziak etengabeak ziren. Azkoitiko, Zestonako, Zarauzko, Zegamako, Segurako, Aiako, Bidaniako eta Usurbilgo punta-puntako udalek Foru Aldundia eta Gobernu Zibila zuten aurrez aurre, eta, beraz, kargutik kendu, isuna jarri eta espetxeratuko zituzten, eta, horrela, "Kausa onaren" heroi bihurtuko ziren -nahi gabe-.
 
Hala, Azpeitian, Jauregi apaiza eta beste bost apaiz, 162 mutilekin, jesuiten kongregazio Marianetakoak; Orion, Macazaga apaiz kultua, goi-mailako jesuita Garciarena, aldi berean sediziosoak Motan espetxeratua; Arechavaletan eta Leintz bailaran, apaiz Segura, Municha, Echaguibel, Kleroa "Hondarribiako Batzarren eta Konstituzioaren aurkako matxinaden buru zen; Hondarribian, Ollo parrokoak karlistak babesten zituen Guadalupeko basilikan bertan; Tolosan, Mendizábal apaiz adimentsuak, Santa Cruz mitikoaren mentoreak, udal hauteskundeak usteltzen zituen; Donostian, Honrubia apaizak, Azcue, Arizmendi 1873ko irailaren (e) (a) n, honako hau idatziko du: "Azpeitiko udalerrian 18 jesuita eta 200 jesuita baino gehiago bildu izana. Egunkariak jakingo ez lukeena da bere karikatura errealitatearekin nahasten zela.
 
==== Zaharberritzea ====
 
Bizitasun gorakorra (1876-1904). Mendearen azken heren honetan, XX. mendearekin batera, hierarkia katolikoak "Euskal arazoari" aurre egin beharko lioke, ez zailtasunik gabe. 1890ean, Angelo di Pietrok Vatikanoari Madrilgo nuntzioak egindako txosten diplomatikoan, Gasteiz gobernatzeko oso zaila zen elizbarrutia zela onartzen zen, bertan, argi eta garbi, euskaldunen izpiritua eta joerak Madrilgo gobernuaren politika zentralarekin talka egiten zuelako. Askok izaera politikoa duten arrazoiengatik, Gasteizko bigarren gotzainak, Sebastián Herrero eta Espinosa de los Monteros (1877-1880), mitra honi uko egingo zion, aurretik 1878an kontziliazio-mintegi berri baten oinarriak bota gabe. Zaharberritzearen aurretik beste mintegi bat zegoen Gasteizen, fundazio partikularrekoa, Agirrerena izenekoa. Mariano Miguel y Gómez (1881-1890) hirugarren gotzaina iritsi zenean, 1884an Oñatin mintegi txiki bat sortu zen, Unibertsitate zaharraren eraikinean.
 
 
(1888-1923). Bigarren desegitean, karlismoa desegiten hasi zen. Ezkerretik, "Posibilista" talde bat, Pidal eta Mon buru zituena, mugimendu karlistatik irteten zen Batasun Katolikoa sortzeko, eta, eskuinetik, Ramon Nocedalen alderdi integrista 1888an. Azken honek, bere leloan "errege" hitza erabili gabe, Jesukristoren erregetza bakarra aldarrikatzen zuen, honela, "Kristo Erregea" leloa sortuz. Orduan integrismoa sortu zenean, euskal Eliza bi taldeetan bilduko zen. Gauza bera egingo zuten ordena erlijiosoek, kaputxinoak karlismoan sartuz, karmeldarrek eta jesuitek integrismoa argi eta garbi zabaltzen zuten bitartean, azken hauek "arrazoia eta Fe" aldizkari ospetsuan. Azpimarratzekoa da, eta azpimarratuz, euskal industria-gizarte berriaren hezkuntza-premiek, 1883an, oraingoan Bizkairako, jesuitek zuzendutako goi-mailako ikasketen zentro bat ekarriko luketela, laster Deustuko Unibertsitatea izenarekin ezagutuko litzatekeena.
 
 
 
Alfontso XIII.aren adin nagusitasunetik aurrera, gobernuak euskal elizgizon ugari sustatuko zituen apezpikutzara. Klerikoan, euskal ideologia nazionalistak bere deskalifikazioa osatuko luke, karlismoa bere sustapenean arrakastaren bermea litzatekeen bitartean. Jose Cadena eta Eleta, Gasteizko egoitzan oinordekoa, era guztietako liskarretara pasatuko ziren euskal nazionalismoarekin: bataioetan euskal izenen debekua, klero euskaldun filonazionalistaren etengabeko salaketa, Angel Zabalaren Bizkaiko Historiari argitalpen lizentzia ukatu izana. Bestalde, Eleta prebalatuaren kezka Gasteizko katedral berria eraikitzea izan zen, 1911ko apirilean kripta bikaina inauguratzea lortuz. 1913an Melo y Alcalde gotzaina sartu zen euskal eszenan. Gasteizen sartzea eta ideologia nazionalista aurreratzea bat zetozen. Berak, ordea, mugimendu mauristak eskatuta ikusiko zuen bere burua, euskal eskuinaren politika berriaren pertsonifikazioa. Bere osagai autoritarioak eta espainiar aberriaren balio katolikoekiko fideltasunaren berme mauristak bere lehentasun guztiak erakarriko lituzkete. Melo aita santuak, orduan euskal ideologia ulertzeko ahaleginik txikiena ere egin gabe, harreman onak izan zituen euskal burgesiako kide nabarmenekin. Madrilgo elizbarrutira lekualdatu zuten, 1917an Leopoldo Eijo y Garay euskal egoitza okupatu zuen. Unibertsitate Gregorianoko ikasle bikainak hiru doktoretza lortu zituen Gasteizera iritsi aurretik. 36 urterekin elizbarruti deseroso batean sartu zen. Izugarrizko zalaparta sortu zuen Euzkadi egunkari ez hain katolikoaren zuzendari katolikoaren aurka 1923ko maiatzean botatako eskomunioak. Arrazoia, Belloch kardinalaren diskurtsoaren zentsurak eragin zuen, Estibalizko Ama Birjinaren koroatzea zela eta, non aita santuak interes erlijiosoak monarkikoekin identifikatzen zituen.
 
==== Diktadura eta II Errepublika ====
 
Nortasun eta originaltasun handiko gotzainek beteko dute Gasteizko egoitza urte hauetan. Lehena, Zacarias Martinez Nuñez agustinarra, 1923ko uztailean iritsi zen, hirurogeigarren urteurren bihurtzeko zorian. Bere sentsibilitate zientifikoak -zientzian doktoretza bat zuen - Diziplina enpirikoen aldeko ekimen mota guztiak sustatuko zituen elizbarrutiaren bihotzean, seminarioan. 1920. eta 1930. urteen artean, etorkizuneko euskal apaizen ikasketa-planak euskal gramatika, psikologia esperimentala, paleontologia, geologia, etnografia eta paleontologia ikasketekin aberastu eta zabaldu behar ziren. Era berean, ikasketa teologikoen orientazio askoz pastoralagoak misionologia, ekintza katoliko soziala eta pedagogia kateketikoa bezalako irakasgaiak sartzen zituen. Aldaketa horren aitzindariak izan ziren gaur egun euskal ikasketen patriarka den Martinez, Jose Migel Barandiaran, eta Manuel Lekuona. Bi iturburu agortezin horietatik sortu ziren Eusko-Folklore Elkartea, euskal hizkuntza eta literaturaren katedra, Kardaberaz Akademia, Gymnasium aldizkaria. Bestalde, gotzain berriaren sentimendu monarkikoak agerian geratu ziren 1926ko otsailean Urolako trenbidearen inaugurazio solemnean, Espainiako Erregeen aurrean emandako hitzaldian.
 
Erbesteratuak Hendaiara, Angletera, Poitiersera, Bugedora eramango zuen. 1933an bere egoitzara itzuli zen. Egunkarietako gerrillak, Ezquiogako agerpenak, Konfesio eta Kongregazio Erlijiosoen Legea, euskal apaizen aurkako atentatuak, 1934ko iraultza, Bilboko El Liberalek euskal Elizaren aurkako errezelo publikoak, nazionalistak ezkerrera hurbiltzea, 1936ko hauteskundeak, horizonte beligerantea udaberrian, uztailaren 18an lehertua. Heriotza mehatxuak, beldurrak, gotzainaren bigarren erbesteratzea, Burgosko gobernuak Gasteizko seminarioaren itxiera tramitatzea bere zortziehun seminario ingururekin. Don Mateoren erbestealdia 1947an Zarautzera itsu-itsuan itzuli zenean amaituko zen. Berriz joatea egokitu zitzaion, elizbarruti bikaina utziz 2.150 apaiz sekularrekin, espainiar osoaren% 6; 1.549 erlijioso, Espainia osoaren% 12, eta 5.123 erlijioso, herrialdeko guztien ia% 11.
 
==== Erritualismoa eta konfrontazioa ====
 
Erritualismoa eta konfrontazioa
 
(1950-1968). 1950eko hamarkadan Espainia osoan izandako gizarte-aldaketarekin, Eliza ere garatzen hasi zen. Aukera horiek nabarmengarriak ziren Euskal Autonomia Erkidegoan, 1955etik 1975era bitartean biztanleria% 59,95 handitu baitzen, Espainiako biztanleriaren batez besteko hazkundea% 22,91koa izan zen bitartean. Erritualismo erlijioso nagusitik erlijiotasun etiko batera pasa behar zen. 1953ko Konkordatoak, botere zibil eta erlijiosoaren arteko osmosia kanonizatzen zuenak, ez eta hierarkiak ere, erlijioa integrazio-faktore gisa erabiltzearekin gustukoa zenak, ezin zuen jada geldiarazi keinu erretoriko erlijiosoen erorketa. "Nerbioiko misioa" deiturikoak Bilbo Handiko eremu osoa astintzen zuen ildo horretan, 1953. urtearen amaieran hain zuzen ere. Eta garai berriekin klerikoen belaunaldi berriak agertzen ziren, 1936ko gerra eta banaketa manikeoa ezagutu ez zutenak. Euskal elizako hiru barrutiak ilusioz eta konpromisoz bidean jarri ziren. Gasteiz bezalako elizbarruti batek, gutxi industrializatua, 1961ean herrialde osoko apaiz bokazioen portzentajerik altuena zuen, behin gehiago: 33 abade-emaile 10.000 biztanleko.
 
Beste biek, Bilbok eta Donostiak, industrialak, 8 eta 10 abeltzain eskaintzen zituzten, hurrenez hurren, 10.000 biztanleko. Hiru elizbarruti berriek beren parrokiak berrantolatzen zituzten bitartean, beste batzuk irekitzen zituzten, beren mintegiak inauguratzen edo indartzen zituzten bitartean, Euskal Herri osoan katolikoen taldeak agertzen ziren, administrazio bakar gisa antolatutako Eliza batekin apurtzen zutenak. 1955. eta 1956. urteetan, Gasteizko eta Bilboko orri hierarkikoa bikoizten zuten. Bueno Monreal Sevillako artxidiozesira eramaten zuten, Segura kardinalak hainbeste aldiz egindako gehiegizko keinu profetikoak neutralizatzeko. Peralta Ballabriga aragoiarrak ordezten zuen, 1976ra arte Gasteizkoa baino gotzain egoitza gehiago jaso gabe erretiro aurreratua hartuko zuena. Bestalde, Zaragozara transferitutako Morcillo gotzaina, Gúrpide nafarra eta Beope ordezkatuko lituzke, honen buru hil baitzen, bere kudeaketaren balantze lausengari bat eman gabe.
 
 
Egia esan, 1960ko gertaerek, 339 euskal apaizek Vatikanora, nuntziora eta apezpiku berengana zuzendutako maiatzeko idazkiak, Derioko Seminario Nagusiko gertaerek adibidez, batez ere Bizkaiko elizbarrutiaren nagusitasuna aldarrikatzen bazuten, Gúrpide gero eta ezgaitasun handiagoa adierazten zuen, bere kleroaren konpromisoa bideratzean. 1968ko abuztuan, zalantzarik gabe Frantziako maiatzean kutsatuta, 40 apaiz bere apezpikuaren bulegoak okupatzen ari ziren, apezpikuaren jarrera pasiboaren aurka protesta egiteko, errepresio frankistaren ondorioz (salbuespen egoera, isunak, apaizen atxiloketa arbitrarioak). Anekdota "kategoria" bihur daiteke, gure herriko Elizaren historian apaiz-talde batek eraikin erlijioso bat hartzen zuen lehen aldia baitzen. Astebete iraungo lukeen itxialditik talde bat aterako litzateke, Gogorkeriaren aurka, gogortasuna (zapalkuntzaren indarraren aurka, gogortasuna) leloarekin identifikatuta. Gogorreko apaizak elizbarrutiko kolektiborik erradikalena izango ziren beren euskal aldarrikapen nazionalean.
 
==== Gerra eta gerraostea ====
 
(1936-1949). Mendebaldeko Euskal Herria Burgosko gobernuaren esku erori zenean, apaiz nazionalista askok, exekuzio laburtua zuten 18 fusilatuez gain, nolabaiteko ondorioak jasan zituzten Mugimendu Nazionala deritzonaren aurka egindako benetako edo irudimenezko jarduerengatik. Euskal apaizek idatzitako txosten batek garaipenaren ondorengo errepresioaren biktima izan ziren 715 apaizez hitz egiten zuen. Euskal apaizen talde handi baten argazki esanguratsu batek, Carmonako espetxean dagoen Julian Besteiro sozialista inguratuz, munduari bira emango lioke. Bitartean, ordena politiko berriaren garaian, Gasteizko elizbarrutia -Nafarroa Olaechea gotzaina buru zuela- Vatikanoak Javier Lauzurica, Valentziako gotzain laguntzailea, izendatzen zuen, administratzaile apostoliko gisa. Bertatik, Franco jenerala iritsi zen esatera: "Apezpiku bat dut Gasteizerako. Jainkoari buruz hitz egingo duen gizona da, Espainiari buruz hitz egingo duena ".
 
 
Eragin horien ondorioz, Francok apezpikuak aurkezteko pribilegioa berreskuratu zuen Egoitza Santutik, Juan Carlos I.ak uko egin zion arte; izan ere, 1943an, Carmelo Ballester paulak bere Leongo elizbarruti lasaia Gasteizko egoitzatik aldatu zuen. Ballester, beste bederatzi pregoilarirekin batera, lehen Gorte frankistetan eserita, euskal elizgizon eta elizgizonak erregimen berriari men egin eta harekin elkarlanean ari zirela zirudien. Baina komeni da aipatzea Euskal Herriko egoera orokorretik kanpoko ezer ez dagoela, non kontzientzia karlo-integrista eta bere kleroaren bokazio kontserbadorea gaiztotu egiten baitzen berrogeiko hamarkadako totalitarismo falangistarekin. 1944ko azaroaren 25eko gutun bera, Vatikanoari euskal apaizek zuzendua, frogatzera datorkigu. Gerrak eragindako harrapaketak salatzeaz gain, eskatzen zuten Estatuak Elizan duen ingerentzia oro arbuiatzea, kontsiderazio politikoengatik kargutik kendutako apaizak berrezartzea eta hizkuntza indigenen erabilera indarrean jartzea.
Dena den, Vatikanoaren inguruan Francoren makineria politiko-erlijiosoak indargabetu zuen salaketa-gutuna. 1949. urteak euskal katolizismoari ezusteko berriak ekarri zizkion. Izan ere, Gasteizko elizbarrutia sortu zenetik ehun urte bete ez zirenean, urte hartako azaroan, bulda pontifize batek Bizkaitik eta Gipuzkoatik banatzen zuen, bi egoitza berri eratzeko, Casimiro Morcillo bilbotarra eta Jaime Font Andreu donostiarra buru zirela, aldi berean José María Bueno Monreal aragoarra matrizeaz arduratzen zelarik. Pastoral izaerako arrazoiek, alde batetik, elizbarruti hau zatitzea aholkatu zuten, baita izaera historikokoak ere, hau da, probintzien muga zibilak eta eliz mugak bat etortzea. Baina, bestalde, Gasteizko egoitza boteretsua zatitzen zen, eta, horrela, bere seminarioaren amesgaiztoarekin amaitzen zen, tradizioz nazionalista izandakoa. Zatiketa horrek, baina, ez luke eragotziko euskal Elizak lan globala egitea Vatikanoak Ekuadorreko Ballesterretik esleitu zion misio eremu batean. "Ibaien misioa" deiturikoak, historikoki, bere garrantzia hartzen du, elizbarruti bakar bat ere ez baitzuen agindu Vatikanoak misio lurralderen bat korporatiboki artatzeko.
 
==== Paradoxikoak hirurogeiko hamarkada ====
 
Luis Dadaglio iritsi zenean, 1967ko urrian, Madrilera nuntzio gisa, Vatikanoaren jarrera ofiziala askoz kontestazionarioagoa izango zen erregimen frankistarentzat, Riberi neutroarena eta Antoniutti kolaborazionistarena baino. Izan ere, Erromako Aita Santuak eta haien ereduak ere aldatu egin ziren. Eliza eta Estatuaren arteko eztiak pitzatuz joan ziren Pio XII.a hil zenetik, 1958ko urrian, Joan XXIII.a gozo bihurtutako Angel Jose Roncalli aita santuaren igoerarekin. Vatikanoko II. Kontzilioaren inaugurazioak, 1961ko urrian, beste edozein gertakizunek baino ondorio handiagoak izango zituen beharbada bizitza nazionalaren eremu guztietan. Aita Santu zaharraren "pacem in terris" entziklikak berak, hil baino bi hilabete lehenago aldarrikatuak, gutxiengo baten askapen izaera osoa hartuko luke hemen. Inoiz ez da gehiegi garestituko Ekintza Katolikoak eta haren adar espezializatuek (HOAC, VOJ, Joc, JACR) bide kritiko horietan izango duten garrantzia, 1961 baino lehen, bereziki Nafarroan. Euskal gotzainek atoiontzirik gabe babestuko dute Ekintza Katolikoko talde ezberdin horiek martxan jartzea, katoliko militante horiek erradikalizatu ahala haien jarrera izoztuz. Hirurogeiko hamarraldiak ilusio eta buruhauste berriak ekarriko zituen. Euskal Herriko 500 apaizek sinatutako dokumentua nabarmentzen da, Ignacio Larrañaga gotzain misiolariak Vatikanoko II. Kontzilioko Idazkaritzan aurkeztua.
 
 
Donostiako elizbarrutiak 1963an Sigüenzatik zetorren Lorenzo Bereciartuarekin gotzain berria jasotzen zuen bitartean, euskal apaizak gero eta interpelatuagoak sentitzen ziren egoera soziopolitiko berriaren aurrean. 1964tik aurrera, "Aberri Eguna" urtero ospatzeak pertsonaren eta herrien eskubideak gutxi errespetatzen zituen erregimenaren aurka egiteko aukerarik onena ematen zuen. Alde batetik, Gasteizko katedral zaharberrituaren inaugurazioak gotzainari bide ematen bazion Francori zerbitzatzeari utzi ez zion sektore handi baten esker on osoa adierazteko, beste alde batetik, militante katoliko konprometituenak talde hertsiki politikoetan nahastea. ETA-JARC topaketa erabakigarria izango da euskal erlijio-munduaren pixkanakako sekularizazioan, García de Cortazarrek dioenez. Horregatik, apezpikuek gero eta gutxiago inguratuta, euskal apaizek erresistentzia handieneko bideak aukeratuko dituzte beren konpromisoetan.
Derioko apaiztegiko 60 apaizen bigarren entzierroak, Gurpide gotzainaren dimisioa eskatzen duenak, dramatismo handiagoko kotak eskuratuko ditu, bere gotzain hilzorian dagoenak emandako "a divinis" etendurarekin, eta, ondoren, 1968ko azaroaren 18an hil zen apaiz itxialdi betean. Arazoa enbridatuko luke Jose Maria Cirarda Santanderko gotzainak, orain Vatikanoak izendatuta, zuzenean Bilboko administratzaile apostolikoak. Bereciartua egun beretan hil zen kointzidentzia hutsagatik, bere ibilbidean zehar Vatikanoko II. Bakarrik, heriotzaz gaixorik, eta ahuleziatik indarrak aterata, erregimen frankistaren harrapaketak salatzera iritsiko zen, salbuespen egoeraren aplikazioan. Aldi berean, Mateo Mugica — 1937ko Gutun Kolektiboa sinatu ez zuen gotzaina — Zarauzko erretiroan hil zen. 1947tik erbesteratua zeraman bere aberrian, "Cinnako gotzain" titulu xumearekin, Gasteizko dimisionarioa indarrez.
 
==== Diktaduraren gainbehera ====
 
Euskal Elizako gertakizunak halako moldez gertatuko ziren, non jada albiste izateari utziko baitzioten eta munduko aktiboenetako bat bihurtuko baitzuten. Bereciartuaren heriotzarekin Jacinto Argaya nafarra Donostiara joaten zen, euskal hierarkian beste talante irekiago bat baieztatuko zuena. 1968ko abuztuan, Gobernua eta Vatikanoa ados jarri ondoren, Zamorako "espetxe konkordarioa" inauguratu zen ehun elizgizon baino gehiagoren homiliak eta idazkiak itotzeko eta zigortzeko. Euskal kleroak, jada geldiezina, euskal mugimendu abertzale guztien estaldura zuen, ETArena barne. 1970eko amaieran 16 euskal abertzaleren aurkako Burgosko prozesuak espainiar apezpikua zatitu zuen. Bere osagaien artean, kontserbadoreenek, 23k, dokumentu batean, Elizak bertan eginiko edozein interferentzia gaitzesten zuten. Akusatuen artean bi apaiz zeudenez, gobernuak ateak itxita egin nahi zuen epaiketa, eta horren aurka agertu ziren Argaya eta Cirarda, ohar bateratuan, gobernuari gogoraraziz ETAren indarkeria ez ezik instituzionala ere bazegoela. Euskal literatura klerikalean balio-judizio horien erreferentzia etengabea izango litzateke gerora.
 
Baina larruazaleko nerbioek nazio osoan zehar jauzi egin zutenean, Bilboko gotzainak, borobilki, bere egoitza uzteari uko egin zion, gobernuak nahi zuen bezala. 1975eko Bizkaia eta Gipuzkoaren aurkako salbuespen-egoerek apaizen atxiloketen balantze ikusgarria egiten zuten. Argaya eta Añoverosen jarrera "bi aldeen indarkeria" salatuz, okerra iruditzen zitzaion euskal kleroaren sektore erradikalizatuenari. Bi etakide eta FRAPeko hiru kide fusilatu zituzten, eta Pablo VI.ak hiru aldiz esku hartu zuen. Horrek sumindura sortu zuen herrialde osoan zehar, eta Eliza haserretu eta erregimena herrialde askoren aurrean deskalifikatu zuen. Azaroaren 20an Franco hil zenean, Setienen agur lakonikoak, zeinaren homiliak bi minutu irauten zuen, zalapartak eragiten zituen Artzain Onaren katedralaren barruan eta kanpoan, muturreko sektoreek eta erregimeneko egunkariek dimisioa eman zezaten eskatuz. Franco hila zen, baina Francok nahi izan zuen Eliza, Regoren esaldi batean, zerbait lehenago hila zen.
 
==== Frankismo osteko krisia ====
 
Frankismo osteko krisia
 
Euskal Elizak, erregimenaren aurkako euskal borroka politikoan konprometituta, oso prezio altua ordaindu behar zuen bere beligerantziagatik. 1968tik aurrera, apaiz-sekularizazioak sarriago egiten ziren egunez egun. Espainia osoak bizi zuen seminarioak, nobizionatuak eta etxe erlijiosoak eraistea izango da, zalantzarik gabe, etorkizuneko euskal elizako ikertzailearentzat fenomeno liluragarrienetako bat. Frankismo osteko lehen urte hauetan, Eraren terrorismoaren aurrean begiak ixtea eta "bere ardurak bere gain" ez hartzea leporatuko zaio euskal hierarkiari. Baina euskal gotzainek, aspaldidanik, behin eta berriz eta zorrotz gaitzesten dute indarkeria oro: ordena publikoko indarrena eta ETAko kideena. Eusko Jaurlaritza 1980an eratu zen, eta euskal hierarkiak gogor areagotzen zituen terrorismoaren aurkako gaitzespenak; izan ere, adierazpen horiek gaizki interpretatu ohi dira, edo beste ikuspegi politiko batzuetatik desitxuratzen dira.
 
 
Euskal gotzainen edozein adierazpen bateratu edo isolatuk iritzi hauts handiak altxatuko ditu, ezberdinenak eta aurkitutakoak. Esate baterako, otsailaren 23ko estatu-kolpe akastuna eta, horren ondorioz, armadak Euskal Herrian duen presentzia indartua direla eta, euskal gotzainen adierazpena, Espainiako prentsaren zati handi batek, botere espiritualaren irentsi lotsagabetzat joko du politikarian. Antzeko algarabia politikoa pizten zuten berriro euskal gotzainek 1982ko uztailean, Prozesu Autonomikoa harmonizatzeko lege organikoaren proiektuaren inguruko pastoral bat argitaratzearekin batera. Esku sartze desegokiaren balizko salaketetatik aterata, euskal gotzainek aitortzen zuten ez zutela "inola ere LOAPAren alderdi tekniko eta juridikoetan sartu nahi". Adierazpen horren edo drogaren arazoari buruz emandakoaren aurkako kazetaritza-zalapartak, ia guztien aurka bezala, Elizak bere herriaren behar zehatzak sortzen dituen horiekiko konpromiso-izaera nabarmena erakusten du beste behin ere.
 
== Erreferentziak ==
Artikulu honen iturri nagusia Auñamendi entzikloediak gaztelaniaz duen ''[http://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/religion/ar-125386/ Religión]'' artikulua da, kristautasunak Euskal Herriaren historian izan duen bilakaeran, batez ere.{{erreferentzia zerrenda|30em}}
{{erreferentzia zerrenda|30em}}
 
== Ikus, gainera ==
10.448

edits