«Vesuvio»: berrikuspenen arteko aldeak

2.143 bytes added ,  Duela 2 hilabete
Infomazioa eta erreferentziak gehitu
t (Autoritate kontrola jartzea)
(Infomazioa eta erreferentziak gehitu)
 
| ohiko bidea =
}}
'''Vesuvio'''<ref>{{Erreferentzia|url=https://www.euskaltzaindia.eus/dok/arauak/Araua_0159.pdf|egilea=[[Euskaltzaindia]]|izenburua= Europako toponimia fisikoa}}</ref> ({{lang-it|Monte Vesuvio}}; {{lang-la|Mons Vesuvius}}) [[Napoliko golkoa]]ren ekialdean, Napoli hiritik 9 kilometro ingurura dagoen [[sumendi]]a da. [[Italia]]ko [[Napoliko probintzia]]n dago, [[Campania]] eskualdean, eta 1.281 mko garaiera du. Berezia egiten duena da azken 100 urteotan aktiboa egon den [[Europa]]ko bakarra dela, beti ere kontinenteko lurralde nagusia kontuan hartuta eta ez uharteak. Azken erupzioa [[1944]]an izan zen. Eta egun sumendi arriskutsuenen artekotzat hartzen da, Napoliko badiaren inguruan hiru milioi pertsona bizi direlako.<ref name=":0">{{Erreferentzia|izena=Nagore Irazustabarrena|abizena=Uranga|izenburua=Vesuvio, Ponpeiaz haratago|hizkuntza=eu|data=2016-06-19|url=https://www.argia.eus/argia-astekaria/2512/vesuvio-ponpeiaz-haratago|aldizkaria=Argia|sartze-data=2020-01-07}}</ref> [[Bolkanologia|Bolkanolo]]<nowiki/>goek sumendiaren inguruko deformazioak hobeto ezagutu eta hurrengo [[magma]]-jaurtialdiak iragarri ahal izateko Vesuvioko Tomografia lanetan dihardute TNT-ko eztanda txikiek eragindako lurrikara txikien bilakaera aztertuz sumendiaren maldetan.<ref>{{Erreferentzia|izenburua=Sumendiaren barrena - Zientzia.eus|url=https://zientzia.eus/artikuluak/sumendiaren-barrena/|aldizkaria=zientzia.eus|sartze-data=2020-01-07}}</ref>
 
== 79. urteko erupzioa ==
Berezia egiten duena da azken 100 urteotan aktiboa egon den [[Europa]]ko bakarra dela, beti ere kontinenteko lurralde nagusia kontuan hartuta eta ez uharteak. Azken erupzioa [[1944]]an izan zen.
Dena den, ezagunaEzaguna da, batez ere, [[79ko Vesuvioaren erupzioa|79. urtean izandako erupzioagatik]]: orduko [[Ponpeia]] eta [[Herkulano]] hiri [[erromatar Inperioa|erromatarrak]] suntsitu zituen, eta gaur egun arte iritsi dira horien aztarnak, orduko gorpu eta etxeko zatiak aski ondo kontserbaturik gelditu zirelako.
 
== Bestelako erupzioak ==
Dena den, ezaguna da, batez ere, [[79ko Vesuvioaren erupzioa|79. urtean izandako erupzioagatik]]: orduko [[Ponpeia]] eta [[Herkulano]] hiri [[erromatar Inperioa|erromatarrak]] suntsitu zituen, eta gaur egun arte iritsi dira horien aztarnak, orduko gorpu eta etxeko zatiak aski ondo kontserbaturik gelditu zirelako.
Vesuvion [[Plaken tektonika|plaka tektoniko]] afrikarrak eta euroasiarrak bat egiten dute. Duela 400.000 bat urte hasi zen bere jarduera bolkanikoa, eta sumendia duela 25.000 urte eratu zen. Badakigu duela 18.000, 16.000 eta 11.000 urte erupzio pliniarrak izan zirela. Eta duela 3.800 urte Europak ezagutu duen erupzio bortitzenetakoa izan zen. [[Brontze Aroa|Brontze Aro]]<nowiki/>ko hainbat herrixka suntsitu zituen. 2006an arkeologoek handik alde egindako gizaki eta animalien aztarna ugari aurkitu zituzten baina hiru gorpuren arrastoak baino ez, beraz, orduko hartan biztanle gehienek ihes egitea lortu zuten.
 
472. eta 512. urteetan ere eztanda egin zuen. Eta 1631koak Ponpeia suntsitu zuen erupzioaren parekoa izan zen: fluxu piroklastikoa kraterretik hamabost kilometrora iritsi zen eta errauts hodei erraldoiak, besteak beste, Konstantinoplako zerua estali zuen. XIX. mendea bereziki aktiboa izan zen, sumendia zortzi aldiz lehertu baitzen. 1944an, berriro ere sumendia jardunean hasi eta San Sebastiano herriaren zati bat suntsitu zuen. Eta horixe izan da Vesuvioren azken erupzioa, oraingoz.<ref name=":0" />
 
== Ikus, gainera ==
== Erreferentziak ==
{{erreferentzia_zerrenda}}
 
 
== Kanpo estekak ==
 
* [https://www.youtube.com/watch?v=dY_3ggKg0Bc&feature=emb_logo Vesuvio sumendiak Pompeia suntsitu zuenekoa, animazio bidez] (Bideoa, EN, 2013)
{{autoritate kontrola}}
 
1.678

edits